Nghiên cứu khoa học giáo dục Việt Nam trên sân chơi quốc tế: Những làn gió hi vọng

Khoa học giáo dục là một lĩnh vực nghiên cứu vừa cũ lại vừa mới đối với Việt Nam. Nói là cũ là bởi hầu như tỉnh/thành phố nào ở Việt Nam cũng đều có các trường đại học/cao đẳng sư phạm, nơi mà theo cảm nhận chung của xã hội có các chuyên gia về nghiệp vụ sư phạm, chương trình, giáo trình hay tâm lý học đường - đều là những phân ngành hẹp của khoa học giáo dục.

Nói là mới bởi, ngoài những phân ngành hẹp kể trên, thực tế khoa học giáo dục còn bao gồm nhiều phân ngành hẹp khác mà phần đông xã hội sẽ cảm thấy lạ lẫm hoặc khó hình dung khi nghe tên, ví dụ như “học tập suốt đời” hay “công nghệ giáo dục”. 

Trong bài viết chào xuân Canh Tý 2020 này, với tư cách là một người trong ngành, tôi sẽ phác thảo sơ qua về ngành nghiên cứu “cũ mà mới” này, dựa trên dữ liệu thu thập được từ công bố của ngành trên các tạp chí thuộc danh mục ISI (danh mục các tạp chí uy tín do quốc tế công nhận).

Lưu ý: Số liệu năm 2019 có thể chưa cập nhật hết.
Lưu ý: Số liệu năm 2019 có thể chưa cập nhật hết.

Những con số

Biểu đồ trong bài thể hiện tổng số công bố quốc tế của các tác giả từ Việt Nam trong giai đoạn 1980-2019. Theo đó, trong giai đoạn 40 năm kể trên, các nhà khoa học từ Việt Nam đã công bố được 310 công trình, một con số trung bình khi so với các ngành khoa học xã hội khác của Việt Nam và còn có khoảng cách khá xa so với một số ngành thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật như toán, vật lý, khoa học máy tính... 

Nhìn kỹ biểu đồ, có thể chia quãng thời gian 40 năm thành 3 giai đoạn: (i) từ 1980 đến 2008 là giai đoạn mỗi năm, số lượng công bố đều không vượt quá 5 đầu ngón tay; (ii) từ 2009 đến 2014 là giai đoạn mà số lượng công bố hằng năm đã lên tới con số trên dưới 10 bài; (iii) từ 2015 đến 2019 khi số lượng công bố tăng đột biến (đến năm 2019 là 68 bài). 

Qua quan sát của tác giả, 3 giai đoạn kể trên là tương đối tương đồng với lộ trình hội nhập quốc tế của khoa học Việt Nam nói chung trong 40 năm qua. Giai đoạn 1 có thể xem là giai đoạn “đóng cửa”; trong khi đó giai đoạn 2 được xem là giai đoạn “khởi động hội nhập”; và (iii) giai đoạn 3 được xem là giai đoạn “tăng tốc”.

Những đơn vị hàng đầu

Trong top 10 đơn vị có nhiều công bố nhất, có thể kể đến các gương mặt truyền thống về nghiên cứu khoa học nói chung hoặc trong lĩnh vực giáo dục nói riêng như: Đại học Quốc gia Hà Nội (28 bài), Đại học Huế (23 bài), Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (17 bài), Đại học Sư phạm Hà Nội (14 bài), Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (11 bài). 

Bên cạnh đó, có một số gương mặt mới như Đại học Tôn Đức Thắng (24 bài), Đại học RMIT Việt Nam (20 bài). Điểm thú vị là những gương mặt mới này thậm chí còn không có ngành đào tạo hoặc trung tâm/viện nghiên cứu chuyên về giáo dục. Điều này phản ánh phần nào tính chất liên ngành của khoa học giáo dục cũng như sự quan tâm đặc biệt của ngành này với các nhà nghiên cứu. 

