Ngày 18/5/2026, tại Phú Thọ, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật, UBND phường Âu Cơ, Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Phú Thọ, tổ chức Hội thảo khoa học về thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh thời Hậu Hùng Vương. Xin giới thiệu một vài biểu tượng chung quanh huyền thoại này.
Ngọc phả làng Mạo Phổ (nay thuộc xã Liên Minh, tỉnh Phú Thọ) kể, Thánh mẫu Duyên Hòa khi có thai nằm mộng thấy chim phượng hoàng ngậm bút ngọc bay tới trong tiếng sấm nổ. Trong huyền thoại cổ xưa, chim phượng gắn liền với câu chuyện thần Bàn Cổ thoát ra từ “quả trứng” hỗn mang, có bốn linh vật đi theo: Long (rồng), Ly (kỳ lân), Quy (rùa), Phụng (phượng hoàng), để cùng tạo ra thế giới. Chim phượng làm chủ lửa (hỏa), mùa hạ và phía Nam. Mang vai trò thần thánh, lại ra đời rất sớm nên phượng hoàng vô cùng thanh khiết, chỉ đậu trên cây ngô đồng và ăn quả trúc. “Mẫu gốc” này “đẻ” ra biểu tượng mới: Hình ảnh phượng hoàng đậu cây ngô đồng chỉ kẻ hiền tài tìm được nơi cống hiến xứng đáng. Trong kinh thành Huế, nhà Nguyễn cho trồng nhiều cây ngô đồng, với nghĩa mong nhiều “chim phượng” nhân tài đến đậu.
Là sự tổng hợp những đặc điểm tiêu biểu các loài chim: đầu gà, cổ hạc, đuôi công, biểu tượng chim phượng được cấp thêm những đức tính của người quân tử: mạnh mẽ, khí khái, trung thành, nhân ái... Theo phong thủy, tượng/tranh/ảnh chim phượng nên được đặt trên cao (để tỏa sáng), ở phía Nam (cai quản bầu trời phương Nam) với hy vọng mang lại dương khí mạnh mẽ sinh sôi và sự ấm áp sum vầy. Ngọc biểu trưng cho quyền lực tối thượng, sự cao quý, bền vững. Nếu là “ngọc tỷ truyền quốc”, tức “quốc bảo” thì phải luôn ở bên cạnh vua. Thay đổi triều chính mà vua mới chưa có “ngọc tỷ truyền quốc” là chưa chính danh. Biểu tượng chim phượng hoàng ngậm ngọc là sự hội tụ nhiều tầng ý nghĩa: quyền lực cao quý, đạo đức, trí tuệ, cái đẹp… Không chỉ phản ánh thế giới quan của người xưa, hình tượng còn gửi gắm thông điệp: con người chỉ thực sự cao quý khi biết gìn giữ và phát huy những giá trị tinh hoa của mình.
Gắn với truyền thống văn hóa Việt, với quan niệm: “Chẳng tham ruộng cả ao liền/ Chỉ tham cái bút, cái nghiên anh đồ”, thì “bút nghiên” tượng trưng cho tri thức, chữ nghĩa, đạo lý rất được quý trọng. Truyền thuyết về Chu Văn An (thế kỷ XIV) kể, gặp khi đại hạn kéo dài, dân tình khổ cực, người học trò kỳ lạ xin phép thầy cứu dân. Trò ấy ra giữa sân lấy nghiên mài mực, ngửa mặt lên trời khấn, lấy bút thấm mực vẩy ra khắp nơi. Rồi tung cả nghiên lẫn bút lên trời. Lập tức, mây đen kéo đến, trời đổ mưa rất lớn. Chỗ nghiên mực bị ném rơi xuống, biến thành đầm nước lúc nào cũng đen, nên gọi là Đầm Mực… Tức “bút nghiên” còn mang ý nghĩa “cứu độ”. Như vậy biểu tượng “Phượng hoàng ngậm bút ngọc” mang ý nghĩa về sự tốt đẹp ở mức cao nhất, hoàn thiện, lý tưởng.
Thánh mẫu sinh ra 3 người con đặt tên là Bút Lôi Mao. “Mao” nghĩa là lông vũ, có thể hiểu là “lông chim phượng”. Chim phượng lại gần gũi với hình tượng Tiên - mẹ Âu Cơ đưa “50 người con” lên núi. “Lôi” (tiếng sấm) tượng trưng cho quẻ Chấn, chỉ hướng Đông. Trong văn hóa Trung Hoa cổ, tiếng sấm mang tính biểu tượng cho nỗi sợ hãi. Huyền sử kể hai người sản sinh ra sức mạnh sấm chớp là Lôi Công (sấm) và Điện Mẫu (chớp). Lôi Công học nhiều phép thuật rồi cùng Khương Tử Nha phò giúp Chu Vũ Vương đánh bại Trụ Vương. Vì có pháp thuật cao cường, tính khí lại nóng nảy nên ông ta trở thành nỗi sợ hãi của nhiều người. Có thể hình tượng này đi vào Kinh Dịch, mà quẻ Chấn ứng với sấm sét đem đến sự lo âu. Hồi thứ 21 của Tam quốc diễn nghĩa kể Lưu Bị lúc đang nương nhờ Tào Tháo. Muốn thử Lưu Bị “tầm cỡ” thế nào, Tháo bèn làm một cuộc rượu để “luận anh hùng”. Lưu Bị kể ra năm vị kiệt xuất. Nhìn thẳng vào mắt Bị, Tháo khẳng định: “Anh hùng trong thiên hạ nay chỉ có sứ quân với Tháo này mà thôi!”. Hoảng hốt vì bị nói đúng con người thật, Lưu Bị đánh rơi cả đũa. Đúng lúc ấy một tiếng sấm rền vang. Chớp lấy cơ hội, Lưu Bị nói như để “thanh minh”: “Gớm thật! Tiếng sét dữ quá”. Thế là trời đã giúp Lưu Bị cho tiếng sấm đúng lúc để Lưu Bị “qua mắt” Tào Tháo (Bị cũng “thường” thôi!).
