Giải pháp dung hòa ở hai chữ “tự nguyện”
Theo đề xuất được Reuters dẫn lại hôm 28/7, Iran sẽ không được trao quyền kiểm soát riêng biệt đối với eo biển Hormuz. Thay vào đó, tuyến hàng hải này sẽ được quản lý thông qua một cơ chế mang tính khu vực, có sự tham gia của các quốc gia ven biển và những bên liên quan.
Các hãng tàu có thể đóng góp những khoản phí tự nguyện để tài trợ cho hoạt động bảo đảm an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường, hỗ trợ dẫn đường và tìm kiếm cứu nạn.
Cách tiếp cận này được cho là lấy cảm hứng từ cơ chế hợp tác tại eo biển Malacca - nơi Indonesia, Malaysia và Singapore cùng phối hợp với các nước sử dụng tuyến hàng hải để tài trợ cho các dự án bảo đảm an toàn, nhưng không áp dụng phí quá cảnh bắt buộc.
Theo giới chuyên gia, điểm đáng chú ý nhất của sáng kiến nằm ở hai chữ “tự nguyện”. Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 quy định các tàu được hưởng quyền quá cảnh liên tục và không bị cản trở qua các eo biển quốc tế như Hormuz. Điều đó đồng nghĩa việc một quốc gia đơn phương thu phí chỉ để cho phép tàu đi qua sẽ đặt ra rất nhiều vấn đề pháp lý.
Cách tiếp cận của Oman, vì vậy, được đánh giá là một giải pháp dung hòa, giúp tránh biến đề xuất thành một cơ chế thu phí quá cảnh bắt buộc – vấn đề bị Mỹ và các quốc gia Arab Vùng Vịnh phản đối mạnh mẽ, nhưng vẫn tạo cho Iran một vị trí chính thức trong cấu trúc quản lý tương lai của eo biển.
Khác với nhiều quốc gia Trung Đông, Oman nhiều năm qua vẫn duy trì quan hệ đối thoại với cả Iran, Mỹ cũng như các nước Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC). Chính sách đối ngoại cân bằng giúp Oman nhiều lần trở thành cầu nối trong các cuộc đàm phán nhạy cảm giữa Tehran và phương Tây, trong đó có các cuộc tiếp xúc dẫn tới thỏa thuận hạt nhân Iran trước đây.
Và lần này, đề xuất của Oman thu hút sự quan tâm không chỉ bởi đây là một sáng kiến ngoại giao mới, mà còn bởi nó liên quan trực tiếp tới một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trước khi xung đột bùng phát, khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu và gần 1/5 lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Đối với nhiều nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Ấn Độ, đây gần như là tuyến vận tải năng lượng không thể thay thế.
Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại Hormuz đều tạo hiệu ứng vượt ra ngoài lĩnh vực năng lượng, ảnh hưởng tới chi phí logistics, giá lương thực và quá trình phục hồi kinh tế của nhiều quốc gia.
Cơ hội vẫn đi kèm nhiều thách thức
Theo Reuters, đề xuất của Oman được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng quân sự tại Hormuz có dấu hiệu hạ nhiệt sau khi Mỹ và Iran nối lại các kênh tiếp xúc gián tiếp. Đây được xem là thời điểm hiếm hoi để các bên chuyển trọng tâm từ đối đầu quân sự sang tìm kiếm một cơ chế quản trị lâu dài đối với tuyến hàng hải chiến lược.
Đối với các quốc gia Vùng Vịnh, đây là lựa chọn mang tính thực tế.
Một mặt, họ không muốn Iran nắm quyền kiểm soát đơn phương đối với Hormuz. Mặt khác, việc xây dựng bất kỳ cơ chế an ninh nào mà không có sự tham gia của Tehran cũng rất khó khả thi, bởi Iran là quốc gia có đường bờ biển dài nhất dọc phía Bắc eo biển và sở hữu ảnh hưởng đáng kể đối với tình hình an ninh tại đây.
Dù vậy, triển vọng của sáng kiến vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố.
Trước hết là phản ứng của Iran. Tehran nhiều lần khẳng định có quyền bảo đảm an ninh tại Hormuz và từng đề xuất nhiều phương án thu phí khác nhau sau cuộc xung đột vừa qua.
Vì vậy, chưa rõ nước này sẽ chấp nhận cơ chế đóng góp tự nguyện hay tiếp tục theo đuổi một vai trò lớn hơn trong quản lý tuyến hàng hải chiến lược.
Thách thức thứ hai là vấn đề lòng tin. Sau hàng loạt vụ tập kích tàu thương mại, rải thủy lôi và các chiến dịch quân sự trên biển, các hãng vận tải quốc tế sẽ chỉ thực sự quay trở lại khi họ tin rằng an ninh hàng hải được bảo đảm bằng những cơ chế minh bạch, có thể kiểm chứng và được tất cả các bên tôn trọng.
Ngoài ra, ngay cả khi đạt được đồng thuận chính trị, việc thiết lập một cơ chế quản lý đa phương với quy trình giám sát, kiểm toán và phân bổ nguồn đóng góp cũng sẽ đòi hỏi quá trình đàm phán kéo dài.
Nhiều chuyên gia nhận định sáng kiến của Oman ít nhất đã mở ra một hướng tiếp cận mới. Thay vì coi Hormuz là công cụ gây sức ép trong cạnh tranh địa chính trị, đề xuất này hướng tới việc biến eo biển thành không gian hợp tác, nơi lợi ích chung về an ninh hàng hải và ổn định năng lượng được đặt lên trên những khác biệt chính trị.
Nếu thành công, đây không chỉ là giải pháp cho Hormuz mà còn có thể trở thành tiền lệ cho cách thức quản trị các điểm nóng hàng hải khác trên thế giới.
Trong một diễn biến có liên quan, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi gần đây khẳng định eo biển Hormuz sẽ "không bao giờ trở lại trạng thái trước xung đột", đồng thời nhấn mạnh tuyến đường thủy này hiện đã trở thành một bộ phận cấu thành an ninh quốc gia và năng lực phòng thủ của Iran.
Theo ông Gharibabadi, việc khôi phục hoạt động hàng hải chỉ có thể diễn ra ở mức "có thể chấp nhận được" nếu Mỹ và các đồng minh thừa nhận vai trò cũng như chủ quyền của Tehran tại khu vực.
Quan chức Iran cũng bác bỏ đề xuất tạm thời chuyển toàn bộ hoạt động hàng hải sang tuyến phía nam eo biển, cho rằng Tehran sẽ không công nhận phương án này, dù chỉ trong thời gian ngắn.