Những gương mặt gạo cội

Người đầu tiên cần nhắc đến trong các gương mặt gạo cội cũng là người Việt đầu tiên có công trình công bố về khoa học giáo dục trên tạp chí quốc tế, đó là GS. TS. Lê Thạc Cán, nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo. 

Công trình có tên gọi “Higher education reform in Vietnam, Laos and Cambodia” (Cải cách giáo dục đại học tại Việt Nam, Lào và Campuchia) được đăng trên tạp chí uy tín Comparative Education Review năm 1991 (công trình công bố năm 1980 như thể hiện trong biểu đồ lại do một chuyên gia nước ngoài làm việc ở Việt Nam công bố). Và phải 10 năm sau (đến 2001), mới lại có một người Việt thứ hai làm được việc mà GS. Cán đã làm.

GS. TS. Lê Thạc Cán.
GS. TS. Lê Thạc Cán.

Gương mặt gạo cội thứ hai cần nhắc đến là PGS. Phạm Hòa Hiệp, công tác Đại học Huế. PGS. Hiệp là người có nhiều công trình nghiên cứu trên các chủ đề như: dạy và học tiếng Anh, đào tạo tiến sĩ... PGS. Hiệp cũng thuộc nhóm các nhà nghiên cứu giáo dục đầu tiên sau thời kỳ thống nhất đất nước được đào tạo bài bản tại các nước phát triển như Mỹ (thạc sĩ) và Australia (tiến sĩ).

Những làn gió mới

Bên cạnh những gương mặt gạo cội, có nhiều đóng góp cho ngành, không thể không kể đến các gương mặt mới, thuộc thế hệ 7X-8X. Thế hệ này, có may mắn được đào tạo bài bản từ sớm tại các nước đang phát triển nên mặc dù có thể tuổi đời chưa cao, đã đạt được những thành tựu nhất định trong ngành.

GS. Trần Thị Lý.
GS. Trần Thị Lý.

Người đầu tiên cần nhắc tên là GS. Trần Thị Lý. Người phụ nữ bé nhỏ thuộc thế hệ 7X này vốn là giảng viên của Đại học Huế (học trò của PGS. Phạm Hòa Hiệp), sau đó tiếp tục theo học thạc sĩ, tiến sĩ tại Australia; được giữ lại làm giảng viên tại nước này. 

Sau khoảng 10 năm không ngừng học tập và nghiên cứu, chị Lý hiện đang giữ vị trí giáo sư về giáo dục học tại Đại học Deakin, Australia. Mặc dù không có số liệu cụ thể nhưng việc một người da vàng, lại là phụ nữ phấn đấu lên vị trí giáo sư tại một đại học danh tiếng như Đại học Deakin, có thể nói là một điều hiếm có, chỉ tính trên đầu ngón tay. 

Cho đến nay, GS. Lý đã công bố hơn 30 bài báo trên các tạp chí quốc tế, chủ yếu về phân ngành giáo dục đại học quốc tế. Chị Lý cũng là đồng chủ biên của nhiều cuốn sách quan trọng về giáo dục quốc tế, đổi mới giáo dục đại học... Năm 2019, GS. Lý cũng được Forbes Việt Nam vinh danh là 1 trong 30 phụ nữ có ảnh hưởng nhất.

TS. Đặng Hải Anh.
TS. Đặng Hải Anh.

Người thứ hai không thể bỏ qua là TS. Đặng Hải Anh. TS. Hải Anh là người được biết đến nhiều hơn với vai trò một chuyên gia kinh tế làm việc tại Ngân hàng Thế giới tại Washington DC nhưng bởi rất nhiều nghiên cứu của anh liên quan đến chủ đề quan trọng về kinh tế - giáo dục như: học thêm và bất bình đẳng, đo lường chất lượng đầu ra cho giáo dục... mà bản thân trong giới giáo dục thuần, chưa thấy ai làm tốt hơn nên không thể không xếp anh cũng là một đại diện của giới nghiên cứu giáo dục thế hệ mới.  

TS. Trương Đình Thăng.
TS. Trương Đình Thăng.