Ở nhiều nền văn hóa, thần sấm luôn mang tính biểu tượng hai mặt, vừa khai tử vừa tái sinh, vừa sợ hãi vừa kính nể, vừa ghét, vừa yêu... Vì sét gây tai họa, làm sợ hãi rồi mang mưa to gió lớn gây lụt lội. Nhưng đang hạn hán mà có tiếng sấm báo hiệu sắp mưa, tức đem đến sự may mắn, niềm vui. Với tín ngưỡng Việt, biểu tượng tiếng sấm khá hài hòa, uyển chuyển, vừa thiêng liêng, cao xa vừa gần gũi, đời thường. Trong hệ thống “tứ pháp” (Pháp Vân - Thần Mây; Pháp Vũ - Thần Mưa; Pháp Lôi - Thần Sấm; Pháp Điện - Thần Chớp) tuy là thần (thiêng) nhưng đều được thờ ở các chùa Bà dân dã (Pháp Lôi thờ ở chùa Bà Tướng). Trong cổ tích, truyền thuyết, truyện Nôm... Thiên Lôi còn là biểu tượng của công lý. Thằng Lý Thông tàn ác nên bị Thiên Lôi cho một lưỡi tầm sét rồi hóa kiếp thành con bọ hung.Như vậy, với người Việt, sấm thiên về tích cực, biểu hiện cho sự sinh trưởng, sinh sôi, ấm áp, hòa thuận.
Trong văn hóa Việt, chim phượng biểu tượng cho cái đẹp vương giả, quý phái, cái đạo đức chuẩn mực, cái thiêng liêng thần thánh... Nguyễn Trãi hay nhắc đến chim phượng, để gửi gắm triết lý về cái đẹp mong manh dễ vỡ nhưng vẫn một tính cách trong sáng, luôn hướng về cái cao cả, tự do, khoáng hoạt: “Phượng những tiếc cao, diều hãy liệng/ Hoa thì hay héo, cỏ thường tươi”. Một quy luật mỹ học: cái xấu thường dai dẳng nhờ có sức “đề kháng” tốt, cái đẹp lại hay gặp bi kịch, vì trong sáng vô tư. Còn là triết lý về nhân thế: “Lãm huy nghĩ học minh dương phượng” (Muốn học chim phượng thấy sáng hót đón mặt trời). Câu này được “tập cổ” từ ý thơ của Giả Nghị (đời Hán): “Phượng hoàng tường vu thiên nhẫn hề/ Lãm đức huy nhi hạ chi” (Chim phượng bay trên cao nghìn nhẫn/ Thấy ánh sáng của Đức mà sà xuống - Điếu Khuất Nguyên văn).
Mặt trời mọc ở phương Đông. Như vậy, “Bút Lôi Mao” thật ý nghĩa: Tri thức, Đạo lý, Cái đẹp hướng về ánh sáng, về Mặt Trời (tức phía Đông - quẻ Chấn).
Thần tích làng Hạ Mạo (nay thuộc phường Âu Cơ, tỉnh Phú Thọ) kể, vợ Hùng Vương Chàng Ánh là con gái Đông Chu Quân có mang 3 năm, sinh một bầu năm con trai, tướng mạo khác thường. Vương rất vui mừng, nhân theo cổ tục mà đặt tên là Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư, Chàng Út mà gọi. Theo sử liệu, Hùng Ánh lập quốc ở Quảng Tây, tương ứng với thời điểm họ Triệu chiếm đất Tần xưng là Vũ Vương. Có cách hiểu, tên Lôi Mao chỉ hình ảnh những chiến binh đội lông chim (Mao) trên mặt trống đồng - trống sấm (Lôi). Lông chim cũng là họa tiết trang trí trên các trống đồng Đông Sơn. Rõ ràng, cụm hình tượng “bút lôi mao” gắn chặt với cội nguồn văn hóa Việt, để trở thành một nét bản sắc.
Nhân vật Lê Hùng Ánh thuộc thời Hậu Hùng Vương - được hiểu là thời sau Hùng Vương, hoặc các hậu duệ (con cháu) kế thừa trực tiếp quyền lực các vua Hùng. Thần tích họ Lê - Hạ Mạo viết: “Xưa Hùng Vương đời thứ 17 sinh người con trai thứ tên là Hùng Ánh, thiên tư dũng lược, diện mạo lạ thường, thông minh nhanh hiểu biết, vượt trội hơn người. Đến khi Duệ Vương nối ngôi, phong Chàng Ánh làm Vương tử, ban cho họ Lê”. Hội thảo đã đi đến kết luận: Quan Chàng Lê Hùng Ánh là một vị viễn tổ mang tính biểu tượng của dòng họ Lê và triều đại nhà Lê trong lịch sử. Nhưng lại mở ra hướng khác: Liệu có thể là vị viễn tổ thật sự theo nghĩa sinh học?
