Tiểu thuyết lịch sử: Niềm hy vọng mới của văn chương Việt?

Vừa qua, nhà văn Phùng Văn Khai đã cho ra mắt tiểu thuyết lịch sử "Nam đế Vạn Xuân" - một tiểu thuyết xoay quanh thân thế, cuộc đời một nhân vật anh hùng có vai trò, ảnh hưởng trong chiều dài lịch sử của dân tộc. Đây cũng là tiểu thuyết lịch sử thứ 3 của nhà văn Phùng Văn Khai ra mắt độc giả trong vòng 10 năm qua, sau "Phùng Vương" và "Ngô Vương".

Với sự ra đời của hàng loạt tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn trong thời gian gần đây, phải chăng đây là dấu hiệu của niềm hy vọng mới đối với văn chương Việt?...

Một vòng lịch sử bằng văn học

Nhà văn Phùng Văn Khai từng tâm sự: "Tôi rất đam mê lịch sử và là người cầm bút, tôi nghĩ rằng mình cần có một trách nhiệm nào đấy đối với lịch sử dân tộc theo cách riêng. Tôi cho rằng, chúng ta còn phải làm rất nhiều việc về văn học cho lịch sử.

Có thể làm một so sánh thế này, từ thời Tần, Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh của Trung Quốc, hầu hết các nhân vật lịch sử đều được tường minh bằng văn học. Văn học là cái gốc, sau đó nó mới chuyển thành các hình thức nghệ thuật khác như sân khấu, điện ảnh. Nhưng với lịch sử Việt Nam, có rất nhiều trang mờ nhòe, có nhiều nhân vật, nhiều sự kiện đến ngày nay còn gây tranh cãi...".

Nhà văn Phùng Văn Khai ký tặng sách cho độc giả trong một buổi ra mắt sách.
Nhà văn Phùng Văn Khai ký tặng sách cho độc giả trong một buổi ra mắt sách.

Và đó chính là lý do nhà văn Phùng Văn Khai mong muốn tìm đến với những trang sử còn "mờ nhòe" tiêu biểu là trong thiên niên kỷ thứ nhất - cũng tương ứng với 1.000 năm nước ta chịu ách đô hộ của phong kiến phương Bắc.

Nhà văn Phùng Văn Khai bắt đầu với "Phùng Vương" viết về cuộc đời và những biến cố, biến thiên lịch sử liên quan đến vị anh hùng Phùng Hưng, sau đó đến "Ngô Vương" viết về Ngô Quyền và vừa qua là "Nam đế Vạn Xuân" viết về cuộc đời và sự nghiệp của Lý Bí (Lý Nam Đế).

Như vậy có thể thấy, nhà văn Phùng Văn Khai đang có những đóng góp tích cực vào việc hoàn thiện những trang sử "còn mờ nhòe của dân tộc" bằng bút pháp của văn học. Điều đáng mừng là, chính những tác phẩm của nhà văn Phùng Văn Khai đã góp phần khép kín "một vòng lịch sử bằng văn học". Trước đó, ở thời kỳ dựng nước đã có một số tác phẩm dành cho thiếu nhi của nhà văn Tô Hoài như "Đảo hoang", "Nhà Chử", "Chuyện nỏ thần" hay của nhà văn Văn Lê với "Thần thuyết người chim" của tác giả Văn Lê.

Sau khởi nghĩa của Ngô Quyền chấm dứt thời kỳ gần một ngàn năm Bắc thuộc của dân tộc, thời kỳ Vạn Thắng Vương Đinh Bộ Lĩnh cũng từng có các tiểu thuyết "Cờ lau dựng nước" của Ngô Văn Phú, "Mười hai sứ quân" của Vũ Ngọc Đình. Thời Lý có bộ tiểu thuyết "Tám triều vua Lý" của Hoàng Quốc Hải; "Chim Bằng và Nghé Hoa" của Bùi Việt Sỹ...

Nở rộ nhất và cũng là thời kỳ truyền nhiều cảm hứng nhất cho các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử, đó chính là triều Trần. Trong đó, bộ tiểu thuyết "Bão táp triều Trần" của nhà văn Hoàng Quốc Hải luôn được giới nghiên cứu phê bình đánh giá cao, bởi ngoài giá trị văn chương đây còn là một "công trình lịch sử" được đầu tư công phu, quy mô và đầy đủ nhất về các triều đại nhà Trần. Nhà văn Hà Ân cũng để lại dấu ấn đặc biệt với giai đoạn này bằng các tác phẩm "Trăng nước Chương Dương", "Trên sông truyền hịch", "Bên bờ Thiên Mạc".

Bên cạnh đó, các tác giả như nhà văn Nguyễn Huy Tưởng với "Lá cờ thêu sáu chữ vàng", Trần Thanh Cảnh với "Đức Thánh Trần", Lưu Sơn Minh với "Trần Quốc Toản", Uông Triều với "Sương mù tháng giêng"...

Nhà Hậu Lê và thời kỳ Tây Sơn cũng đã có những tác phẩm kể về các nhân vật lịch sử liên quan đến các biến cố, mốc lịch sử quan trọng như "Hào kiệt Lam Sơn" của Vũ Ngọc Đình, "Thảm kịch vĩ nhân" của Hoàng Minh Tường, "Đêm hội Long Trì" của Nguyễn Huy Tưởng, "Sông Côn mùa lũ" của Nguyễn Mộng Giác... Và đến triều Nguyễn - triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam cũng có một số tác phẩm như "Thiên hạ chi vương" của tác giả Trường An và gần đây là bộ tiểu thuyết "Từ Dụ Thái hậu" của nữ nhà văn Trần Thùy Mai đã nhận được nhiều lời khen ngợi từ độc giả cũng như các nhà nghiên cứu văn học, lịch sử.