Người thứ ba là một đại diện đến từ trong nước: TS. Trương Đình Thăng. Mặc dù công việc quản lý với vai trò Phó Hiệu trưởng phụ trách tại Cao đẳng Sư phạm Quảng Trị là rất bận rộn, TS. Thăng vẫn sắp xếp thời gian để thực hiện nhiều nghiên cứu ở trình độ quốc tế về các chủ đề như: lãnh đạo và quản lý nhà trường, vai trò của Khổng giáo với giáo dục... 

Hiện nay, TS. Thăng đồng thời cũng là ủy viên của Hội đồng ngành Tâm lý - Giáo dục thuộc Quỹ Khoa học và Công nghệ Quốc gia NAFOSTED, một quỹ có vai trò quan trọng trong tiến trình hội nập quốc tế ở nước ta trong những năm qua.

Thay lời kết

Khoa học giáo dục là ngành nghiên cứu có mức độ lan tỏa và tác động rất lớn. Với riêng Việt Nam, ngành nghiên cứu này có tác động trực tiếp tới hơn 20 triệu học sinh, sinh viên, giáo viên, giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục từ cấp bậc mầm non cho đến đại học, thạc sĩ, tiến sĩ. 

Còn nếu nhìn giáo dục rộng hơn, bao gồm cả việc đào tạo lại, bồi dưỡng với người đi làm hay việc học của người già, mức độ tác động của ngành còn lớn hơn con số 20 triệu rất nhiều. 

Mặc dù tầm quan trọng đến vậy, dường như vẫn có một khoảng cách tương đối đáng kể giữa những người trong ngành (nghiên cứu về khoa học giáo dục) với xã hội, cộng đồng. 

Một minh họa cho nhận định trên là việc khó có thể tìm được một gương mặt đáng kể nào trong ngành mà khi nhắc đến tên thì xã hội sẽ nhận ra ngay: “A, giáo sư đó là ở ngành đó”, ví dụ như trường hợp GS. Phan Huy Lê (ngành sử), GS. Ngô Bảo Châu (ngành toán) hay GS. Đàm Thanh Sơn (ngành vật lý)... 

Và hệ quả là, mỗi khi có những tranh luận, tranh cãi về các vấn đề giáo dục ở Việt Nam, rất hiếm khi ta tìm được một gương mặt trong ngành mà khi người này đứng ra giải thích, kiến giải thì nhận được sự tín nhiệm và đồng thuận cao từ xã hội. 

Với tư cách là người trong ngành, một mặt, tôi thấy đây quả là điều thiệt thòi cho khoa học giáo dục; mặt khác, tôi cũng thừa nhận khoa học giáo dục vẫn còn có khoảng cách khá xa với nhiều ngành khác. Bài viết đầu xuân này, hy vọng sẽ cung cấp thêm thông tin để xã hội hiểu thêm phần nào về ngành nghiên cứu của tôi.

Phạm Hiệp

Các tin khác

Di sản nặng nề của cuộc chiến Mỹ - Iran

Di sản nặng nề của cuộc chiến Mỹ - Iran

Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran đã khép lại 110 ngày xung đột khốc liệt. Tuy nhiên, ngừng bắn không đồng nghĩa với việc những hệ lụy của cuộc chiến kết thúc. Đằng sau tiếng súng là những thành phố tan hoang, hàng nghìn thương vong và những dư chấn kinh tế đang lan rộng vượt xa khu vực Trung Đông.

Những nút thắt phía sau Bản ghi nhớ Islamabad

Những nút thắt phía sau Bản ghi nhớ Islamabad

Tiếng súng đã lắng xuống, những siêu tàu chở dầu đầu tiên đã quay trở lại eo biển Hormuz và Trung Đông đang bước vào giai đoạn hậu chiến. Tuy nhiên, chương trình hạt nhân Iran, tình hình Lebanon và tương lai của eo biển Hormuz vẫn là những bài toán chưa tìm được lời giải cuối cùng, có thể quyết định thành bại của Bản ghi nhớ Islamabad trong thời gian tới.

