Cuộc chiến thuế quan và những ngã rẽ tử thần

Lời cảnh báo từ Moodys

Mới đây, trả lời phỏng vấn tờ Newsweek, ông Mark Zandi - nhà kinh tế trưởng tại công ty phân tích uy tín hàng đầu thế giới Moody's Analytics nhận xét: Nền kinh tế Mỹ hiện tại “cơ bản là lành mạnh”, song vẫn để ngỏ dự đoán rằng “những lo ngại về khả năng kinh tế Mỹ suy thoái nghiêm trọng có thể sẽ sớm trở thành hiện thực vào cuối năm 2025”.

Thời gian qua, Mark Zandi - một trong những nhà kinh tế đầu tiên dự báo về cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 - cũng từng đưa ra nhiều cảnh báo về những hệ lụy từ chính sách thương mại và cắt giảm việc làm của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Theo ông, các số liệu báo cáo gần đây cho thấy: Tăng trưởng việc làm tại Mỹ đã chậm lại đến mức có thể mô tả là "gần như đình trệ", và yếu tố then chốt ngăn nền kinh tế rơi vào một cuộc suy thoái toàn diện là chuyện các doanh nghiệp vẫn ngần ngại sa thải nhân viên hàng loạt. Do vậy, “chuông báo động sẽ bắt đầu reo”, ngay khi xuất hiện tháng đầu tiên ghi nhận số lượng việc làm sụt giảm ở quy mô lớn. Và, điều này có khả năng sẽ sớm xảy ra.

Bên cạnh đó, ông Mark Zandi đánh giá: Các chính sách thuế quan của ông Donald Trump chưa ảnh hưởng đến túi tiền của người Mỹ nhanh và mạnh như dự đoán ban đầu - có thể do các công ty còn chần chừ tăng giá. Nhưng, tình trạng này sẽ không kéo dài. Ông dự báo: Tỷ lệ lạm phát hằng năm hiện ở mức 2,7% sẽ vượt ngưỡng 3% rồi tiến gần đến 4% vào thời điểm này năm sau. Từ đó, giá cả leo thang kết hợp với một làn sóng sa thải sẽ có thể kích hoạt chu trình: Người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, doanh nghiệp bị siết chặt lợi nhuận sẽ sa thải nhân viên. Một nền kinh tế ghi nhận tình trạng sa thải lan rộng sẽ càng thắt lưng buộc bụng hơn, khiến vòng xoáy này cứ thế tiếp diễn cho đến khi suy thoái là điều gần như không thể tránh khỏi.

Gần đây, như ông Zandi ước tính, các bang chiếm khoảng 1/3 nền kinh tế Mỹ đang tiến gần hoặc đã rơi vào suy thoái, bao gồm cả California và New York, hai "đầu tàu" chiếm hơn 1/5 Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước.

Dù vậy, ông Mark Zandi vẫn tin tưởng: Nếu vượt qua được các thử thách - nghĩa là chính những hệ lụy từ các quyết sách về kinh tế của Chính phủ Mỹ đương nhiệm mà ông chỉ ra, bên cạnh các yếu tố mang tính hệ thống (như dòng vốn bị thu hẹp hay nợ công gia tăng), nền kinh tế Mỹ vẫn có thể tạo nên những động lực mới để đạt được thành tựu.

Song, dường như, không phải ai cũng mong chờ một viễn cảnh màu hồng như thế.

Cú sốc pháp đình

Trong một diễn biến gây chấn động, Tòa Phúc thẩm Liên bang khu vực Washington tuyên bố: Các mức thuế quan mà Tổng thống Donald Trump đang áp đặt là “bất hợp pháp”. Đây là một đòn “tối tăm mặt mũi” giáng vào chính sách thương mại của Tổng thống Donald Trump, đẩy cuộc chiến pháp lý trị giá hàng nghìn tỷ USD thương mại toàn cầu vào một giai đoạn hỗn loạn mới. Tất nhiên, nó được thúc đẩy bởi đảng Dân chủ đối lập.