Cần sự đầu tư xứng đáng

Tiểu thuyết lịch sử vốn là thể loại tương đối kén độc giả vì nhiều lý do. Một tiểu thuyết lịch sử thường được đầu tư rất công phu, vì liên quan đến việc thu thập ráp nối các dữ liệu chính sử rồi mới chuyển thể thành văn học.

Nhưng số lượng sách được in ra rất ít, nhuận bút lại thấp. Mặc dầu vậy những nhà văn có thâm niên viết về lịch sử như Hoàng Quốc Hải, Lưu Sơn Minh, Bùi Việt Sỹ, Phùng Văn Khai... vẫn miệt mài viết, có lẽ trước hết là họ có một tình yêu lớn với lịch sử nước nhà. Họ dường như chưa từng được hưởng ưu đãi nào đáng kể, trong khi công việc họ làm thực sự mang rất nhiều ý nghĩa cho cộng đồng, cho văn hóa - lịch sử nước nhà.

Trước đây, trong các cuộc hội thảo, đàm đạo văn chương, có nhà văn đã phát biểu rằng, trong quỹ sáng tác của Hội Nhà văn nên được dành một phần đầu tư nào đó từ nguồn ngân sách hằng năm của Hội cho mảng đề tài văn học lịch sử để góp phần tôn vinh lịch sử - văn hóa của dân tộc.

Nhưng cho đến nay, vấn đề nêu trên vẫn chưa có tín hiệu nào khả quan là sẽ được Hội Nhà văn xem xét và "đầu tư sáng tác". Vì thế, từng có nhiều nhà văn tâm sự rằng, lựa chọn đi vào khám phá, trải nghiệm và phiêu lưu cùng lịch sử, là nhà văn tự tìm cho mình một "đường đi khó", là "thân làm tội đời", thậm chí còn ví von với việc "húc đầu vào đá".

Nhà văn Phùng Văn Khai - tác giả của 3 bộ tiểu thuyết lịch sử có độ dày trên 1.500 trang ra mắt trong những năm gần đây trăn trở: "Lẽ ra những nhà văn, nhà nghiên cứu tôn vinh văn hóa, tường minh lịch sử bằng văn học, làm sống lại các nhân vật lịch sử bằng xương bằng thịt như chúng tôi, thì các cơ quan có trách nhiệm như thành phố Hà Nội, hay Hội Nhà văn cần có sự quan tâm, động viên, chia sẻ, lắng nghe chúng tôi. Chứ không nên để chúng tôi tiếp tục đơn độc trong hành trình này!".

Một số tiểu thuyết lịch sử đáng chú ý ra mắt thời gian gần đây.
Một số tiểu thuyết lịch sử đáng chú ý ra mắt thời gian gần đây.

Tâm sự của nhà văn Phùng Văn Khai dường như đã nói thay nỗi niềm của nhiều nhà văn gắn bó với đề tài lịch sử khác.

Đầu tháng 3 vừa qua, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy - nguyên Quyền Tư lệnh Quân khu 2, Trưởng ban liên lạc toàn quốc cựu chiến binh mặt trận Vị Xuyên đã cho ra mắt bạn đọc cuốn sách "Hồi ức chiến tranh Vị Xuyên" ở tuổi 90. Trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc, từ đầu năm 1985 đến cuối năm 1989, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy đã trực tiếp chỉ huy chiến đấu ở chiến trường Vị Xuyên.

Vì thế, "Hồi ức chiến tranh Vị Xuyên" mang đến cho bạn đọc một góc nhìn chân thực, khách quan, cụ thể, sinh động về cuộc chiến đấu vô cùng gian khổ, khốc liệt và anh dũng của quân dân ta tại biên giới phía Bắc - một trong những trang sử bi hùng của dân tộc nhưng vẫn còn nhiều điều khuất lấp và cần có sự tham gia của nhiều nhà văn đương đại.

Để khẳng định vai trò quan trọng của tiểu thuyết lịch sử trong đời sống hiện đại, xin được trích ý kiến của nhà văn, nhà báo Trần Mai Hạnh - tác giả của "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4-75" từng chia sẻ trong cuộc tọa đàm "Đổi mới tư duy tiểu thuyết" do Hội Nhà văn tổ chức hồi đầu năm 2018: "Khi bắt đầu xây dựng cuốn tiểu thuyết tư liệu lịch sử này, ngay khi chiến dịch Hồ Chí Minh kết thúc thắng lợi, tôi đã hiểu rằng, dù dữ dội hay đau đớn đến đâu, cuộc chiến nào rồi cũng qua đi.

Những năm tháng khổ đau, máu và nước mắt của bất cứ bên tham chiến nào cũng không bao giờ bị lãng quên và tất yếu trở thành một phần của lịch sử. Nhưng lịch sử không yên nghỉ, mà nó luôn thức với ánh sáng chiếu rọi mách bảo chúng ta cần làm gì trong cuộc đấu tranh bảo vệ những phẩm giá tốt đẹp của hiện tại và tương lai trong một thế giới đang lên cơn sốt trĩu nặng lo âu vì những tham vọng, chiến tranh và xung đột...".

Có lẽ, đây không chỉ là tâm sự của tác giả Trần Mai Hạnh - một nhà văn, nhà báo đã trải qua đủ những thăng trầm, vinh hoa và cay đắng trong cuộc đời, mà còn là tâm sự của nhiều nhà văn từng cầm bút viết về lịch sử nói chung...

Nguyệt Hà

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.