Ức trai tâm thượng quang khuê tảo

Hôm 14-9-2019, nhằm ngày 16-8 sau Tết Trung thu là ngày giỗ cụ Thừa chỉ Nguyễn Trãi, quan Nhập nội hành khiển (tương đương Tể tướng) dưới thời vua Lê Thái Tổ. Ngày này năm Nhâm Tuất 1442, Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ và gia quyến gặp nạn trong vụ án Lệ Chi Viên. Đây là lần đầu tiên tôi về làng Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội dự lễ giỗ cụ.

Đền thờ vốn là Từ đường họ Nguyễn rất đẹp, nhìn ra hồ bán nguyệt, cất theo kiểu chữ CÔNG, tiền tế năm gian, ống muống dài ba gian, rộng một gian hai chái, nối với hậu cung ba gian. Trong từ đường còn rất nhiều hoành phi câu đối cổ đã được sơn thếp lại, khắc chữ rất đẹp. Các bức hoành phi ngợi ca, gồm: "Khai quốc nguyên huân", "Bình Ngô khai quốc", "Quang khuê tảo", "Bình dị cận dân", "Nho thần thạc vọng"; "Ái cập miêu duệ"… với lạc khoản cho thấy đa số là hậu duệ của Nguyễn Trãi, những người đỗ đạt cung tiến.

Ở hậu cung có bức tranh lụa khổ lớn vẽ chân dung cụ Nguyễn Trãi, là hình ảnh quen thuộc trên sách báo, được thờ ở đây từ hàng trăm năm qua. Tuy nhiên, năm ngoái con cháu họ Nguyễn đã đúc tượng đồng cụ mạ vàng, nên tranh thờ để sang gian bên. Phải nói là được cúi đầu lễ Cụ tại nơi này, tôi rất xúc động…

Bức hoành phi có 3 chữ “Quang khuê tảo”.
Bức hoành phi có 3 chữ “Quang khuê tảo”.

Lễ giỗ Cụ tổ chức đơn giản, không có tế. Đoàn nào đến thì thắp hương, dâng lễ. Ông trưởng tộc nói bỏ lệ tế từ sau 1954 đến nay, do đó các cụ không có ai mặc... áo quốc phục. Các cụ phát biểu ý kiến không kỵ húy (kiêng tên) Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Trãi như ở nhiều gia tộc khác.

Cỗ cúng do con cháu tự làm, tự biện, không giống các họ khác là mua cỗ. Cỗ theo truyền thống nên có thêm hai món thịt chó.

Về chữ nghĩa có mấy điều đáng quan tâm. Thứ nhất, cổng đền đề "Nguyễn Quận Từ" khiến khi đến phải hỏi lại cho chắc tôi mới dám vào. Nguyễn Trãi tước Hầu, chữ Quận ở đây có nghĩa gì? Một người con cháu trong họ nói rằng đời sau phong tặng Nguyễn Trãi tước Quận công. Nếu như vậy thì "Nguyễn Quận Từ" được hiểu là đền thờ vị Quận công họ Nguyễn.

Thứ hai, đầu cổng làng có đề bốn chữ "Quan quốc chi quang". Nếu "khai quốc" thì dễ hiểu, nhưng "quan quốc" (chữ "quan" trong quan hệ, liên quan, đóng - trái với khai là mở)… Không hiểu thâm ý của các cụ làng Nhị Khê thế nào, xin các bác cao minh chỉ giúp.

Thứ ba, khi tôi đăng những hình ảnh đền thờ Nguyễn Trãi ở Nhị Khê, với bức hoành phi "Quang khuê tảo" lên Facebook thì có bạn nói là các cụ viết nhầm, phải viết chữ TẢO là buổi sớm mới đúng. Trong khi đó, chữ TẢO trong từ đường lại là rong biển. Do có sự nhầm lẫn này nên chúng ta xem lại hai chữ KHUÊ TẢO nghĩa là gì cũng thú vị.

