Chiến tranh, nạn đói và lương tri

Những con số kinh hoàng 

Theo Báo cáo toàn cầu 2025 về khủng hoảng lương thực (2025 Global Report on Food Crises) vừa được Mạng thông tin an ninh lương thực (FSIN) - một nền tảng hợp tác quốc tế được đồng tài trợ bởi Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên hợp quốc (FAO), Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và Viện Nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế (IFPRI)  - công bố ngày 16/5:

Trong năm 2024, khoảng 295,3 triệu người tại 53 trong số 65 quốc gia được phân tích phải sống trong tình trạng mất an ninh lương thực ở “mức độ nghiêm trọng cao”. Năm 2024 cũng là năm thứ sáu liên tiếp chứng kiến xu hướng gia tăng số người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực ở mức độ nghiêm trọng, một đồ thị chếch lên không ngừng nghỉ, đầy lạnh lùng và u ám.

“Từ Dải Gaza, Sudan, Yemen đến Mali, nạn đói thảm khốc do xung đột và các yếu tố khác gây ra đang chạm mức kỷ lục, đẩy các hộ gia đình đến bờ vực hủy diệt” - Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres làm rõ. Ông cũng cảnh báo: Nạn đói và suy dinh dưỡng đang lan rộng với tốc độ nhanh hơn khả năng ứng phó của cộng đồng quốc tế, trong khi 1/3 lượng thực phẩm sản xuất toàn cầu vẫn bị thất thoát hoặc lãng phí.

Trong bản báo cáo, FSIN xác định: Xung đột và bạo lực là nguyên nhân chính gây ra nạn đói nghiêm trọng tại 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, ảnh hưởng đến khoảng 140 triệu người. Trong khi đó, thời tiết cực đoan là yếu tố chính gây ra tình trạng này tại 18 quốc gia, ảnh hưởng đến hơn 96 triệu người, đặc biệt là ở Nam Phi, Nam Á và vùng Sừng châu Phi. Bên cạnh đó, báo cáo cũng ghi nhận “các cú sốc kinh tế” là nguyên nhân chính tạo nên tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng tại 15 nước.

FSIN dự báo: Triển vọng cho năm 2025 không mấy sáng sủa, trong bối cảnh nhiều nước tài trợ lớn đã cắt giảm đáng kể ngân sách dành cho viện trợ nhân đạo. Thực tế, theo số liệu tính đến ngày 20/5/2025 của WFP, có tới 343 triệu người trên thế giới cần được hỗ trợ lương thực khẩn cấp. Do đó, WFP cũng đề xuất mức chi phí để họ tiếp tục duy trì các hoạt động cứu trợ nhân đạo (đã tới tay khoảng 120 triệu người trong năm 2024) hiện tại là khoảng 16,9 tỷ USD. 

Vấn đề là, con số đó cao ngoài sức tưởng tượng và nếu chỉ trông cậy vào việc kêu gọi quyên góp đơn lẻ trên Internet, WFP cũng như các tổ chức nhân đạo khác không thể có được một phần của ước mơ này. 

Sự phí phạm tàn nhẫn 

Ngày 16/5, hãng thông tấn Reuters dẫn lời 3 cựu nhân viên của Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) và 2 nguồn tin tại các tổ chức cứu trợ khác, hé lộ: Do Chính phủ Mỹ cắt giảm chính sách viện trợ nhân đạo, một số lượng lương thực đủ để nuôi sống khoảng 3,5 triệu người trong vòng một tháng, trị giá khoảng gần 100 triệu USD, đang dần hư hỏng tại các nhà kho trên khắp thế giới và có nguy cơ không thể sử dụng được nữa. Theo đó, số lương thực này đã bị kẹt lại trong 4 kho của Chính phủ Mỹ kể từ khi chính quyền Tổng thống Donald Trump quyết định cắt giảm các chương trình viện trợ toàn cầu hồi tháng 1. Một số thực phẩm sẽ hết hạn sớm nhất vào tháng 7 và có khả năng bị tiêu hủy, bị đốt, dùng làm thức ăn cho gia súc hoặc bị xử lý theo cách khác.

Các kho này do Cục Hỗ trợ nhân đạo (BHA) thuộc USAID quản lý và đang chứa khoảng 60.000 đến 66.000 tấn lương thực, được mua từ nông dân và nhà sản xuất Mỹ. Theo một danh sách kiểm kê hàng hóa trong các kho đặt tại Djibouti, Nam Phi, Dubai và Houston, các kho này chứa hơn 66.000 tấn hàng, gồm bánh quy năng lượng cao, dầu thực vật và ngũ cốc tăng cường dinh dưỡng. Số hàng hóa này có tổng trị giá hơn 98 triệu USD.

Nếu thông tin này là chuẩn xác (bởi chúng ta vẫn phải cân nhắc tới mối hiềm khích giữa USAID với Tổng thống Mỹ Donald Trump - người đã quyết định “khai tử” tổ chức ấy), thì đó không chỉ là môt sự lãng phí khủng khiếp, mà còn là một thực trạng quá mức tàn nhẫn, đối với những cá nhân, những người già, em bé, phụ nữ mang thai... kẹt trong vùng chiến sự, đang chết dần chết mòn từng ngày. 

