Nhìn lại 2025

2025: Thử thách lớn - Thay đổi lớn

Thật khó để có thể lựa chọn một sự kiện, một ấn tượng nào là tiêu biểu nhất cho năm 2025, một năm có quá nhiều sự kiện lớn, chuyển dịch lớn. Nhưng tất cả chúng ta đều khó có thể phủ nhận được rằng tình hình thời tiết cực đoan đến mức lạ thường sẽ để lại nhiều trăn trở nhất. Dường như chưa bao giờ chúng ta phải chứng kiến một năm kéo dài mà thiên tai, giông bão, lũ lụt lại "tấn công" trải dài cả nước từ Bắc tới Nam như năm 2025 sắp qua.

Biến đổi khí hậu là điều chúng ta nghe quen đã nhiều năm nay và hệ quả của thời tiết cực đoan ở năm 2025 không chỉ xảy đến với mỗi Việt Nam nói riêng. Rất nhiều quốc gia khác cũng phải chịu đựng hậu quả khắc nghiệt của các biến động tự nhiên thất thường. Trong tổng quan chung như thế, chúng ta có thể mạnh dạn đánh giá rằng tình trạng thiên tai năm 2025 chính là một thử thách cực lớn trong quá trình đổi mới của đất nước, ở ngay năm bản lề, năm chuẩn bị cho Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Khi cả nước bắt đầu với không khí mới hứa hẹn nhiều thay đổi then chốt thông qua hoạt động sắp xếp lại các đơn vị hành chính, tinh gọn lại bộ máy, chuyển đổi số… cùng rất nhiều quyết sách được đưa ra, thiên tai xảy đến như một vũ môn thử thách lòng kiên nhẫn, sức chống chọi, trí tuệ và cả thái độ sống của từng con người. Nước mắt là thứ chung nhất của người Việt khi nhìn vào cảnh tình của đồng bào mình ở các vùng lũ lụt nhưng người Việt không chỉ có nước mắt mà luôn song song đó là hành động.

Không chỉ trích, không đổ lỗi, không quy chụp trách nhiệm một cách bừa bãi, tất cả chỉ chung một cách nhìn: phải vượt qua gian truân này vì đời sống là một chuỗi vận động không ngừng mà ở phía trước, ngày mai luôn là hy vọng. Chính vì điều đó, hoạt động cứu trợ đã được tiến hành khẩn trương nhất, có quy củ hơn hẳn và luôn tuân thủ các chính sách của nhà nước. Đó chính là cái được lớn nhất trong đại thử thách này. Đã không còn các lùm xùm xoay quanh vận động thiện nguyện tự phát như các năm trước nữa. Và cộng đồng cũng nhìn vào các hoạt động cứu trợ, thiện nguyện bằng con mắt tin tưởng hơn rất nhiều.

Trong tình hình thiên tai như vậy, thế giới lại có quá nhiều biến động với các căng thẳng leo thang ở nhiều nơi. Từ đó dẫn tới các gãy vỡ chuỗi cung ứng và những biến động tiêu cực và khó dự đoán của thị trường.

Đặc biệt, sau những tuyên bố và chính sách về thuế quan của Mỹ, thị trường càng trở nên tổn thương hơn. Việt Nam không thể nào tránh khỏi vòng xoáy ấy và việc các chỉ số VN Index nằm sàn hồi đầu năm cùng sự leo thang chóng mặt của giá vàng giai đoạn 6 tháng cuối năm là minh chứng rõ rệt nhất cho những ảnh hưởng của tình hình thế giới lên thị trường quốc nội. Thử thách chồng thử thách và có thể nói, tất cả các thử thách lớn đó cộng hưởng lại thành một bài kiểm chứng cho sức đề kháng của cả dân tộc và quốc gia.

Trước những thử thách quá lớn như thế, những thay đổi lớn cũng đã được tiến hành và giúp tạo đà cho Việt Nam trong tương lai cũng như là công cụ "giảm xóc" hữu hiệu trong hiện tại. Định hướng đúng đắn về vai trò của kinh tế tư nhân cùng nhiều chính sách mới hỗ trợ cho thành phần kinh tế này đã khơi dậy niềm tin vào việc chúng ta sẽ vượt vũ môn thành công. Khát vọng muốn đưa Việt Nam trở thành một quốc gia hùng cường chưa bao giờ bùng cháy lớn lao đến như vậy, nhất là khi cả nước đã được trải qua những mùa kỷ niệm trọng đại, nhiều hào khí, khơi gợi lại ký ức anh hùng như đợt A50 và đợt A80.

