Sự hoàn thiện tác phẩm

Tác phẩm viết thảo xong rồi thì cần sửa chữa. Sự sửa chữa đôi khi còn mất công hơn cả quá trình viết thực tế vì nó là giai đoạn hoàn thiện, đòi hỏi nhiều thời gian và sự kĩ lưỡng. Công đoạn này khiến cho tác phẩm có sắc, có hồn. Nó là giai đoạn quan trọng và nhiều hứng thú của người viết.

Một nhà văn có tiếng của văn học đương đại có lần phát biểu rằng, quá trình sửa chữa, hoàn thiện tác phẩm của anh thường gấp ba bốn lần thời gian anh viết thảo ra nó. Nếu chỉ cần sáu tháng để tạo ra một cuốn tiểu thuyết thì cần đến hai năm để cuốn sách có một diện mạo đầy đủ. Quá trình tu chỉnh, hoàn thiện luôn phải tỉ mỉ cầu kì, cần những quãng lặng sâu lắng để tác phẩm chín dần và không sai sót.

Sự sửa chữa tác phẩm cơ bản là của người viết nhưng đôi khi xuất phát từ những biên tập viên. Ta có nhìn nhận vài ví dụ cụ thể liên quan tới các biên tập viên báo chí hoặc nhà xuất bản. Võ Huy Tâm là nhà văn được trưởng thành từ đất mỏ Quảng Ninh, ông là công nhân mỏ thực thụ. Ông viết văn từ chính những gì ông biết và chứng kiến và muốn kể cho mọi người nghe câu chuyện của mình một cách rất tự nhiên. Bản thảo ban đầu của cuốn tiểu thuyết “Vùng mỏ” là một khối rất bộn bề, ngổn ngang, tên nguyên sơ của nó là “Đình công”. 

Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng
Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng

Bản thảo khi đến tay nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, ông thấy cần phải sửa chữa, gia cố bản thảo rất nhiều thì nó mới có thể “đứng” được. Nhưng Nguyễn Huy Tưởng không làm hộ Võ Huy Tâm. Nhà văn người Hà Nội đã hướng dẫn cho người đồng nghiệp đất mỏ tự điều chỉnh, chau chuốt bản thảo của mình và quan trọng nhất là cắt gọt cho nó tinh gọn hơn. Từ bản thảo mấy trăm trang ban đầu, cuốn sách của Võ Huy Tâm  đã rút xuống còn dưới hai trăm trang và được đổi tên thành “Vùng mỏ”, sách xuất bản tại nhà xuất bản Văn Học năm 1951 và đoạt giải thưởng của Hội Văn nghệ Việt Nam năm 1952.

Tượng nhà văn Võ Huy Tâm
Tượng nhà văn Võ Huy Tâm

Quá trình tự sửa chữa bản thảo của mình bao giờ cũng tốt hơn để người khác làm hộ. Nhà văn Tô Hoài đã từng có một kỉ niệm rất nhớ đời về việc này. Một lần Tô Hoài nhận được bản thảo của một người tên là Lù Dín Xiềng từ Lào Cai gửi xuống. Thấy bản thảo có những điểm tốt, Tô Hoài đã hì hục biên tập, tô vẽ, cắt xén. Từ mấy trăm trang nguyên bản ông cũng rút xuống còn khoảng trăm trang và đem in. Lúc sách được xuất bản, Lù Dín Xiềng đã kiên quyết không nhận đấy là đứa con tinh thần của mình. Người ấy bảo đó là tác phẩm của Tô Hoài chứ không giống sách của Lù Dín Xiềng nữa!

Tôi cũng từng nhận được một bài học tương tự từ việc này. Một hôm tôi nhận được bản thảo của một bạn trẻ gửi đến. Thấy bản thảo có những điểm thú vị và hấp dẫn nhưng còn vài chỗ rườm rà, thừa thãi, thiếu logic nên tôi đã bắt tay vào trang điểm, xén tỉa cho tác phẩm ít nhiều. Khi gửi lại bản biên tập có điều chỉnh để tác giả xem lần cuối thì người viết nổi giận và bảo tác phẩm ấy không phải của mình nữa và từ chối in ấn!

Sự tự sửa chữa của Võ Huy Tâm rất nhiều, của Tô Hoài cũng lớn, còn của tôi tuy không đáng kể nhưng vẫn bị tác giả từ chối. Đó là những bài học rất đáng rút kinh nghiệm. Rõ ràng ở những trường hợp nhất định thì tác giả tự sửa chữa bản thảo của mình là tốt nhất. Nguyễn Huy Tưởng đã sáng suốt hơn Tô Hoài và tôi ở điểm này. Đôi khi các biên tập viên tưởng làm điều này, điều kia sẽ tốt hơn cho tác giả nhưng chưa chắc đã phải như vậy. Sự làm hộ tốn công sức lắm khi không được công nhận và thậm chí còn gây ra những hậu quả nhất định.

Tất nhiên không phải ai cũng có phản ứng giống tác giả Lù Dín Xiềng và bạn trẻ kể trên. Nhiều người không có khả năng tự sửa chữa bản thảo của mình hoặc không nhận ra những vấn đề nó gặp phải. Một số người phó mặc cho biên tập viên và số khác thì kiên quyết không chịu sửa chữa vì cho rằng đứa con tinh thần của mình đã rất tốt hoặc cho đó là cá tính riêng, họ không chấp nhận bất cứ sự thay đổi nào khi bản thảo đã được gửi đi.