Để không ai bị bỏ lại trong hành trình chuyển đổi xanh

Để không ai bị bỏ lại trong hành trình chuyển đổi xanh

Hội đồng nhân dân TP Hà Nội đã thông qua nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông đường bộ từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng năng lượng sạch và khuyến khích sử dụng giao thông công cộng trên địa bàn thành phố. Theo đó, thành phố hỗ trợ trực tiếp bằng tiền đối với cá nhân thuộc hộ nghèo có đăng ký “nơi cư trú” hoặc “nơi ở hiện tại” trên phần mềm quản lý VNeID thuộc địa bàn TP Hà Nội do UBND cấp xã xác nhận và chịu trách nhiệm.

Vai trò Pakistan trong việc giải quyết xung đột Iran

Vai trò Pakistan trong việc giải quyết xung đột Iran

Cuộc chiến kéo dài 3 tháng đầu năm 2026 giữa một bên là liên minh Mỹ - Israel và một bên là Cộng hòa Hồi giáo Iran đã đẩy thế giới tới bờ vực cuộc khủng hoảng năng lượng toàn diện và nguy cơ bùng nổ chiến tranh tổng lực tại Trung Đông. Giữa cơn bão lửa, sự xuất hiện của Pakistan trong vai trò kiến trúc sư trưởng cho thỏa thuận hòa bình đã đem đến cho chúng ta góc nhìn mới đầy thú vị về cách mà một quốc gia có thể góp phần xoay chuyển cục diện địa chính trị quốc tế.

Sân khấu chính trị và thể thao

Sân khấu chính trị và thể thao

Ngày hội bóng đá lớn nhất thế giới World Cup 2026 đang diễn sôi động, thu hút sự quan tâm của người hâm mộ khắp thế giới. Nhưng, không chỉ là một sự kiện thể thao, giải đấu này còn trở thành sân khấu lớn mà ở đó giới thể thao và chính trị đã bắt tay giữa những mâu thuẫn và lợi ích.

Tô đậm một vị thế mới

Tô đậm một vị thế mới

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam vừa kết thúc tốt đẹp chuyến công tác tham dự Hội nghị cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga và có các hoạt động song phương tại thành phố Kazan, Cộng hòa Tatarstan, Liên bang Nga từ ngày 16 đến 18/6/2026 theo lời mời của Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin. Đây là chuyến thăm có ý nghĩa đặc biệt, đồng thời cũng đã đạt được những kết quả tích cực, khẳng định hình ảnh Việt Nam là cầu nối tin cậy trong ASEAN, là bạn bè thủy chung, chân thành của Nga.

Bản sắc nhân văn của báo chí trong kỷ nguyên AI

Bản sắc nhân văn của báo chí trong kỷ nguyên AI

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều từng khiến báo chí lo lắng về sự tồn tại của chính mình. Máy in làm thay đổi cách phổ biến tin tức. Phát thanh và truyền hình từng được dự báo sẽ khiến báo in biến mất. Internet làm rung chuyển toàn bộ mô hình vận hành truyền thống của các tòa soạn. Và, giờ đây, trí tuệ nhân tạo (AI) lại tiếp tục đặt ra câu hỏi rằng, liệu báo chí và những người làm báo có còn thật sự cần thiết khi máy móc có thể viết, tổng hợp và sản xuất nội dung với tốc độ vượt xa con người?

Niềm vui bóng đá làm lộ mặt trái xã hội Pháp

Niềm vui bóng đá làm lộ mặt trái xã hội Pháp

Tối 30/5/2026, người dân Paris vỡ òa sau chiến thắng nghẹt thở của đội bóng Paris Saint-Germain (PSG) tại đấu trường châu lục. Nhưng, thay vì một lễ ăn mừng xúc động, những thanh niên Paris lại biến nó thành một cơn ác mộng bạo lực với gạch đá và bom xăng.