Nhấn mạnh việc lấy nhân dân làm trọng tâm và phát triển chính sách xoay quanh lợi ích của nhân dân chính là mục đích lớn nhất mà các thay đổi, cũng như các giải pháp, đều tập trung hướng đến. Vẫn biết vừa làm vừa thể nghiệm chắc chắn sẽ có những lúc còn bộc lộ thiếu sót nhưng thiếu sót xảy ra là để rút kinh nghiệm cho tương lai chứ không chỉ để xử lý, giải quyết đơn thuần.

Cơ bản, chúng ta xác định được rằng thời gian là quan trọng nhất và tối ưu hóa quỹ thời gian sẽ giúp rút ngắn con đường gập ghềnh phía trước nên chúng ta xác định rõ sẽ phải đối diện các thiếu sót nhỏ trong cả một tiến trình dài. Đây chính là thay đổi rất lớn trong nhận thức về phương hướng hành động, khác hẳn với một thời kỳ dài vì thận trọng quá mức mà bỏ lỡ một số cơ hội ở một vài thời điểm.

Và chính các con mắt quan sát quốc tế cũng phải ghi nhận những thay đổi mạnh dạn để bắt kịp xu thế thời đại ấy của Việt Nam. Lễ mở ký và Hội nghị cấp cao Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội, ngày 25/10/2025) chính là minh chứng rõ nét nhất cho việc thế giới nhìn nhận các nỗ lực bắt kịp mà chúng ta hướng tới với một tiếng nói có vị thế hơn, được tin cậy hơn rất nhiều.

Không có con đường đi nào là bằng phẳng. Không có hướng đi nào là không có những ngả đường mà bắt buộc người đi sẽ phải chiêm nghiệm lựa chọn một lối đi đúng đắn nhất. Đơn giản, chỉ nhìn vào các chuyển dịch của thời cuộc trong thương mại, từng con người chúng ta sẽ hiểu hơn nhận xét này. Sự chuyển dịch về thương mại điện tử rõ rệt hơn chính là một trong những nguyên nhân để các mặt bằng trở nên "vắng khách" hơn so với 20, 30 năm trước.

Chính các tác động như thế sẽ buộc con người phải thay đổi. Làm thế nào để mặt bằng vẫn mang lại hiệu quả? Chỉ một câu hỏi đó thôi đủ làm một con người phải băn khoăn vô cùng. Vậy thì với những câu chuyện lớn hơn, liên quan tới cả vận mệnh của cả một quốc gia, một dân tộc, một nền kinh tế, các câu hỏi cũng tăng độ hóc búa lên ngàn lần, với đòi hỏi lớn hơn ngàn lần cho những người hoạch định chính sách.

Năm 2026 chắc chắn sẽ có nhiều cái mới khi các chính sách mới đi vào đời sống. Đó cũng là năm bắt đầu của một nhiệm kỳ mới. Chính vì thế, có thể xem những gì đã và đang xảy ra ở năm 2025 chính là các thử thách lớn được bày ra để kiểm định lại chất lượng của từng con người, đặc biệt là những con người đảm nhận những vai trò quan trọng đối với cả cộng đồng.

Hãy xem các thử thách đó như một lần trui rèn, một lần lấy lửa thử vàng thực sự. Và cũng càng nên lấy thử thách lớn mà tự nhiên và xã hội bày ra như một đợt kiểm nghiệm lại năng lực của từng con người, của từng thay đổi lớn mà tất cả chúng ta cùng hướng tới với mục tiêu mang lại một nguồn sinh khí dồi dào cho Việt Nam của những thế hệ tương lai.

Hà Quang Minh

Kết nối "người-người" trong kỷ nguyên AI

Khi các tin tức giả, các câu chuyện lừa đảo vẫn phát huy hiệu quả, ta cần thừa nhận rằng chính mình đã vô tình trao quyền lực cho chúng. Ta sống phụ thuộc vào các kết nối mạng, dù là kết nối với người hay kết nối với AI.