Trước các câu hỏi chi tiết, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết: Chính phủ Mỹ đang tìm cách để bảo đảm các chương trình viện trợ không bị gián đoạn và sẽ chuyển giao trước tháng 7, trong quá trình giải thể USAID. “USAID liên tục tham vấn với các đối tác về nơi phân phối hàng hóa phù hợp nhất từ các kho hàng dự phòng trước khi hàng hết hạn, để sử dụng trong các chương trình cứu trợ khẩn cấp”, quan chức này hé lộ. 

Tuy nhiên, ít nhất gần 500 tấn bánh quy năng lượng cao được lưu trữ tại kho USAID ở Dubai sẽ hết hạn vào tháng 7. Số bánh quy ấy có thể nuôi sống ít nhất 27.000 trẻ em suy dinh dưỡng nặng trong một tháng. Song, nhiều khả năng, chúng sẽ bị tiêu hủy hoặc sử dụng vào lĩnh vực chăn nuôi. 

Giới hạn của lòng nhân ái 

Thực tế, câu chuyện trên mới chỉ là phần đỉnh của tảng băng trôi, nổi lên như một thí dụ nhức nhối nhất về sự bất lực của các tổ chức nhân đạo quốc tế, trong bối cảnh mọi nguồn lực đều đang bị cắt giảm mạnh mẽ. 

Đầu tháng này, ngày 8/5, Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA) buộc phải tuyên bố rằng họ sẽ cắt giảm gần 1/2 mức viện trợ nhân đạo dành cho CHDC Congo trong năm 2025, do thiếu hụt tài chính nghiêm trọng. Theo kế hoạch ban đầu, Liên hợp quốc kêu gọi 2,5 tỷ USD để hỗ trợ 11 triệu người, nhưng cho đến nay mới chỉ nhận được 245 triệu USD. Do đó, OHCA buộc phải thu hẹp phạm vi hỗ trợ nhân đạo xuống còn 1,25 tỷ USD, tập trung giúp đỡ 6,8 triệu người dễ bị tổn thương nhất tại CHDC Congo. 

Trước đó, trong tháng 4/2025, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố báo cáo cho thấy tổng mức vốn viện trợ phát triển chính thức (ODA) năm 2024 trên toàn cầu đã sụt giảm rõ rệt. Báo cáo của OECD nêu rõ: Tổng ODA đạt 212,1 tỷ USD trong năm 2024, chiếm 0,33% tổng thu nhập quốc dân (GNI) của các nước DAC, giảm 7,1% so với năm 2023. OECD dự báo ODA sẽ tiếp tục giảm từ 9-17% trong năm 2025.

Cũng theo OECD, năm 2024, viện trợ nhân đạo giảm 9,6%, còn 24,2 tỷ USD. Viện trợ cho người tị nạn giảm 17,3%, còn 27,8 tỷ USD, chiếm 13,1% tổng ODA năm 2024, từ mức 14,6% năm 2023. ODA cho châu Phi còn 42 tỷ USD, giảm 1% so với năm 2023. Trong đó, ODA cho khu vực Nam Sahara còn 36 tỷ USD, giảm 2%. ODA cho nhóm các nước kém phát triển nhất (LDC) còn 35 tỷ USD, giảm 3%.

Lý do chính tạo nên những “cú rơi” này là gì? Không gì khác, là sự suy thoái của guồng máy kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh ảm đạm chung (xuất phát từ cả xung đột, chiến tranh, chiến tranh thương mại lẫn biến đổi khí hậu và môi trường...), hầu như mọi nhà tài trợ lớn đều phải thu hẹp ngân sách, không riêng gì nước Mỹ. Mỹ là nước cung cấp ODA lớn nhất với 63,3 tỷ USD, chiếm 30% tổng ODA năm 2024, tiếp theo là Đức 32,4 tỷ USD, Anh 18 tỷ USD, Nhật Bản 16,8 tỷ USD, Pháp 15,4 tỷ USD. 

Hiện tại, ai cũng đang cố gắng tự lo cho chính mình. Thí dụ, ngày 15/5, Chính phủ Nhật Bản thông báo kế hoạch tăng gần gấp đôi nguồn cung gạo dự trữ, lên khoảng 600.000 tấn, do giá gạo toàn cầu vẫn ở mức cao gần kỷ lục. Điều này gián tiếp thể hiện một thực tế còn đáng sợ hơn việc các nguồn viện trợ nhân đạo sụt giảm: Sản lượng lương thực toàn cầu đang có chiều hướng không đáp ứng nổi nhu cầu của ngay cả công dân các nước phát triển, khi các diện tích canh tác bị thu hẹp một cách chóng mặt bởi thiên tai, khi việc “đồng áng” bị ảnh hưởng trầm trọng bởi chiến sự, khi những tuyến đường vận chuyển bị đứt gãy và khi chi phí đội lên gấp bội, do các hệ lụy đa tầng... 

Trong bối cảnh ấy, mỗi ngày, những nỗ lực cứu trợ nhân đạo cho người dân ở Gaza, Yemen hay Congo lại càng giống như muối bỏ bể. Và, không ai dám chắc, đến khi nào lương tri nhân loại mới lại có thể nở nụ cười...