El Nino “đổ thêm dầu vào lửa”

El Nino “đổ thêm dầu vào lửa”

Trong lúc thế giới vẫn chưa nguôi lo ngại trước những kỷ lục nhiệt độ liên tiếp bị phá vỡ, một cảnh báo mới từ Liên hợp quốc lại phủ thêm bóng đen lên bức tranh khí hậu toàn cầu. Hiện tượng El Nino được dự báo sắp quay trở lại với cường độ mạnh, có nguy cơ cộng hưởng với xu thế nóng lên toàn cầu để đẩy Trái đất bước vào giai đoạn thời tiết cực đoan hơn trong những năm tới.

Pháo đài Beaufort và bước ngoặt chiến lược của Israel

Pháo đài Beaufort và bước ngoặt chiến lược của Israel

Gần 3 thập kỷ sau khi rút khỏi Lebanon, quân đội Israel một lần nữa kiểm soát pháo đài Beaufort - vị trí từng là biểu tượng của cuộc chiến kéo dài giữa Tel Aviv và Hezbollah. Động thái này phản ánh sự thay đổi trong tư duy an ninh của Israel, đồng thời kéo theo những hệ lụy khôn lường với người Lebanon và an ninh khu vực.

Trung Đông chuyển động khi ảo ảnh Mỹ tan biến

Trung Đông chuyển động khi ảo ảnh Mỹ tan biến

Trong một thời gian ngắn, những cuộc tấn công nhằm vào các đô thị, trung tâm lọc hóa dầu lớn và cả các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực Trung Đông đã làm thế giới phải có cái nhìn khác hoàn toàn về vấn đề an ninh khu vực. Sự bất lực của chiếc ô an ninh Mỹ buộc các quốc gia Vùng Vịnh phải tự định đoạt vận mệnh bằng tư duy tự cường và đa phương hóa.

Xung đột Trung Đông: Loanh quanh trong bế tắc

Xung đột Trung Đông: Loanh quanh trong bế tắc

Ngày 4/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẵn sàng gặp Đại giáo chủ Iran Mojtaba Khamenei, nếu hai bên đạt được thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên, trên thực tế, đàm phán song phương Mỹ - Iran vẫn đang chìm trong bế tắc. Bên cạnh đó, kết quả của nó cũng sẽ còn phụ thuộc rất nhiều vào diễn biến của các cuộc thương thảo Israel - Hamas cũng như Israel - Lebanon.

Dấu ấn nước Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Dấu ấn nước Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Những ngày cuối tháng 5/2026, diễn ra liên tiếp nhiều sự kiện ngoại giao giữa Việt Nam và Thái Lan, Singapore, Philippines cũng như Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, một diễn đàn an ninh hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Theo thông lệ, mỗi năm Đối thoại Shangri-La sẽ mời diễn giả là nguyên thủ một quốc gia có uy tín phát biểu dẫn đề. Năm 2026, vinh dự này thuộc về người đứng đầu Đảng, Nhà nước Việt Nam là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Với chủ đề: “Chủ động kiến tạo hòa bình - ổn định - phát triển trong một thế giới nhiều biến động”, bài phát biểu dẫn đề này giành được sự quan tâm, đồng tình và hoan nghênh của lãnh đạo các nước cũng như dư luận quốc tế...

Khoe kết quả test ma túy: Tấm giấy chứng nhận hay liều thuốc trấn an dư luận?

Tấm giấy chứng nhận hay liều thuốc trấn an dư luận?

Sau hàng loạt nghệ sĩ vướng vòng lao lý vì ma túy, hình ảnh giới giải trí Việt đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin chưa từng có. Trong bối cảnh đó, nhiều ca sĩ, diễn viên đã chủ động công khai kết quả xét nghiệm ma túy âm tính để chứng minh bản thân “sạch”. Thế nhưng, liệu một tờ giấy xét nghiệm có đủ để bảo chứng cho sự trong sạch của một người nghệ sĩ hay không khi mà theo các chuyên gia, dấu vết ma túy trong cơ thể chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định?