Trong một vụ án lừa đảo qua mạng được xét xử vào năm 2022, bị cáo người nước ngoài đã dùng một kịch bản lặp đi lặp lại để lừa hàng chục tỷ đồng của nhiều phụ nữ khắp Việt Nam. Hắn ta chỉ có một vài vai diễn xoay vòng: một cựu chiến binh Mỹ từng phục vụ tại chiến trường Afghanistan, một bác sĩ tình nguyện đang làm việc tại chiến trường Syria, hoặc đảo ngược lại, bác sĩ ở chiến trường Afghanistan và cựu chiến binh ở Syria. Người này có một số tiền lớn, lên tới cả triệu đô la, muốn nghỉ hưu tại Việt Nam và đang tìm cách đưa số tiền đó vào Việt Nam. Anh ta nhờ nạn nhân nhận "số tiền" qua đường chuyển phát bưu điện.

Sau một thời gian, nạn nhân sẽ nhận được điện thoại của "nhân viên hải quan" thông báo gói hàng, tức là số tiền mặt khổng lồ kia đã bị thu giữ, nếu muốn nhận lại phải "nộp phạt" hàng trăm triệu đồng. Hơn một nạn nhân đã ngây thơ "nộp phạt" với niềm tin rằng mình sắp được quản lý cả triệu đô la. Người "cựu chiến binh" ở chiến trường Afghanistan biến mất.

Bạn có thể tìm thấy kịch bản này trong hơn một vụ án được xét xử tại Việt Nam những năm qua. Các nạn nhân ở nhiều độ tuổi, nhiều địa phương, nhiều thành phần xã hội và nghề nghiệp, từ những vùng sâu vùng xa cho đến trung tâm các thành phố lớn. Và nếu lần giở ngược lại lịch sử của việc lừa đảo trên Internet, các biến thể của câu chuyện đó đã được sử dụng hàng nghìn lần, qua hàng thập kỷ. Nó trở thành câu chuyện trung tâm của một ngành công nghiệp lừa đảo, trong các thập kỷ trước đóng đô tại châu Phi, và bây giờ là Đông Nam Á. Nhưng nó vẫn phát huy hiệu quả, vẫn liên tục có những người nhẹ dạ tán gia bại sản vì một câu chuyện hoang đường.

Con người bị chi phối bởi một số bản năng, trong đó có sự tò mò và lòng tham. Họ sẽ luôn bị hấp dẫn bởi các câu chuyện khơi gợi các bản năng đó. Và việc một kẻ lừa đảo kể một câu chuyện cũ rích, vẫn kiếm được hàng chục tỷ đồng từ những khán giả mới, khiến ta phải thẳng thắn nhìn vào sự thật: ta có khả năng vĩnh viễn không chống lại được những câu chuyện giả tưởng, nếu chúng được kể với mục tiêu lừa đảo. Luôn có xác suất có những người nghe câu chuyện đó lần đầu tiên. Và tin tưởng.

Thực tế này trầm trọng hơn trong kỷ nguyên AI - khi mọi câu chuyện dù hoang đường nhất đều có thể được kể trên màn hình kèm hình ảnh, âm thanh, sống động và chân thật. Những cốt truyện sẽ được tự tìm lỗ hổng, tự hoàn thiện, thậm chí cá nhân hóa theo nhu cầu của từng người. Rồi sẽ luôn có người nhìn thấy câu chuyện đó lần đầu tiên trong đời, và tin tưởng.

Thiệt hại từ các vụ lừa đảo qua mạng tại Việt Nam, chỉ từ các vụ được phản ánh, tố giác, lên tới gần 20.000 tỷ đồng/năm. Không thể đo lường chính xác vì sẽ có những nạn nhân không tố giác (vì xấu hổ, vì không nhận thức được rằng mình đã bị lừa); và chúng ta còn phải đối mặt với những thiệt hại ngoài tài chính: niềm tin xã hội, nhận thức cộng đồng, thậm chí ứng xử người-người có thể bị làm cho méo mó bằng các tin tức giả. Làm sao một thương hiệu, một lĩnh vực có thể đo lường được ngoài kia đang có bao nhiêu video AI tuyên truyền sai lệch về họ?

Những nỗ lực tuyên truyền phòng chống fake news và lừa đảo mạng sẽ luôn chỉ có tác động hạn chế. Chúng không tiếp cận được tất cả thành viên cộng đồng. Các câu chuyện hoang đường có thể được điều chỉnh tinh vi, và sẽ luôn nhanh hơn năng lực cảnh báo. Chúng được tiếp sức bởi nghệ thuật kể chuyện mới, trợ giúp bởi AI: từ cuộc gọi video giả, âm thanh giả, những biên lai giả gửi bằng email giả.