Người Việt không mấy ai không biết câu "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo", lời Lê Thánh Tông viết về Nguyễn Trãi. Lâu nay, câu này thường được hiểu là: Ức Trai lòng sáng tựa sao Khuê.

Trước hết, chữ trên bức hoành phi này do một vị Tri phủ, viễn tôn của Nguyễn Trãi viết nên khó có thể sai. Và cách hiểu cho đúng câu này đã được GS Bùi Văn Nguyên giải quyết từ lâu.

Đây là một câu trong bài thơ thất ngôn bát cú "Quân minh thần lương" nghĩa là "Vua sáng tôi hiền" của vua Lê Thánh Tông. Nguyên văn âm Hán Việt như sau:

QUÂN MINH THẦN LƯƠNG

Cao Đế anh hùng cái thế danh,
Văn Hoàng trí dũng phủ doanh thành.
Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,
Vũ Mục hung trung liệt giáp binh.
Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển,
Nhị Thân phụ tử bội ân vinh.
Hiếu tôn Hồng Đức thừa phi tự,
Bát bách Cơ Chu lạc trị bình.

Dịch nghĩa:

VUA SÁNG TÔI HIỀN

Đức Cao Đế (Lê Lợi) là bậc anh hùng, danh trùm thiên hạ,
Đức Văn Hoàng (Thái Tông) trí dũng, giữ yên nghiệp lớn
Lòng Ức Trai (Nguyễn Trãi) rạng toả văn chương.
Bụng Vũ Mục (Lê Khôi) chứa đầy binh giáp.
Mười anh em họ Trịnh (Trịnh Khả) đều vẻ vang phú quý,
Hai cha con họ Thân (Thân Nhân Trung) nhiều ân sủng vinh hoa.
Cháu hiếu Hồng Đức (Thánh Tông) kế thừa nghiệp lớn,
Vui hưởng trị bình như nhà Chu dài tám trăm năm.

Trong đó, hai câu ba, bốn đề cập đến Nguyễn Trãi và Lê Khôi muốn lấy ý là hai vị văn võ đối nhau.

Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,
Vũ Mục hung trung liệt giáp binh.

Khuê là sao Khuê chủ về văn học và Tảo là rong biển đẹp đẽ, chỉ văn chương, vẻ đẹp lấp lánh… Ngày xưa, người ta thường thêu hình rong biển để trang trí trên áo mũ, nên mới có liên tưởng này. Như vậy, "khuê tảo" là từ ghép chỉ văn chương, chữ nghĩa, đối với "giáp binh" nghĩa là võ công, chiến trận. Hai chữ kế cũng đối ý. "Tâm thượng" có nghĩa là "trong tâm/trong lòng", đối với hai chữ "hung trung" ở câu sau cũng có nghĩa là "trong lòng/trong dạ". Chữ "thượng" (trên) cũng đối rất chỉnh với chữ "trung" (giữa/ trong) ở câu dưới. Ta vẫn có thể viết: "trên sách còn ghi" hay "trong sách còn ghi", chữ "thượng" ở đây không có nghĩa là cao thấp như "thượng đẳng", "thượng phẩm"…

Có người nói rằng, khuê tảo là văn chương của bậc đế vương. Như vậy, Lê Thánh Tông muốn nói đến việc Nguyễn Trãi đã soạn thảo nhiều văn kiện binh vận, ngoại giao trên danh nghĩa Lê Lợi chăng? Những tác phẩm này được tập hợp trong "Quân trung từ mệnh tập" và nhất là tác phẩm đặc sắc nhất, chính là "Bình Ngô đại cáo", áng thiên cổ hùng văn, nhân danh Lê Lợi bố cáo cho thiên hạ biết về chiến thắng chống giặc Minh, giải phóng dân tộc.

Tóm lại "Ức trai tâm thượng quang khuê tảo" là "Tâm hồn/tấm lòng Ức Trai tỏa sáng trong văn chương", chứ không phải "sáng như sao Khuê", hay "sáng như sao Khuê buổi sớm". Chỉ là trùng âm (chữ TẢO) nên nhiều năm qua, lời ca ngợi dành cho quan Thừa chỉ Nguyễn Trãi, Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới, một bậc khai quốc nguyên huân của nhà Hậu Lê vẫn bị hiểu nhầm.