Kỳ 1: Lai lịch một kế hoạch ngầm

Kỳ 1: Lai lịch một kế hoạch ngầm

Trong suốt 10 năm (1960 - 1970), CIA và Cơ quan Tình báo Quân đội Việt Nam Cộng hòa đã huấn luyện và tung ra miền Bắc hàng trăm gián điệp biệt kích cùng cả trăm tấn vũ khí, lương thực. Đây được coi là cuộc chiến ngầm quy mô lớn nhất sau Chiến tranh thế giới thứ 2. Tuy nhiên, quân và dân miền Bắc, với nòng cốt là lực lượng An ninh nhân dân phối hợp với lực lượng Quân đội đã tiêu diệt, bắt sống hầu hết số gián điệp biệt kích này, không những thế còn sử dụng “trò chơi nghiệp vụ” khi dùng điện đài của địch, do chính các gián điệp biệt kích bị bắt thực hiện để cung cấp tin giả cho chỉ huy ở Sài Gòn theo ý đồ của ta.

Phán quyết bị đảo ngược: Khi công lý Mỹ khoác áo thương vụ

Phán quyết bị đảo ngược: Khi công lý Mỹ khoác áo thương vụ

Một trong những vụ truy tố tội phạm kinh tế quốc tế lớn nhất lịch sử vừa khép lại không phải bằng một phán quyết của bồi thẩm đoàn, mà bằng một bức thư ngắn gọn từ các công tố viên liên bang tại Brooklyn khi Bộ Tư pháp Mỹ chính thức rút toàn bộ cáo buộc hình sự đối với tỷ phú Ấn Độ Gautam Adani.

Nguy cơ các trung tâm dữ liệu trở thành tử huyệt

Nguy cơ các trung tâm dữ liệu trở thành tử huyệt

Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) và tiến trình số hóa toàn cầu đang tạo ra một thực thể quyền lực mới: những trung tâm dữ liệu. Không còn thuần túy là hạ tầng kỹ thuật thương mại, các "kho báu số" này đã trở thành điểm trọng yếu và nhạy cảm bậc nhất trên bản đồ địa chính trị.

Công chính sở hữu trí tuệ vì danh dự quốc gia

Công chính sở hữu trí tuệ vì danh dự quốc gia

LTS: Sau 22 năm Việt Nam tham gia Công ước Berne, lần đầu tiên Việt Nam có một vụ khởi tố đình đám liên quan đến vi phạm bản quyền âm nhạc. Nhưng vi phạm sở hữu trí tuệ (SHTT) trong âm nhạc chỉ đơn thuần loanh quanh ở chỗ chiếm dụng các quyền cơ bản của cá nhân, tổ chức khác. Vi phạm SHTT cũng không chỉ tồn tại trong lĩnh vực nghệ thuật đơn thuần. Nó đang là một trì trệ cũ cần phải được xóa bỏ vì sự phát triển và hơn hết, vì danh dự quốc gia…

Kinh tế thế giới định hình một cuộc khủng hoảng mới

Kinh tế thế giới định hình một cuộc khủng hoảng mới

Nối tiếp Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB), ngày 20/5 vừa qua, đến lượt Liên hợp quốc chính thức hạ dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm 2026 xuống còn 2,5%. Trong bối cảnh tình hình địa chính trị và địa kinh tế vẫn đang tiếp tục diễn biến phức tạp, những kịch bản tồi tệ nhất dường như vẫn còn chưa thể đo lường hết.

Quan hệ song phương Mỹ - Trung: Phá lớp băng cũ để kiến tạo cục diện mới

Quan hệ song phương Mỹ - Trung: Phá lớp băng cũ để kiến tạo cục diện mới

Trên thực tế, chuyến công du cấp cao của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Trung Quốc trong 2 ngày 14 và 15/5 chưa đạt được bất cứ bước đột phá nào về những vấn đề gai góc nhất còn tồn tại giữa hai cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới, như thuế quan, sở hữu trí tuệ, công nghệ hay xung đột Trung Đông. Song, những diễn biến tiếp nối đang dần củng cố nhận định chung của giới quan sát quốc tế: Ít nhất, cuộc tiếp xúc này đã mang tới những xung lực mang tính chất "phá băng", để từ đó dần tái định hình một cục diện mới.