Diễn biến đáng chú ý
Al Jazeera ngày 26/7 dẫn thông tin từ Bộ Ngoại giao Iran cho biết nước này đã triệu Đại biện lâm thời Ukraine để phản đối vụ tấn công nhằm vào một tàu thương mại Iran trên Biển Caspi mà Tehran cáo buộc do Kiev thực hiện. Vụ việc khiến một thủy thủ thiệt mạng và một người khác bị thương.
Theo ông Manouchehr Moradi, Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao kiêm Tổng Cục trưởng phụ trách khu vực Á - Âu của Iran, hành động của Ukraine phản ánh "cách tiếp cận phi lý và thù địch" đối với Tehran, đồng thời vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc.
Iran khẳng định sẽ không ngần ngại bảo vệ lợi ích và an ninh quốc gia, nhấn mạnh nước này chưa từng là một bên tham chiến trong xung đột Nga - Ukraine và kêu gọi cộng đồng quốc tế có lập trường có trách nhiệm trước điều mà Tehran gọi là hành động liều lĩnh của Kiev.
Việc Iran lên án vụ tấn công diễn ra cùng thời điểm Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đưa ra cáo buộc rằng Nga đang chia sẻ dữ liệu vệ tinh thu thập tại Trung Đông cho Iran nhằm hỗ trợ các cuộc tấn công trong khu vực. Trước đó, ông Zelensky cũng cho biết lực lượng Ukraine đã tấn công một tàu chiến Nga cùng các tàu được sử dụng để vận chuyển hàng hóa quân sự có liên quan đến Iran trên Biển Caspi.
Diễn biến này được nhiều nhà quan sát chú ý bởi đây là lần hiếm hoi Biển Caspi - khu vực vốn nằm ngoài các điểm nóng quân sự truyền thống của xung đột Nga - Ukraine, trở thành tâm điểm của một vụ tấn công có yếu tố quân sự.
Biển Caspi - một mắt xích trọng yếu
Biển Caspi là vùng nước nội địa lớn nhất thế giới, không thông ra các đại dương, được bao quanh bởi năm quốc gia gồm Nga, Iran, Azerbaijan, Kazakhstan và Turkmenistan. Trong nhiều năm, khu vực này ít chịu tác động trực tiếp từ các cuộc xung đột lớn ở châu Âu và Trung Đông, đồng thời giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động vận tải, thương mại và năng lượng giữa các quốc gia ven biển.
Sau khi xung đột Ukraine bùng phát và Nga phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của phương Tây, vai trò chiến lược của Biển Caspi càng được nâng lên khi trở thành mắt xích trọng yếu trong Hành lang Vận tải Quốc tế Bắc - Nam (INSTC), kết nối Nga với Iran, Vịnh Ba Tư và Ấn Độ. Tuyến logistics thay thế này giúp Nga giảm phụ thuộc vào các tuyến thương mại qua châu Âu và Biển Đen.
Giới quan sát nhận định, hành động của phía Ukraine không chỉ nhắm vào một con tàu riêng lẻ mà còn mang ý nghĩa biểu tượng.
Ukraine dường như đang chuyển từ chiến lược tập trung vào các mục tiêu trên chiến trường sang gây sức ép đối với mạng lưới hậu cần của Nga.
Diễn biến nêu trên, do đó, còn đặt ra thách thức mới đối với cơ chế an ninh Biển Caspi.
Từ năm 2018, năm quốc gia ven Biển Caspi đã ký Công ước về Địa vị pháp lý Biển Caspi, trong đó xác lập nguyên tắc vùng biển này chỉ dành cho các quốc gia duyên hải và không cho phép sự hiện diện quân sự của các lực lượng bên ngoài khu vực. Cơ chế này được xem là nền tảng giúp duy trì sự ổn định và hạn chế cạnh tranh quân sự trên vùng nước nội địa lớn nhất thế giới.
Đối với Azerbaijan, Kazakhstan và Turkmenistan - các quốc gia theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, bất ổn trên Biển Caspi có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến các tuyến năng lượng và vận tải xuyên khu vực, vốn là nền tảng cho chiến lược kết nối giữa Trung Á với châu Âu. Trong khi đó, Nga và Iran nhiều khả năng sẽ phải tăng cường năng lực phòng không, mở rộng hoạt động tuần tra và giám sát trên biển.
Phép thử đối với Tehran
Đối với Iran, việc một tàu thương mại trở thành mục tiêu tấn công không chỉ gây thiệt hại về người và tài sản mà còn đặt nước này trước một bài toán chiến lược mới.
Trong nhiều năm qua, Tehran luôn khẳng định không phải là một bên tham chiến trong xung đột Nga - Ukraine. Dù bị Mỹ và các nước châu Âu cáo buộc cung cấp máy bay không người lái cho Moskva, Iran nhiều lần bác bỏ hoặc cho rằng các hoạt động hợp tác quốc phòng giữa hai nước không liên quan đến cuộc xung đột hiện nay.
Việc một tàu Iran bị tấn công buộc Tehran phải cân bằng giữa hai mục tiêu, một mặt thể hiện lập trường cứng rắn nhằm bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Mặt khác, Tehran cần tránh để căng thẳng với Ukraine mở ra một mặt trận mới, trong bối cảnh nước này vẫn đang chịu nhiều sức ép an ninh tại Trung Đông.
Trong khi đó, theo bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, các cuộc xung đột gần đây đã tạo thêm áp lực đối với môi trường an ninh và các mối quan hệ khu vực của Iran. Điều đó đồng nghĩa với việc bất kỳ diễn biến nào tác động đến các lợi ích chiến lược của Tehran cũng có thể khiến nước này phản ứng quyết liệt hơn nhằm duy trì vị thế răn đe và bảo vệ các lợi ích cốt lõi.
