Tự do lựa chọn

Trước đây nước ta chỉ có một nhà cung cấp dịch vụ điện thoại di động, giá cước cao ngất ngưỡng. Vì điện thoại di động khi ấy chưa phải là nhu cầu thiết yếu.

Người ta có hai sự lựa chọn: dùng hoặc không dùng. Không ai kêu ca. Khi thế độc quyền bị phá, giá giảm mạnh, giảm xuống tới mức hầu hết dân chúng đều dùng được, nay thì trở thành nhu cầu thiết yếu.

Không ai biết giá điện ở nước ta cao hay là thấp so với giá điện của thế giới vì không có căn cứ gì để so sánh. Còn so với trong nước thì điện là sản phẩm độc quyền nên chỉ có thể so sánh giá của nó hiện nay so với giá của nó trước đây. Vì vậy, nói giá điện của Việt Nam ngày cang cao là không sai, vì điện tăng giá liên tục chứ không hề có lúc nào giảm giá.

Các quan chức quản lý ngành điện và một số nhà báo “ăn theo” ngành này mang giá điện quy ra đô la Mỹ theo tỷ giá hối đoái rồi so sánh với giá điện của các nước để kết luận rằng giá điện ở Việt Nam thuộc loại thấp nhất thế giới. 

Ảnh: L.G.
Ảnh: L.G.

Những người này còn lập luận rằng, giá điện ở nước ta thấp còn do than bị buộc phải bán giá thấp cho ngành điện, cho nên nếu như giá than áp dụng giá thị trường thì giá điện sẽ phải nâng lên, rằng các thiết bị vật tư đầu vào của ngành điện đều nhập khẩu theo giá thị trường thế giới, rằng nhà nước đã kìm giá điện thấp quá lâu, nên phải tăng giá điện lên cho phù hợp với giá thị trường. 

Những lập luận như vậy không có sức thuyết phục, lý do là Tập đoàn Điện lực là doanh nghiệp độc quyền, dù là độc quyền của nhà nước nhưng nhà nước không kiểm soát được chi phí. 

Một doanh nghiệp quản lý một nguồn lực khổng lồ của quốc gia nhưng báo cáo tài chính không được kiểm toán định kỳ hàng năm thì nhà nước nào có thể biết được giá cả đầu vào của nó cao hay rẻ, chi phí của nó có hợp lý hay không. Không kiểm soát được chi phí nhưng nhà nước lại quyết định giá điện, rồi gọi là “theo cơ chế thị trường” thì không thật logic.

Còn đối với người dân, họ không cần biết và không thể biết làm ra một đơn vị sản phẩm điện hao tổn bao nhiêu chi phí, họ chỉ biết giá điện tăng là sự áp đặt vô căn cứ. Họ rất muốn tin vào cơ quan nhà nước, nhưng làm sao có thể tin được vào sự giải thích của các cơ quan nhà nước khi các cơ quan này không kiểm soát được chi phí của ngành điện. 

Trên thị trường chứng khoán, các công ty niêm yết công bố báo cáo tài chính mỗi quý một lần, hàng năm đều có kiểm toán độc lập, cơ quan kiểm toán do đại hội cổ đông lựa chọn hoặc ủy quyền cho Hội đồng quản trị lựa chọn, thế mà thỉnh thoảng vẫn có công ty lừa dối chính cổ đông của mình, huống hồ là một doanh nghiệp khổng lồ tài chính chưa được công khai.

Người dân không phải là cổ đông của Tập đoàn Điện lực, họ không cần biết chi phí. Họ cần có sự lựa chọn để coi giá của một mặt hàng do nhà cung cấp nào là hợp lý. Nhưng họ không có quyền đó, vì điện là sản phẩm của doanh nghiệp độc quyền. 

Nếu như họ có quyền lựa chọn, thì dù giá điện lên xuống như giá heo ngoài chợ họ cũng không bức xúc, họ sẽ chọn nhà cung cấp nào đưa ra mức giá họ chấp nhận được. Khi có sự lựa chọn, chẳng có ai kêu ca về giá cả.

Thực ra Chính phủ cũng đã có quyết định về lộ trình thị trường hóa ngành điện theo 3 bước: phát điện cạnh tranh, bán buôn điện cạnh tranh và bán lẻ điện cạnh tranh. 

