Việt Nam đang già hóa
Hiện tuổi trung bình của người Việt khoảng 75 tuổi nhưng lại có đến 14 năm sống với ốm đau bệnh tật. Trung bình người già từ 60 tuổi trở đi có 3 bệnh cơ thể mãn tính. Thông thường nhất là tam cao: cao đường, cao máu, cao mỡ dẫn đến tiểu đường, cao huyết áp và nguy cơ tim mạch. Sức khỏe người già Việt Nam chỉ đứng 116/174 nước được xếp hạng trong một nghiên cứu năm 2018 của ILO.
Không chỉ đối diện với những vấn đề sức khỏe thể chất, người già cũng đương đầu với những thách thức về sức khỏe tâm thần với khoảng hơn 20 % người từ 60 tuổi trở lên bị rối loạn tâm thần (khoảng 15,5 triệu người rối loạn tâm thần dạng nhẹ và vừa và khoảng 3,5 triệu người mắc các rối loạn tâm thần nặng).
Trong khi đó, cùng với sự phát triển của xã hội, các gia đình truyền thống nhiều thế hệ bị phá vỡ, ông bà không còn đóng vai trò và vị trí như gia đình gia trưởng truyền thống như trước đây. Thế hệ trẻ có xu hướng muốn sống riêng, cũng không cần sự giúp đỡ của người cao tuổi nên người già càng có xu hướng rảnh rỗi, sống tách biệt và nhàm chán hơn...
Mặc dù lão hóa là không thể cưỡng lại, nhưng cùng với sự phát triển của y học, dinh dưỡng và luyện tập theo khoa học sức khỏe, ngày càng nhiều người "trẻ mãi không già", 60 - 70 tuổi nhưng vẫn hoạt bát như thanh niên. Họ vui vẻ, tự do và hạnh phúc. Họ thậm chí còn khởi nghiệp và thành công ở cái tuổi "xưa nay hiếm" cũng giống như nhà văn Boris Pastermark, 67 tuổi, mới viết “Bác sỹ Zhivago” và đạt giải Nobel Văn học năm 1958 hay 2 giáo sư kinh tế người Mỹ Paul Milgrom (72 tuổi) và Robert Wilson (83 tuổi) mới nhận giải Nobel về kinh tế năm 2020. Những ví dụ của điển hình của tự do và lão hóa thành công.
Mỗi chúng ta thường đợi cả tuần cho ngày thứ 6, đợi cả năm cho đến kỳ nghỉ hè và đợi cả đời cho sự tự do và hạnh phúc tuổi già. Nhưng chúng ta đã chuẩn bị những gì?
Chuẩn bị cho sự tự do và hạnh phúc tuổi già
Chuẩn bị cho sự tự do không đồng nhất với việc nghỉ hưu. Tự do ở đây thiên về sự tự chủ, độc lập của bản thân để tách mình khỏi những "công việc bàn giấy nhàm chán ít ý nghĩa" cho những ý tưởng hay công việc gì đó lớn lao và ý nghĩa hơn. Đó có thể là khởi nghiệp hoặc giúp đỡ những người trẻ khác khởi nghiệp. Đó có thể là dành thời gian cho du lịch, nghệ thuật, viết hồi ký. Cũng có thể là làm các kênh vlog và kinh doanh online. Cũng có thể là gây quỹ vì mục tiêu thiện nguyện. Hoặc đơn giản là dành thời gian cho những mối quan hệ quan trọng của hiện tại.
Và vấn đề trung tâm được thảo luận sau đó thường liên quan đến tự do tài chính. Nói một cách đơn giản là bạn có bao nhiều tiền để "nghỉ hưu"? Những con số thường được trích dẫn nhiều như phải tiết kiệm 75% thu nhập hàng năm trước khi nghỉ hưu của bạn cho mỗi năm bạn định sống tự do hoặc cần tính toán lượng tiền chi tiêu tối thiểu của cả gia đình một năm và nhân với 25 lần để ra được con số cần có cho tự do tài chính.
Nhưng vấn đề là quá nhiều biến số bất định ảnh hưởng đến việc tiết kiệm ví dụ chúng ta thấy mọi người sống lâu hơn và thường dành 20-30 năm để nghỉ hưu, nhiều người già cũng có thể bắt đầu sự nghiệp mới từ những đam mê thời trẻ của mình. Có người sẽ thích đi du lịch và những thú chơi đắt đỏ mà cả đời đi làm không dám nhưng có người lại chỉ muốn tối giản và dè xẻn chi tiêu. Vì quá nhiều yếu tố "đau đầu" như thế, khiến chúng ta trì hoãn, tránh theo đuổi việc tiết kiệm cho tự do tài chính từ sớm.