Trong các vụ án đã được đưa ra ánh sáng, ta nhìn thấy một lỗ hổng khác có thể cải thiện: đó là niềm tin vào những câu chuyện đúng đắn, chân thật. Ta phải đặt ra câu hỏi rằng liệu trong cuộc sống thường ngày, các thành viên cộng đồng có thiếu điểm chạm tâm lý "thật" đến mức phụ thuộc vào các điểm chạm "ảo" rồi trở thành nạn nhân của những câu chuyện hoang đường?

Khi một phụ nữ đắm mình vào một câu chuyện của "anh cựu chiến binh từ Afghanistan" chưa một lần gặp mặt, ta cần tự hỏi rằng có bao nhiêu người ngoài kia đang cô đơn đến thế? Vấn đề của họ là niềm tin hay vấn đề của họ là thiếu những kết nối để lấp đầy tâm hồn? Khi một người già tin vào một tin tức giật gân trên mạng, ta cần xem xét rằng còn bao nhiêu người nữa "khát" thông tin chân thật về cuộc sống? Vấn đề của họ là "fake news", hay vấn đề của họ là không có một kênh nội dung đáng tin nào? Khi một nhà đầu tư ném tiền cho Mr Pips và đồng bọn, câu hỏi là phải chăng họ thiếu tiếp cận với những kênh đáng tin hơn để quản lý tài chính?

Nếu một người phải kết bạn với một người xa lạ qua mạng, ta cần hỏi ngược lại: nếu không kết bạn qua mạng thì còn biết kết bạn ở đâu? Nếu một người chỉ tiếp nhận thông tin qua mạng, ta cần cân nhắc: nếu không tiếp nhận thông tin từ đó, còn biết lấy ở đâu?

Chúng ta đã để mất nhiều thiết chế quan trọng cuộc chuyển đổi số. Hệ thống thư viện trở thành các tòa nhà trang trí ở nhiều địa phương. Theo thống kê, đến năm 2022, Thư viện Quốc gia Việt Nam, thư viện lớn nhất và có kho tư liệu số lớn nhất đất nước, mới chuyển đổi được… 3% tổng số đầu sách của mình sang dạng số. Đời sống tinh thần của nhiều người Việt Nam phụ thuộc vào các kênh video tự phát, do cá nhân thực hiện tràn lan trên mạng.

Các phong trào đoàn, hội truyền thống cũng không chuyển dịch được lên môi trường số, tạo ra được các kết nối thực chất, mang tính hình thức, thiếu chiều sâu. Họ xây dựng kết nối thông qua các hội nhóm tự phát, được điều khiển bởi các cá nhân ẩn danh. Ở năm 2025, nếu một người dân tại các vùng nông thôn, xa những quỹ đầu tư lớn ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, cầm trong tay 1 tỷ đồng và muốn đầu tư sinh lời, khả năng rất cao họ vẫn sẽ tin vào một lời truyền khẩu trên mạng xã hội.

Bài viết này không bắt đầu bằng một thủ đoạn lừa đảo mới - như rất nhiều bài viết về lừa đảo mạng bạn đã đọc trong năm qua. Nó bắt đầu bằng một thủ đoạn đã có tuổi đời… gần 30 năm nhưng vẫn có nạn nhân mới. Đó là câu chuyện để cảnh báo chúng ta rằng mọi nỗ lực "phòng", "chống" đều có thể không đủ, nếu chúng ta không tập trung xây dựng những kết nối thật, những kết nối mang theo nhân tính và nhân dạng con người.

Đức Hoàng

Niềm tin của Dunbar

Năm 2025 trôi qua với rất nhiều sự thanh lọc với những dự án thiện nguyện xã hội đã từng là kiểu mẫu trong quá khứ, đặt ra một câu hỏi lớn: Làm sao để tái cấu trúc niềm tin vừa đổ vỡ trên quy mô lớn?

Năm 2010, nhà nhân chủng học người Anh Robin Dunbar đã đặt ra một câu hỏi đầy thách thức trong cuốn sách Một người cần bao nhiêu bạn bè?: rốt cục thì con người có thể hợp tác/đồng cảm/hạnh phúc với một vòng quan hệ tối đa bao nhiêu người?

Nghiên cứu nổi tiếng này chỉ ra rằng một người chỉ có thể duy trì tối đa 150 mối quan hệ có ý nghĩa, lên đến 500 người thì chỉ còn là quan hệ xã giao, và 1.500 người thì đơn giản thì là "có thể nhận ra được", tức biết mặt và nhớ tên thôi đã là kỳ tích.