Bước thứ nhất và bước thứ hai đang bắt đầu thực hiện, còn bước thứ ba dự kiến sẽ thực hiện từ sau năm 2022. Bước thứ nhất và bước thứ hai không liên quan mấy đến người tiêu dùng, vì dù có thực hiện hai bước này thì người tiêu dùng vẫn không có lựa chọn nào khác là mua điện của Tập doàn Điện lực. 

Chỉ có thực hiện bước thứ ba thì người tiêu dùng mới được lựa chọn, vì khi ấy mới các nhiều nhà cung cấp điện bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng.

Khi thực hiện bước thứ ba, Tập đoàn Điện lực chỉ còn giữ độc quyền truyền tải điện, tức là vẫn sở hữu hệ thống đường dây, các trạm biến thế, cột điện và dây nhợ đang rải khắp các khu dân cư như cũ. Các nhà cung cấp điện bán lẻ sẽ thuê hạ tầng này của Tập đoàn Điện lực để đưa điện đến khách hàng của họ. 

Tập đoàn Điện lực sẽ trở thành một doanh nghiệp công ích, thu phí cho thuê hạ tầng truyền tải điện. Các nhà máy điện của Tập đoàn này dù được cổ phần hóa hay chưa vẫn chỉ là một trong những nhà cung cấp cạnh tranh bình đẳng với các nhà cung cấp khác.

Lộ trình là như vậy, nhưng với cung cách hành xử và những gì đang được truyền thông hiện nay thì thị trường cạnh tranh bán lẻ điện rất khó thành hiện thực. Hiện nay, việc tuyên truyền cho việc tăng giá điện đang chiếm vị trí áp đảo, còn tuyên truyền cho mục tiêu cuối cùng của lộ trình cạnh tranh của ngành điện thì hết sức mù mờ. 

Ảnh: L.G.
Ảnh: L.G.

Thông thường, khi triển khai một chủ trương, một chiến lược hay một kế hoạch thì nhà nước phải tập trung giải thích cho người dân nhận thức được sự hay ho hữu ích cuối cùng mà chủ trương, chiến lược hay kế hoạch đó đạt tới. 

Trong trường hợp này, mục đích cuối cùng là cạnh tranh bán lẻ có vẻ đang bị che mờ. Thậm chí đây đó trên truyền thông chính thống vẫn còn không ít lời “hăm dọa”, rằng cạnh tranh sẽ khiến cho điện tăng giá.

Không có bất kỳ một dữ kiện nào làm cơ sở để dự đoán điện có tăng giá hay không khi được tự do hóa, không nên lấy các dữ kiện của nước nào đó để suy đoán, vì Việt Nam là Việt Nam với tất cả sự đặc thù của Việt Nam. Nhưng dù có tăng giá hay không thì tự do lựa chọn vẫn mang lại những lợi ích to lớn cho từng người dân và cho toàn xã hội.

Khi được tự do lựa chọn, người tiêu dùng không chỉ biết cách chọn nhà cung cấp có giá rẻ nhất mà còn biết tự điều tiết nhu cầu dùng điện của mình, điều đó sẽ khiến cho tổng chi tiêu không thay đổi. 

Vì điện còn là đầu vào của hàng loạt các hàng hóa dịch vụ khác, nên khi ấy các doanh nghiệp cũng sẽ lựa chọn tiêu thụ điện trong những chừng mức hiệu quả nhất cho sản xuất kinh doanh.

Khi có tự do lựa chọn, giá cả sẽ mang một vẻ đẹp quyến rũ. Nếu không bị nhà nước áp đặt làm cho méo mó, giá cả sẽ là “người” truyền tin và hướng dẫn vạn năng. Nó chỉ cho người tiêu dùng cách tiêu dùng thông minh nhất, nó chỉ cho người sản xuất cách sản xuất hiệu quả nhất. 

Nó phân bố nguồn lực, nó điều chỉnh đầu tư, nó kích thích sáng tạo, lèo lái công nghệ, khai thác thời cơ, phòng ngừa rủi ro. Khi giá cả không bị áp đặt, thị trường sẽ vận hành thông suốt. Đó chính là con đường dẫn đến thịnh vượng.

Không phá giá, nhưng...