Nguyễn Phan Khiêm

Các tin khác

Nhớ thương mùa vối quê nhà

Nhớ thương mùa vối quê nhà

Sáng nay bất chợt nhìn lên cây vối trồng ở góc vườn cũng đã hơn chục năm kể từ khi mình xây ngôi nhà này. Thấy vối cựa mình thức giấc, tự bứng mình ra khỏi những trầm tư mùa cũ để thắp lên mùa hoa mới. Cả vòm cây như được khoác một tấm áo bông trắng ngà, nhẹ nhàng và xốp mịn. Hoa vối nở bung, tỏa ra những sợi nhụy dài thanh mảnh, rập rờn trong gió như vũ điệu chào đón bình minh. Tôi bỗng nhớ về những mùa vối quê nhà dẫu bây giờ đã là xa ngái...

Nụ cười Mai Đức Chung

Nụ cười Mai Đức Chung

Có lẽ, Anh hùng Lao động Mai Đức Chung là huấn luyện viên (HLV) bóng đá đặc biệt nhất mà tôi từng biết. Đặc biệt không chỉ bởi ông gắn với những hoàn cảnh đặc biệt, giành được nhiều thành tích đặc biệt, mà còn bởi nụ cười hiền từ của ông.

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Có nguồn gốc từ Địa Trung Hải, được trồng cách đây hàng nghìn năm, ô-liu là loại cây có sức sống đặc biệt bền bỉ, có thể sinh trưởng trên những vùng đất khô cằn, sỏi đá, chịu được nắng nóng, có thể sống tới cả ngàn năm. Người ta vẫn kể, dù đã bao cuộc chiến tranh đi qua, nhiều cây ô-liu cổ xưa ở Hy Lạp, Palestine, Italia đến nay vẫn ra hoa kết trái. Hình như càng khắc nghiệt, cây càng vững chãi.

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Lâu nay, đã thấy ít người nhắc đến thần tượng của giới trẻ như giai đoạn trước. Có sự biến đổi nào chăng? Thật ra, không phải như thế mà bởi giới trẻ hôm nay có quá nhiều tấm gương, quá nhiều mục tiêu để phấn đấu. Từ tấm gương dũng cảm cứu người trong hoạn nạn đến tấm gương trong học tập, nghiên cứu, vượt lên nghịch cảnh... Đôi khi, chỉ cần người trẻ nhận ra một nhân vật tốt ngay chính ở khu phố, xóm, bản... của mình để học tập, phấn đấu theo đã là một tín hiệu tích cực trong xã hội. Thần tượng nào có xa vời!

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Tin vui cho khán giả yêu thích môn nghệ thuật thứ 7. Cục Điện ảnh vừa lên tiếng khuyến khích sản xuất và phát hành những bộ phim giàu giá trị nhân văn, phản ánh đời sống xã hội và góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Điều này đồng nghĩa với việc sau nhiều năm các nhà làm phim kiên trì "giáo dục" người xem bằng ma quỷ, vong nhập, xác sống, bùa ngải, nhà hoang, thẩm mỹ viện âm phủ, bệnh viện âm phủ, chung cư âm phủ và có lẽ trong tương lai không xa là cả trạm thu phí âm phủ, chúng ta đã chú trọng hơn đến xây dựng con người nhân văn.

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Trong sáng tác thơ, hình ảnh không chỉ là phương tiện trang trí cho câu thơ, mà là một trong những yếu tố cốt lõi làm nên tứ thơ, cảm xúc thơ và sức ám ảnh của bài thơ.

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Vừa qua, Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh đã tổ chức tọa đàm "Diện mạo văn chương ở đô thị quốc tế" trong khuôn khổ của trại sáng tác hằng năm. Sau sáp nhập, TP Hồ Chí Minh mở rộng không chỉ về địa giới hành chính, mà còn là sự hợp lưu của nhiều dòng chảy văn chương mang phong vị riêng biệt. Nhưng câu chuyện "diện mạo văn chương" thời kỷ nguyên số lại là câu chuyện chẳng hề dễ dàng.