Hơn nữa, vừa phải tiết kiệm cho "nghỉ hưu" lại vừa phải tiết kiệm cho những khoản chi thường xuyên nữa là vấn đề rất lớn. Việc phải lập ngân sách hàng tháng, mua sắm và quyết định tài chính khác dường như rất xa xôi đối với độ tuổi 20 - 30... đang cần trả nợ cho các khoản vay. Còn ở độ tuổi 40, chúng ta lại phải tiết kiệm cho việc giáo dục con trẻ. Độ tuổi 50 thì phải tiết kiệm để thanh toán các khoản chi kỳ nghỉ, nhà ở, ô tô... Mỗi giai đoạn cuộc đời đều có những mục tiêu chi tiêu tài chính có vẻ "nổi bật" và "chính đáng" hơn nhiều so với việc tiết kiệm tiền để "nghỉ hưu".
Thế nên, dẫu nhiều người độ tuổi 40 bắt đầu cảm thấy có trách nhiệm và khẩn trương với việc tiết kiệm cho nghỉ hưu nhưng cảm giác cấp bách này lại không chuyển thành hành động. Trong nghiên cứu về "Mức độ chuẩn bị cho cuộc sống độc lập khi về già" do Prudential phối hợp cùng Viện Khoa học Lao động và Xã hội (thuộc Bộ LĐ-TB-XH) và Viện nghiên cứu Y-Xã hội học (ISMS) thực hiện cũng cho thấy mặc dầu 85% người Việt Nam mong muốn có một cuộc sống độc lập khi về già nhưng chỉ có 40% lên kế hoạch và hành động chuẩn bị cho việc này. Đáng lo là từ tuổi 40, chúng ta đã suy nghĩ hoạch định cho cuộc sống về già ở tuổi 40 trên ba khía cạnh sức khỏe thể chất, tinh thần và tài chính nhưng cũng chỉ khoảng 40% số người tham gia trả lời cảm thấy tự tin có thể đạt được các kỳ vọng của mình về cả ba khía cạnh khi đến tuổi nghỉ hưu.
Nhiều người nghĩ "lấy đâu ra để tiết kiệm" nhưng phần lớn họ đều không hiểu cách tăng trưởng theo cấp số nhân của món tiền tiết kiệm như thế nào. Vì vậy, điều quan trọng là phải lập kế hoạch và chuyển thành hành động ngay, không đợi thêm một ngày nào nữa. Số tiền này sẽ tăng lên theo cấp số nhân, qua thời gian, bạn sẽ bất ngờ về giá trị của nó.
Tất nhiên cuộc sống là hữu hạn, lập kế hoạch cho tự do và hạnh phúc tuổi già không chỉ có tiền. Chúng ta cần đầu tư cho những điều có ý nghĩa của cuộc sống ví dụ như sự trưởng thành và độc lập của con cái. Chuẩn bị cho mình một sức khỏe thể chất tốt với kế hoạch luyện tập và ăn uống khoa học từ sớm. Chuẩn bị một sức khỏe tinh thần tốt bằng việc đầu tư phát triển các mối quan hệ ý nghĩa thân tình ngay khi còn trẻ, làm bận rộn bản thân bằng những hoạt động sở thích; tham gia các hoạt động thiện nguyện và trao tặng; thay đổi góc nhìn bằng tư duy mở.
Nếu chỉ có tiền mà sống không ý nghĩa, chúng ta chỉ đơn giản là tồn tại.
1. Dự báo đến năm 2050, người già Việt Nam sẽ tăng gấp đôi từ 11% đến 22% dưới dạng tuyệt đối. Tuổi trung bình lên đến 85 tuổi.
2. Dự báo, Việt Nam 2050 có khoảng 26,1% người trên 60 tuổi. Hiện tuổi trung bình khoảng 75 tuổi nhưng có đến 14 năm sống ốm đau bệnh tật. Sức khỏe người già Việt Nam chỉ đứng 116/174 nước được xếp hạng.
3. Người cao tuổi đang phải đối mặt với những thách thức sức khỏe thể chất và tâm thần với nhiều nghiên cứu đã ghi nhận khoảng hơn 20% người trưởng thành ở độ tuổi 60 trở lên bị rối loạn tâm thần hoặc thần kinh. Hiện dự báo khoảng 15,5 triệu người rối loạn tâm thần dạng nhẹ và vừa và khoảng 3,5 triệu người mắc các rối loạn tâm thần nặng.
