Đọc hơn 200 bài thơ tuyển của chị, người đọc dễ nhận ra, rằng thơ chị không thiên về bộc lộ ghi chép cảm xúc tâm trạng đơn thuần, cũng không dừng lại ở việc tụng ca Tổ quốc, quê hương theo lối quen thuộc. Điều Vân Anh theo đuổi là một dự trình chưng cất đời sống. Chị nỗ lực chí tâm "bóc dần lớp vỏ thời gian", "tự mình thanh lọc" những phù phiếm, nông nổi, tạp niệm, để đi tìm phần "trầm" còn lại của cuộc thế cuộc người: văn hóa, kí ức, nghĩa tình, nhân tính và vẻ đẹp tinh thần nói chung.
Trầm chỉ có thể hình thành sau những thương tổn âm thầm trong lòng gỗ. Con người trong thơ Vân Anh cũng vậy. Chỉ sau trải nghiệm mất mát, chiến tranh, đổ vỡ, cô đơn..., phần tinh chất của đời sống mới được kết tụ. Bởi thế, thơ chị thường có xu hướng đi sâu xuống những tầng trầm tích của lịch sử, văn hóa và nhân sinh.
Tổ quốc như một tầng địa chất tinh thần
Hành trình "tìm trầm" ấy được mở ra trước hết từ những không gian rộng lớn nhất: Tổ quốc, lịch sử, chiến tranh, cộng đồng... "Tổ quốc" là một trong những bài thơ tiêu biểu cho cảm thức lịch sử của Vân Anh. Nhưng, Tổ quốc trong thơ chị không phải một khái niệm trừu tượng hay diễn ngôn sử thi quen mòn. Nó hiện lên bằng những lớp kí ức, hi sinh và chấn thương của con người: "Lúc thông cầu Thống Nhất hai miền quyết toán không bằng tiền/ bằng ba mươi năm nước nhà... chia cắt". Câu thơ kéo lịch sử trở về với giá trị người. Lịch sử trong thơ Vân Anh không chỉ có hào quang mà còn có những "thương binh" của lịch sử với chằng chịt vết thương bên dưới tượng đài chiến thắng.
Điều ấy càng được biểu tỏ trong bài thơ "Giọt đau": "Những giọt đau.../ nức nở chảy dọc nghĩa trang liệt sĩ dằng dặc chiều dài đất nước/ chảy dưới những ngôi mộ gió đáy sông, đáy biển, đáy hồ...". Nhà thơ cúi xuống những "giọt đau" âm thầm chảy dưới lòng đất nước. Thơ Vân Anh không triệu hồi chiến tranh bằng âm hưởng tráng ca, mà lặng lẽ mở ra những đối thoại về tồn tại.
Phải thế chăng mà ở "Trước ngôi nhà Lịch Sử", Vân Anh viết: "Xin hậu thế để nguyên những cái gai/ khi cắm hoa hồng Chiến Thắng vào bình Lịch Sử". Nhà thơ muốn giữ lại cả "cái gai" của "hoa hồng chiến thắng". Đó là tư duy biện chứng - toàn diện của một chủ thể thơ muốn quán chiếu và bảo giữ sự thực lịch sử. Lịch sử trong thơ chị luôn đi qua "số phận con người".
Xứ Nghệ - nơi địa lí thành đạo lí
Từ Tổ quốc rộng lớn, thơ Vân Anh dần thu về một "tiểu Tổ quốc" gần gũi hơn: xứ Nghệ. Nếu Tổ quốc trong thơ chị là không gian lịch sử của dân tộc, thì xứ Nghệ là vùng địa tầng văn hóa đã hun đúc nên căn tính tinh thần của chị.
"Xứ Nghệ" không đơn thuần là một bài thơ quê hương. Đó là một cuộc khai quật kí ức văn hóa. Nhà thơ không dừng lại ở việc dựng lên phong cảnh, mà chủ yếu hướng đến dựng nên bản lĩnh tinh thần của một vùng đất: "Năm tháng đọng trầm tích một nền văn hóa/ bao hiền tài được vỏ thời gian cất giữ trầm hương". Chữ "trầm tích" ở đây đặc biệt quan trọng. Xứ Nghệ trong thơ Vân Anh không chỉ có gió Lào, sông Lam, núi Hồng, ví giặm..., mà còn có độ dày chiều sâu văn vật của một vùng đất học, một vùng khí phách và đạo lí mang cốt cách khó lẫn.
Vân Anh luôn nhìn con người xứ Nghệ trong quan hệ với khắc nghiệt. Chính khắc nghiệt đã tôi luyện, chưng cất, định hình căn cước tinh thần của con người nơi đây: "Giọng nặng trịch, nết ăn ở mặn mòi vị muối/trái tim nồng... gừng năm tháng lại thêm cay". Đây là kiểu thơ biến địa lí thành đạo lí. Chất mặn, cay, nồng của thiên nhiên trở thành tính cách con người. Không gian tự nhiên được nội tâm hóa thành căn tính văn hóa.