Đi sâu hơn một chút, thì “nhóm đồng cảm”, được xây dựng trên nền tảng là các kết nối cảm xúc, nhỏ hơn nhiều. Các nghiên cứu về sự đau buồn còn đi xa hơn, cho thấy số lượng mối quan hệ sâu sắc của chúng ta (đo lường bằng cảm giác đau buồn kéo dài sau cái chết của một thành viên nhóm đồng cảm) đạt giới hạn tối đa là khoảng 15 người.

Nhưng có những mô hình đã vận hành thậm chí cả thập kỷ dựa trên niềm tin rằng số lượng "nhóm đồng cảm" này là vô hạn, và năm 2025, chúng chính thức sụp đổ. Bắt đầu từ những người nổi tiếng tự quyên góp tiền, khủng hoảng lan sang các mô hình là nơi trung gian chuyển tiền trợ giúp mà không minh bạch các chi phí giải ngân. Các mô hình phi lý đã tồn tại quá lâu, thách thức khoa học lẫn các bài toán về quản lý nguồn lực hiệu quả.

Nhận tiền của mạnh thường quân kèm lời hứa hẹn rằng 100% số tiền sẽ đi đến đích chỉ bằng cái tâm của người chuyển chỉ là một ảo tưởng: với hàng chục ngàn người cần giúp đỡ, mọi thứ chỉ còn là "có thể nhận ra", chứ không phải sự đồng cảm. Và chỉ để riêng việc "nhận ra" thôi, cũng đòi hỏi chi phí. Rốt cuộc, một dự án xã hội ý nghĩa đã gần như biến tướng thành một cuộc làm ăn, với những con số khổng lồ không kê biên và một sự đồng cảm trong tưởng tượng. Niềm tin vào lòng tốt bị đổ vỡ. Những thần tượng bị hạ bệ. Các tổ chức đứng trước nguy cơ giải tán.

Nhưng cũng từ đây, niềm tin có cơ hội được cấu trúc lại một cách bền vững hơn.

Ngay sau khủng hoảng của tổ chức thiện nguyện nổi tiếng, tôi đọc được một bài báo của một người bạn đã âm thầm làm công tác xã hội trong nhiều năm. Anh có gần 100.000 người theo dõi trên mạng xã hội, nhưng đã chọn cách vận động từ thiện một cách riêng tư: inbox từng người, những ai mà anh biết sẽ hiểu và quan tâm, thay vì viết một cái "tút" kêu gọi.

Qua Facebook, tôi cũng biết một nhà báo khác, cũng vận hành một mô hình rất "cá nhân": anh kêu gọi mọi người quyên góp laptop đã qua sử dụng, để anh sửa lại (do yêu thích công việc liên quan đến máy tính) rồi trao lại cho các học sinh, sinh viên thiếu điều kiện học. Anh cũng có rất nhiều người theo dõi trên mạng xã hội, nhưng không kêu gọi tiền, vốn là giải pháp dễ dàng hơn, mà tập trung vào một "ngách" nhỏ hơn.

Cả hai đều là người có lòng tốt và sự đồng cảm, nhưng quan trọng hơn, họ hiểu giới hạn sức lực của mình. Sự hiểu này vô cùng quan trọng: để thực sự giúp đỡ một ai đó, bạn không thể mở rộng sự quan tâm lên cấp độ chỉ đủ "có thể nhận ra" được.

Vỏ não con người chỉ xử lý hiệu quả được chừng đó thôi, theo Dunbar. Trao tiền cho 1.500 người trở lên đã là vượt quá sức chịu đựng của một cá nhân. Không thể mong gì hơn ngoài chuyện nhận mặt và chỉ tên, chưa nói đến sử dụng và giám sát sử dụng nguồn lực. Để mở rộng, bạn cần những tổ chức hoạt động xã hội chuyên nghiệp có ngân sách vận hành.

Niềm tin cũ thực tế chỉ là một lâu đài cát mong manh khuyến khích giải pháp bề mặt và hời hợt, thay vì đi sâu vào từng thân phận con người. Nó khiến chúng ta rơi vào một kết luận giản đơn về thân phận khó khăn, hoặc nghèo đói: chỉ cần quyên góp một khoản tiền là xong.

Trong khi những người thực sự muốn giúp đỡ đều quan tâm đến giải pháp, và về cơ bản điều này không thể diễn ra một cách đại trà, như những dòng chuyển tiền trên sao kê ngân hàng.

Phạm An