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Truyền thuyết thời Hùng Vương là tấm bản đồ tư duy vũ trụ quan độc đáo của người Việt cổ. Người xưa nghĩ về trời đất, về sự sống bằng những câu chuyện kể sinh động. Họ quan niệm vạn vật đều có linh hồn, sống và chết chỉ là một sự chuyển hóa. Và con người luôn ở vị trí trung tâm, vừa kiến tạo vừa gìn giữ sự hài hòa với thiên nhiên.

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Từ hơn một thế kỷ trước, cụ Nguyễn Đình Khánh một người con của làng Lai Xá (Hà Nội) đã sớm tiếp cận nghề nhiếp ảnh, mở hiệu ảnh Khánh Ký nổi tiếng trên phố Hàng Da. Cụ đã truyền nghề cho nhiều người cùng làng, tạo nên một cộng đồng thợ ảnh đông đảo, đưa Lai Xá trở thành cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Cũng như các dân tộc khác trên thế giới, từ xa xưa người Khmer ở Nam Bộ đã biết cách khắc chữ trên đá, các nguyên liệu khác để ghi chép kinh nghiệm sống, tri thức các lĩnh vực sản xuất, văn hóa, lời dăn dạy của tín ngưỡng, tôn giáo cho thế hệ sau...

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Mạng xã hội bàn tán về đề thi THPT môn Ngữ văn, về câu 1 viết đoạn văn nghị luận xã hội. “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”?

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Thăng Long xưa được gắn với từ Kẻ Chợ (“Kẻ” là từ chung chỉ một vùng đất và dân cư trù phú). Kinh đô lại có nhiều kẻ nhỏ, như: Kẻ Vẽ, kẻ Mơ, kẻ Chèm, Kẻ Mọc, Kẻ Cót... Từ xưa, phía đông nam thành Thăng Long là một vùng đất rộng lớn có tên là Cổ Mai (tên nôm là Kẻ Mơ), bao gồm các làng Hoàng Mai, Tương Mai, Mai Động, Hồng Mai. Đến đời Tự Đức (1848 - 1883), vì kỵ húy nên đổi Hồng Mai thành Bạch Mai.

Trăm năm chợ “chảnh”

Trăm năm chợ “chảnh”

Trong ký ức của thị dân Sài thành có một khu vực đặc biệt mà hễ nhắc đến nó, người ta nhớ ngay đến ngôi chợ bao đời mang danh chợ “chảnh”. Đến năm 2026 này, ngôi “chợ nhà giàu” ấy đã bước sang tuổi 100.

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Một buổi sáng tháng 9 năm 2015, các máy dò LIGO ghi nhận tiếng của hai hố đen sáp nhập từ 1,3 tỷ năm ánh sáng. Sự kiện ấy chứng minh rằng vũ trụ vận hành bằng những dao động vô hình, khác hẳn với những khối vật chất rắn chắc.

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Khu Di tích lịch sử lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến được xây dựng trên đồi Nà Bó, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Từ khi khánh thành năm 2016 đến nay, nơi đây đã trở thành điểm đến tham quan, tri ân, tưởng nhớ đến những người lính năm xưa đã ngã xuống vì Tổ quốc...

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp phá dỡ bức tường thành phía Đông thành Thăng Long, và lấp đi con hào chạy dọc tường thành, tạo ra một con đường mới dài hơn 1.200m, chính là phố Phùng Hưng (Hà Nội) ngày nay.

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Khi còn ở dương thế, Trần Nguyên Dũng là một họa sĩ trầm lặng, luôn là người lắng nghe trong mọi cuộc vui. Tại triển lãm “Những ngày thảnh thơi”, hội họa sẽ kể những câu chuyện về thế giới nội tâm đầy sắc màu của ông...