Từ "Xứ Nghệ", thơ Vân Anh tiếp tục đi sâu hơn vào vùng kí ức gia đình và hồn quê. "Hồn quê", "Vọng lời ví giặm", "Nhớ mẹ", "Nhớ Hương Sơn"... đều là những cuộc trở về với phần phù sa tinh thần đã nuôi lớn đời người, đời thơ của nữ thi sĩ. Trong "Hồn quê", những chi tiết như bến Gành, cầu tre, cá mát, lá gừng, nồi hoa bưởi, mái chèo ví giặm... gợi nhớ một miền quê cụ thể, đồng thời kích hoạt hoài niệm văn hóa dân gian, hồn xưa dân tộc: "Hồn quê như thể phù sa/ phì nhiêu nghĩa mẹ, công cha tầng tầng/ ...Hồn quê ngàn ngạt hương trầm lòng con". Với Vân Anh, quê hương là phần "trầm" còn lại sau mọi ba đào đời sống.
Cái tôi như một vùng khai quật đau đớn
Từ không gian Tổ quốc và quê hương, thơ Vân Anh dừng lại, đi sâu vào thế giới cá nhân. Nhưng, cái tôi trong thơ chị không tách khỏi lịch sử và văn hóa. Nó mang theo dấu vết của thời đại, của quê xứ và của những va đập thế cuộc.
Người đàn bà trong thơ Vân Anh hiện ra như một sinh thể thèm yêu khát sống: "Trái tim cô đơn từ muôn kiếp trước/ tâm hồn khao khát đến muôn kiếp sau/ đa tình bẩm sinh trong máu/ khâu buồn làm áo che thân" (Chân dung tự họa). Nỗi buồn trong thơ chị mang màu sắc hiện sinh, với cảm thức cô đơn kéo dài như định mệnh.
Dẫu vậy, Vân Anh không biến buồn đau thành bi lụy. Chị luôn có nhu cầu "thanh lọc" đời sống, biến thương tổn thành suy tưởng, biến trải nghiệm thành tinh chất tinh thần. "Độc thoại trước biển" gần như là một tuyên ngôn về tâm thế sống này: "Trước biển/ ta tự mình thanh lọc/ trầm lắng hóa ngọc trai/ nông nổi thành bọt bã". Chỉ những gì đã lắng sâu mới có thể hóa ngọc châu. Chỉ những gì vượt qua nông nổi mới có khả năng kết bồi tỏa hương.
Từ thân phận cá nhân đến suy tưởng phổ quát
Đi sâu vào thân phận cá nhân, nhưng thơ Vân Anh không dừng ở tự sự đời tư. Từ người đàn bà cụ thể, thơ chị mở rộng sang những suy tưởng phổ quát về bản thể người và phẩm giá con người.
"Đàn bà" là một bài thơ ngắn nhưng giàu tính biểu tượng: đàn bà như "nước", vừa mềm mại, sinh dưỡng, bao dung, vừa dữ dội, nhấn chìm. Có thể nói, "nước" là một trong những bản thể trung tâm của thơ Vân Anh với nhiều biến thể như nước mắt, dòng sông, biển, phù sa, mạch nguồn, giọt mặn..., tất cả đều mang khả năng dưỡng nuôi, chở bọc và thanh lọc. Từ người đàn bà, thơ chị đi tới bản chất phổ quát của yêu thương và sinh tồn.
Đồng thời, Vân Anh cũng đau đáu trước nguy cơ con người đánh mất bản ngã, bản sắc trong đời sống hiện đại: "Phẩm cách xếp hàng ngang đồng phục/ dấu vân tay đồng dạng những hình tròn" (Dự cảm); “Những vòng kim cô giáo điều tự ấn lên đầu làm khuôn mẫu” (Trăn trở II). Đây là nỗi bất an của một người làm thơ trước sự đồng phục hóa tinh thần
*
Tựu trung, điều còn lại sau mọi biến dịch vô thường, trong cảm quan của Vân Anh, vẫn là vẻ đẹp tinh thần của con người. Đó chính là "trầm" mà chị theo đuổi suốt đường sống, đường thơ của mình.
Có thể thấy, Vân Anh làm thơ như một hành vi giữ lửa: giữ lấy trầm thơm của Tổ quốc, của quê hương, của phái tính, của bản thân, giữa "thế giới xô lệch", từ "thăm thẳm lãng quên".
Hành trình ấy có thể nhiều khi trở về với mười ngón trắng. Nhưng, trong cuộc "ngậm ngải tìm trầm" ấy, thơ Vân Anh đã củng cố niềm tin, rằng sau khi bóc đi những lớp vỏ thời gian, nhân gian vẫn còn những giá trị cốt lõi có khả năng phát sáng và tỏa hương.