Phán quyết ấy, do toàn bộ 11 thẩm phán của Tòa Phúc thẩm Liên bang khu vực Washington xem xét, giữ nguyên quyết định của tòa cấp dưới, nêu rõ: “Đạo luật trao quyền rộng rãi cho tổng thống thực hiện một số hành động nhằm ứng phó tình trạng khẩn cấp quốc gia, nhưng không bao gồm việc áp thuế, đánh thuế nhập khẩu hay các biện pháp tương tự”. Tòa phúc thẩm khẳng định rằng việc áp dụng Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) để biện minh cho các mức thuế quan là sai lầm. Cụ thể, tòa án chỉ ra rằng luật này, vốn được thiết kế để giải quyết các tình huống khẩn cấp, không bao giờ được thiết lập để áp dụng cho các vấn đề thuế quan, và trên thực tế, không hề nhắc đến từ "thuế quan" hay bất kỳ từ đồng nghĩa nào.

Đó hiển nhiên có thể xem là một thắng lợi rõ ràng, cho một liên minh bao gồm các tiểu bang do đảng Dân chủ lãnh đạo và một nhóm doanh nghiệp nhỏ đã đệ đơn kiện. "Một lần nữa, tòa án phán quyết rằng tổng thống không thể bịa ra một tình trạng khẩn cấp kinh tế giả mạo để biện minh cho hàng tỷ USD thuế quan. Những mức thuế quan này là một loại thuế đánh vào người Mỹ, chúng làm tăng chi phí cho các gia đình lao động và doanh nghiệp trên khắp đất nước, gây ra lạm phát và mất việc làm nhiều hơn" - Tổng Chưởng lý bang New York Letitia James nhấn mạnh.

Ngay lập tức, ngày 3/9, phát biểu trên CNN, Tổng thống Donald Trump tuyên bố: “Đây là một tình trạng khẩn cấp về kinh tế”, đồng thời nhấn mạnh: “Nếu chúng ta không thắng trong vụ kiện này, các bạn sẽ chứng kiến những xáo trộn có lẽ chưa từng thấy trước đây”. Bởi, trong tình huống xấu nhất, nếu phán quyết cuối cùng chống lại chính sách thuế quan của Tổng thống Trump, Chính phủ Mỹ có thể sẽ đối mặt với yêu cầu hoàn trả hàng trăm tỷ USD cho các khoản thuế đã nộp. Kịch bản ấy, như chính ông Trump cảnh báo, sẽ “hoàn toàn là một thảm họa cho nước Mỹ”.

Bà Wendy Cutler, Phó Chủ tịch cấp cao tại Viện Chính sách xã hội châu Á và là một nhà đàm phán thương mại kỳ cựu của Mỹ, đã phải thốt lên rằng các đối tác thương mại “chắc hẳn đang choáng váng và bối rối”. Bà giải thích: "Nhiều đối tác đã ký kết các thỏa thuận khung với chúng ta và một số vẫn đang trong quá trình đàm phán". Bởi vậy, Ấn Độ - quốc gia đang bị áp mức thuế 50% - "chắc hẳn đang vui mừng", trong khi Trung Quốc "sẽ cân nhắc lại lập trường của mình đối với các cuộc đàm phán đang diễn ra". Liên minh châu Âu (EU) có thể gặp khó khăn trong việc bảo đảm sự chấp thuận nội bộ cho thỏa thuận của họ, còn Nhật Bản và Hàn Quốc có khả năng sẽ trì hoãn các nỗ lực hiện tại, cho đến khi có sự rõ ràng hơn về mặt pháp lý tại Mỹ.

“Sự rõ ràng” ấy có thể đạt được theo cách nào? Ngay chiều 3/9, chính quyền Tổng thống Trump đã đề nghị Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết khẩn cấp, nhằm duy trì các mức thuế quan đã được ban bố trước đó. Trong đơn kiến nghị gửi Tòa án Tối cao, Tổng Chưởng lý John Sauer kêu gọi cần giải quyết vụ việc này nhanh nhất có thể, đồng thời khẳng định đầy đủ tính hợp pháp của các mức thuế quan do tổng thống ban hành. Tổng Chưởng lý cũng đã yêu cầu Tòa án Tối cao tổ chức phiên tranh luận vào đầu tháng 11. Ở một diễn biến khác, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng tuyên bố: Quyết định của Tòa án Phúc thẩm gây tổn hại đáng kể đến các cuộc đàm phán thương mại của chính quyền Tổng thống Trump.