Tôi thấy câu “Văn mình, vợ người” đúng trong những trường hợp kể này. Vì người viết tạo ra tác phẩm nên sự chủ quan trong đánh giá là rất đáng kể. Tin rằng nó đã mĩ mãn, phớt lờ những đánh giá của bạn nghề hoặc người có kinh nghiệm đôi khi là những sai lầm. Khi có thời gian để nhìn lại hoặc có sự trưởng thành hơn trong nghề nghiệp, người viết sẽ nhận ra những non yếu trong tác phẩm mình tạo ra. Một phương pháp tốt giúp tác giả tự sửa chữa tác phẩm là tự cắt gọt. Một đồng nghiệp đã bảo tôi kinh nghiệm thế này, cứ yêu cầu tác giả cắt đi đúng 300 chữ chẳng hạn. Anh ta sẽ phải cân nhắc, đong đếm từng chữ để bỏ đi từng chữ ít giá trị nhất đến khi đủ định mức quy định thì thôi. Thao tác này sẽ giúp loại bỏ những từ thừa, từ lặp, những đoạn dở. Một đôi lần làm những việc tương tự, người viết sẽ có kinh nghiệm biên tập, tự sửa chữa, hoàn thiện tác phẩm.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư.
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư.

Sự sửa chữa đối với nhiều người chủ yếu là quá trình chau chuốt và loại bỏ. Lúc viết, tác giả dựa theo cảm xúc của mình nên sẽ có nhiều rườm rà, thừa thãi hoặc thiếu logic. Công đoạn tu chỉnh sẽ làm tinh gọn câu chữ, ý tứ, làm sáng rõ và thuyết phục hơn.

Với những người khác thì sự sửa chữa là nới rộng, làm cho tác phẩm dày dặn thêm. Khi viết thảo anh ta chỉ vạch ra những khung ý chính, các nét lớn rồi khi hoàn thiện mới bồi đắp, thêm thắt, tô điểm cho sinh động, hấp dẫn. Sự mở rộng này có thể là chủ ý từ trước hoặc trong quá trình hoàn thiện mới phát hiện ra những thiếu khuyết và bổ sung, gia cố.

Sự viết nếu nhanh quá thường mắc phải nhiều sai sót. Quá trình viết thực ảnh hưởng lớn bởi cảm xúc còn lúc sửa chữa, lí trí đóng vai trò quan trọng hơn. Viết thảo là cảm tính còn hoàn thiện là lí tính. Đã là lí tính thì cần có sự chính xác, thời gian lắng đọng và những suy nghĩ cẩn trọng.

Một bản thảo viết xong có độ lùi thời gian nhất định mới sửa chữa thì chất lượng sẽ tốt hơn. Thông thường với một cuốn tiểu thuyết chẳng hạn, người viết sẽ đọc lại và tu chỉnh ít nhất từ 3 đến 5 lần. Những người kĩ tính hơn có thể  lên đến 7 hoặc 10 lần hoặc đến tận khi không sửa chữa được chữ nào nữa mới thôi.

Nhưng sự sửa chữa quá kĩ với một bản thảo chưa chắc đã là tốt. Tôi đã nhận thấy điều này trong tác phẩm của một đồng nghiệp. Vì sự tu chỉnh quá nhiều, cắt gọt quá sát, tác phẩm của anh đã trở nên khô khốc, chỉ còn cái xương sống trơ khấc của nội dung mà thiếu đi lớp tuyết nhung, đưa đẩy, những thứ khiến câu chuyện trở nên mềm mại, màu mỡ và hấp dẫn.

Có lần nhà văn Nguyễn Ngọc Tư cũng từng nói rằng với tác phẩm của mình thì chị chỉ sửa đến một độ nào đấy rồi gửi đi chứ cứ sửa mãi, sửa hoài vẫn không thấy hài lòng hoặc thậm chí muốn vất bỏ. Sự lo lắng của Nguyễn Ngọc Tư là có cơ sở bởi sự đẽo gọt, mài giũa nhiều quá sẽ khiến câu chuyện sẽ không còn hồn vía nữa. Sự tuốt sạch những chỗ dềnh dàng hoặc mềm mại có thể khiến tác phẩm chỉ còn cái cốt trần trụi. Sự trần trụi đôi khi toát ra sự giản dị hoặc tiết kiệm được thời gian nhưng khô đanh quá sẽ là một món rất chóng ngán, thô lộ.

Sự hoàn thiện kĩ lưỡng và đủ liều lượng luôn là yếu tố gia tăng chất lượng sản phẩm. Một tác phẩm nghệ thuật rất khó được coi là có giá trị nếu nó thiếu đi  khâu hoàn thiện tinh tế và cẩn trọng. Bởi thế người viết sẵn sàng đầu tư vào quá trình quan trọng này. Đó là sự sàng lọc nghiêm cẩn như người ta sàng một mẻ gạo. Những hạt thóc, hạt sạn, trấu sẽ được loại bỏ đi để chỉ còn những những hạt trắng nhất, đều nhất chuẩn bị cho một bữa cơm ngon. Một ngôi nhà có ý nghĩa với đúng tên gọi chỉ khi nào nó đã được tháo dỡ cốt pha, trát tường sạch sẽ, đủ vôi ve trang trí, lắp đặt cửa ra vào, điện nước đầy đủ. Một tác phẩm văn học cũng thế, sự hoàn thiện gần như sẽ quyết định giá trị sử dụng của tác phẩm, diện mạo, ý nghĩa và sự hấp dẫn của nó.

Uông Triều

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.