4. Người già ở nông thôn, ngoại thành, thành phần lao động dễ tổn thương nhiều hơn, có khoảng 3 bệnh cơ thể mãn tính đi kèm - ảnh hưởng nặng nề hơn người ở thành thị.
5. Mức độ lão hóa không đều ở những nhóm người già khác nhau: do bệnh tật và do thói quen sống (ít vận động, ăn nhiều dầu mỡ, nghiện thuốc, nghiện chất). Về cơ bản từ 60 trở đi có tam cao: đường, máu, mỡ dẫn đến nguy cơ tiểu đường, cao huyết áp và sa sút trí tuệ.
6. Từ 60 tuổi trở đi, vì giảm các hoạt động, không còn khả năng thiết lập mối quan hệ mới nên xu hướng có trầm cảm nhẹ, (trong bối cảnh COVID càng bị cô lập) nhưng cơ bản người già nó là một phần bình thường của quá trình lão hóa nên không tìm kiếm sự trợ giúp từ những nhà chuyên môn.
7. Ở Việt nam gia đình gia trưởng bị phá vỡ, ông bà không còn đóng vai trò như trước đây, thế hệ trẻ sống riêng không cần sự giúp của người cao tuổi, nên càng có xu hướng tách biệt. Càng cảm thấy rảnh rỗi và nhàm chán hơn.
8. Người già trở nên thu mình và gắn bó với bản thân, yêu thích bản thân hơn. Lao động là vì cảm xúc chứ không phải nuôi sống bản thân, họ thích làm các việc có giá trị cho cộng đồng hoặc chỉ tập trung vào việc của mình mà họ gọi là sở thích - chúng ta có thể hỗ trợ để người già tích cực hơn tham gia vào các hoạt động giáo dục cho người già, thúc đẩy tiềm năng học tập suốt đời của họ. Cũng có những người cựu chiến binh già mới khởi nghiệp đấy. Như nhà văn Boris Pastermark 67 tuổi mới viết “Bác sỹ Zhivago” đạt giải Nobel văn học hay có 2 giáo sư kinh tế Mỹ đến 72 tuổi mới có công trình đạt giải Nobel kinh tế.
9. Tâm sinh lý người già: già không đều, trí tuệ tốt thì sức không được nên các cụ hay phàn nàn "lực bất tòng tâm". Sự lão hóa không đồng thì và không đồng tốc (độ). Có người răng rụng, mắt mờ, nhưng tai nghe tốt... Những đặc điểm chính cơ thể cũng có lão hóa: Thần kinh thể tích bán cầu đại não giảm 2-3% trong vòng 10 năm sau 60 tuổi, số lượng tế bào thần kinh chết và teo đi, phân bố nơ ron thần kinh giảm từ 10-60% - chúng ta thấy biểu hiện ra là sa sút trí tuệ, mất trí nhớ đấy. Rồi thấy họ giảm khả năng thụ cảm như thị lực, thính lực, khứu giác, xúc giác, vị giác... Một số chứng bệnh cơ thể như tim, huyết áp cũng dẫn đến mất cung cấp ôxy cho não... càng phản ứng chậm lại, thậm chí ngủ quên, ngủ thiếp đi (sau bữa ăn).
10. Suy giảm thính lực có liên quan đến cảm giác hạnh phúc (điếc do tiếng ồn trong môi trường làm việc hồi trẻ nhiều).
11. Tốc độ khả năng tư duy chậm, khả năng tìm tòi yếu... nhưng phân tích tổng hợp khái quát hóa vấn đề vẫn tốt. Có một số trò chơi điện tử nếu cho người già chơi có thể cải thiện được chức năng.
12. Trí nhớ ngắn hạn của người già cực kém, mình nhớ được tầm khoảng 5 phút - người già chỉ nhớ được 30s hoặc 15 giây thậm chí ngắn hơn... Nên ăn rồi ngậm tăm mà cũng quên đó quý vị... Còn những cái gì đã khắc sâu trong bộ nhớ thì nhớ được nên hay nói chuyện xưa... dẫu đôi lúc cũng khang khác vì dù sau cũng bị rơi rụng đi 5-10%. Nhưng mà mấy kỹ thuật ghi nhớ của mấy anh “Siêu trí tuệ” thời gian này có thể dạy cho người già (kỹ thuật loci - con đường trí nhớ hoặc cung điện trí thức) có thể dạy cho người già và giúp họ nhớ lâu được.
"Dân số vàng" - Thời cơ và thách thức 
Dân số Việt Nam đang già hóa với tốc độ nhanh 