“Nếu chúng ta không thắng vụ kiện này, đất nước chúng ta sẽ chịu thiệt hại rất lớn, rất lớn. Những thỏa thuận này đều đã ký rồi. Tôi nghĩ chúng ta sẽ phải hủy bỏ chúng” - Tổng thống Mỹ nhấn mạnh. Các số liệu thống kê cho thấy: Nguồn thu từ thuế quan của Mỹ đạt tổng cộng 159 tỷ USD vào tháng 7/2025, gấp đôi cùng kỳ năm 2024, và Bộ Tư pháp Mỹ cũng cảnh báo rằng việc bãi bỏ thuế quan có thể đồng nghĩa "sự sụp đổ tài chính".

Bởi vậy, trên thực tế, có lẽ cho dù muốn công kích chính quyền đương nhiệm đến đâu, đảng Dân chủ đối lập cũng sẽ không đẩy sự việc đi quá xa, khi không ai có thể cáng đáng nổi một sự sụp đổ tài chính theo cách đó.

Cuộc chiến không hồi kết

Song, điều thực sự mang tính hăm dọa nằm ở sâu xa hơn: Lúc này, mới chỉ là tháng thứ chín trong năm đầu tiên, kể từ khi ông Donald Trump tái nhiệm. Trong hơn 3 năm còn lại của nhiệm kỳ, không ai biết ông sẽ còn phải đối mặt với những cạm bẫy nguy hiểm đến mức độ nào.

Theo tờ The Wall Street Journal ngày 3/9, chính quyền Tổng thống Donald Trump đang thực hiện một chiến lược thuế quan mở rộng, với mục tiêu đưa hoạt động sản xuất trở lại Mỹ. Bước đi này không chỉ dừng lại ở việc áp thuế đối với thép và nhôm mà còn mở rộng sang nhiều ngành công nghiệp quan trọng khác.

Nhìn chung, rất nhiều doanh nghiệp Mỹ “hoan hỉ” với tiến trình đang diễn ra, đặc biệt là khi các thành tựu về công nghệ tự động hóa đã giúp giảm rất nhiều chi phí về lao động, để trở thành động lực thúc đẩy các công ty cân nhắc việc chuyển hoạt động sản xuất từ nước ngoài về Mỹ.

Song, như nhà kinh tế Mark Zandi của Moodys đã phân tích, tình trạng này lại cũng có thể dẫn tới sự gia tăng của nạn thất nghiệp. Không chỉ vậy, bên cạnh đông đảo người lao động, cũng vẫn có cả những đại tài phiệt bị ảnh hưởng tiêu cực. Đơn cử, Caterpillar, nhà sản xuất thiết bị xây dựng và khai thác mỏ, dự báo chi phí thuế quan năm 2025 có thể đạt 1,8 tỷ USD, tăng so với dự báo ban đầu là 1,5 tỷ USD. Một thí dụ khác: Ford Motor cũng ước tính thuế quan sẽ khiến hãng thiệt hại 2 tỷ USD trong năm nay. Các nhà sản xuất ô tô lập luận rằng, mặc dù Nhật Bản và Hàn Quốc chỉ phải chịu mức thuế 15%, việc sản xuất ô tô tại các quốc gia này và vận chuyển sang Mỹ vẫn có lãi do giá đầu vào tại Mỹ cao hơn.

Rõ ràng, đây là những bài toán hóc búa. Vấn đề là, nếu không sớm đưa ra được đáp án, Tổng thống Donald Trump sẽ phải chứng kiến các đối thủ chính trị sử dụng chúng làm bàn đạp để công kích ông, không một chút ngại ngần...