"Tại một số thời điểm, Chính phủ đưa ra cam kết "không tăng giá" với một số mặt hàng thiết yếu và giữ ổn định giá trong một thời gian dài. Thế nhưng, điều này giống như chiếc lò xo bị nén lâu thì bật mạnh khi cuối cùng vẫn phải điều chỉnh tăng mạnh, gây tâm lý "sốc" và có thể khuếch đại hậu quả của nó nhiều lần so với thông thường.

Nhiều năm trước đây, công tác điều hành tỉ giá cũng gặp phải những vấn đề tương tự. Việc cam kết không phá giá nhưng không thực hiện được đã tạo ra một thị trường ngoại hối cực kỳ bất ổn và tín nhiệm của nhà điều hành xuống thấp, tạo ra những kỳ vọng tiêu cực đi ngược với các thông điệp chính sách. 

Và bây giờ, câu chuyện giá xăng, giá điện cùng nhiều mặt hàng khác dồn dập tăng giá trong một tháng, một quý đã cho thấy rõ hệ quả, tạo sự bức xúc nơi người dân.

PGS Phạm Thế Anh
Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội (Theo Báo Tuổi trẻ TP HCM)

Minh bạch giá điện

"Khi chuyển về nhà mới tại Vancouver, Canada, năm ngoái, việc tôi làm đầu tiên là đăng ký sử dụng điện. Tôi không phải đến chi nhánh điện lực, ngồi chờ giao dịch với nhân viên để được điền vào đơn đề nghị lắp đặt công tơ, hay trình chứng minh thư, sổ hộ khẩu, sổ đỏ photo công chứng, cũng không phải nói với ai "phiền chị, phiền anh giải quyết sớm vì nhà có trẻ nhỏ". Chỉ cần 5 phút, tôi đã được tạo một tài khoản trên website của Công ty Điện lực BC Hydro.

Bất cứ khi nào tôi cũng có thể vào xem rất chi tiết về lượng điện tiêu thụ và tiền điện theo ngày, hay tổng tiền điện lũy tiến trong kỳ của gia đình. Tài khoản cũng có tính năng so sánh lượng điện tiêu thụ giữa các tháng, cũng như dự báo tổng tiền điện trong kỳ. Mọi thông tin, thông báo đều rõ ràng, chi tiết, tôi không bao giờ phải gọi tới đường dây nóng hay đến gặp nhân viên ngành điện để phàn nàn.

Đầu tháng 3 vừa rồi, Công ty Điện lực BC Hydo thông báo tăng giá điện ở tỉnh bang British Columbia, hiệu lực từ đầu tháng 4 Họ nêu ra lộ trình rõ ràng, rằng trong vòng 5 năm tới, giá điện sẽ tăng tổng cộng là 8,1% để người dân và doanh nghiệp có kế hoạch ngân sách cho tiêu thụ điện trong dài hạn.

Để được phê duyệt mức tăng giá này, BC Hydro phải trải qua nhiều vòng chất vấn, phải giải trình đầy đủ thông tin về doanh thu, chi phí, hiệu quả kinh doanh và lý do tăng giá trước một hội đồng độc lập do chính phủ tỉnh bang lập ra. 

Hội đồng này có trách nhiệm kiểm soát giá cả của những doanh nghiệp độc quyền trong ngành năng lượng, đảm bảo sự cân bằng lợi ích giữa người tiêu thụ và nhà cung cấp. Tất cả những thông tin của BC Hydro giải trình với hội đồng đều công khai trên mạng cho dân đọc.

Thế giới không thiếu những doanh nghiệp đã từng độc quyền trong các dịch vụ công như điện, nước, viễn thông. Và nhiều nước cũng không thiếu kinh nghiệm quý báu để giúp những doanh nghiệp này trở nên thân thiện với thị trường.

Tôi cũng hiểu vướng mắc về cơ chế và một số nhiệm vụ chính trị với một doanh nghiệp như EVN là có thật và chúng ta khó mà có ngay thị trường điện cạnh tranh như mơ ước. Nhưng điều đó không có nghĩa là cách ứng xử với dân chúng, những khách hàng của ngành điện không thể cải thiện".

Chuyên gia Năng lượng và Môi trường
Nguyễn Đăng Anh Thi (Theo VnExpress)
Hoàng Hải Vân

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?