Kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi

Mối lương duyên cùng âm nhạc

Nhắc đến Nguyễn Đình Thi là nhắc đến một nhà văn hóa lớn, một gương mặt văn nghệ sĩ tiêu biểu của thế kỷ 20, người có nhiều đóng góp đa dạng, phong phú cho sự phát triển của văn học nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn kháng chiến chống Pháp.

Ca khúc thứ nhất: "Diệt phát xít"

Nguyễn Đình Thi được công chúng biết đến trước tiên với tư cách một nhà văn. Ông sáng tác thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, bút ký, viết phê bình tiểu luận, nghiên cứu triết học. Thế nhưng bên cạnh đó, Nguyễn Đình Thi còn có những cống hiến quan trọng về âm nhạc, dù các sáng tác của ông không nhiều nhưng dấu ấn lại hết sức to lớn. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông, người viết bài này muốn ngược dòng thời gian để cùng ôn lại mối lương duyên âm nhạc của  nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi.

Mối lương duyên cùng âm nhạc -0

Đầu năm 1945, đời sống của người dân miền Bắc rất thê thảm. Ngay ở Hà Nội, những người chết đói nằm la liệt cả nội thành và ngoại thành. Nhật lúc ấy đã tiến hành quân sự đảo chính ở Đông Dương, nhằm xóa bỏ chủ quyền của Pháp. Trung ương lúc này kịp thời ra chỉ thị quan trọng, đó là "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta". Khẩu hiệu cập nhật lúc này là "Đánh đuổi phát xít Nhật". Trước tình hình ấy, các nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi, Văn Cao, Đỗ Nhuận cùng bàn với nhau mỗi người viết một bài hát cách mạng để đáp ứng yêu cầu của phong trào.

Mấy ngày sau đó, nhạc sĩ Văn Cao hoàn thành bản "Tiến quân ca", nhạc sĩ Đỗ Nhuận hoàn thành bản "Du kích ca". Còn Nguyễn Đình Thi với vốn âm nhạc tự học mà ông nhận là chỉ tương đương trình độ sơ cấp đã hoàn thành bản "Diệt phát xít". Cuối tháng 8/1945, "Diệt phát xít" là một trong ba ca khúc được trình lên Chủ tịch Hồ Chí Minh để chọn ra một bản làm Quốc ca và tác phẩm được Bác Hồ chọn là "Tiến quân ca" của Văn Cao.

Tuy không được chọn làm Quốc ca nhưng "Diệt phát xít "của Nguyễn Đình Thi vẫn vang lên trong cuộc mít tinh lớn ở Quảng trường Cách mạng tháng 8 Hà Nội vào ngày 17 tháng 8 năm 1945 và sau đó tác phẩm được ông Trần Lâm, Tổng Giám đốc đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam quyết định lấy làm nhạc hiệu cho Đài.

Suốt 79 năm qua, giai điệu hào hùng của ca khúc "Diệt phát xít" luôn vang lên mỗi buổi sáng mở đầu ngày mới trên làn sóng phát thanh của Đài Tiếng nói Việt Nam: "Dành lại áo cơm tự do/ Dưới bóng cờ đỏ ánh vàng sao/ Mau mau mau vai kề vai không phân già trẻ trai hay gái/ Vác súng gươm ta đi lên ta tiến lên tiêu diệt quân thù/ Việt Nam Việt Nam Việt Nam/ Ôi đất Việt yêu dấu ngàn năm/ Việt Nam Việt Nam muôn năm". Sau này, giai điệu của ca khúc "Diệt phát xít" còn được chọn làm nhạc nền trong phân cảnh quần chúng chiếm phủ Khâm sai Bắc Kỳ trong bộ phim "Sao Tháng Tám", phát hành năm 1976.

Ca khúc thứ hai: "Người Hà Nội"

Đầu năm 1947, khi cuộc kháng chiến chống Pháp chỉ vừa nổ ra được ít ngày, người Hà Nội cũng đã lên đường đi sơ tán theo Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nguyễn Đình Thi đã viết ca khúc để đời thứ hai của mình: "Người Hà Nội". Tác phẩm ban đầu có nhan đề "Bài hát của một người Hà Nội", được Nguyễn Đình Thi viết ngay trong lòng thành phố hoang tàn vì pháo đạn, khói lửa ngợp trời.

Về mặt tính chất ca khúc, nếu như "Diệt phát xít" chỉ đơn thuần là một tác phẩm hành khúc thì ''Người Hà Nội'' có quy mô, tầm vóc như một bản trường ca. Cấu trúc tác phẩm ''Người Hà Nội'' có thể được chia làm 6 đoạn với những biến đổi về điệu thức và nhịp rất đa dạng, linh hoạt. Ca khúc mở ra với giọng Sol trưởng ở nhịp chậm vừa, bắt đầu tăng dần tốc độ trước khi có một đoạn ngắn chuyển sang thứ rồi lại quay về Sol trưởng, chuyển sang nhịp nhanh vừa, liên tiếp chuyển nhịp từ 4/4 sang 2/4 rồi dùng 6/8 để khép lại tác phẩm trong lời ca và giai điệu hào hùng, tươi sáng, đầy khí thế hướng về tương lai: "Mắt Người sáng láng vầng sao thắm tươi trán Người mái tóc bạc thêm/ Bóng cờ bát ngát ngày vui nước non reo cười trên môi Người cười/ Tiếng cười. Ngày về chiến thắng".

Cùng với "Sông Lô" của Văn Cao, "Người Hà Nội" của Nguyễn Đình Thi có thể xem là tác phẩm tiên phong trong thể loại trường ca của ca khúc Việt Nam hiện đại, khơi nguồn cảm hứng cho những sáng tác trường ca của các nhạc sĩ thuộc lớp kế cận như "Chiến thắng Tây Bắc" (1951) của Hoàng Vân hay "Ca ngợi Tổ quốc" của Hồ Bắc (1960)… So với "Diệt phát xít", "Người Hà Nội" còn có thêm vẻ đẹp trau chuốt, giàu hình ảnh của ca từ và xứng đáng được coi là một trong những bài hát hay nhất về Hà Nội của ca khúc Việt Nam hiện đại.

Những bài thơ phổ nhạc

Không chỉ đóng góp cho âm nhạc Việt Nam với hai ca khúc do ông viết cả nhạc và lời, Nguyễn Đình Thi còn có những bài thơ được phổ nhạc thành những ca khúc nổi tiếng, được lan tỏa rộng rãi trong đời sống công chúng nghe nhạc. Từ bài thơ dài "Quê hương Việt Bắc" được viết năm 1950, hai khổ thơ (8 câu) trong bài đã được nhạc sĩ Thanh Ly sử dụng trọn vẹn để viết thành ca khúc "Bác Hồ ở chiến khu", được nhiều thế hệ thiếu nhi yêu thích và biểu diễn: "Một nhà sàn đơn sơ vách nứa/ Bốn bên suối chảy cá bơi vui/ Đêm đêm cháy hồng bên bếp lửa/ Ánh đèn khuya còn sáng trên đồi/ Nơi đây sống một người tóc bạc/ Người không con mà có triệu con/ Nhân dân ta gọi Người là Bác/ Cả đời Người là của nước non".

Mối lương duyên cùng âm nhạc -0
Nhà văn hóa Nguyễn Đình Thi và bài ca bất hủ của ông.

Năm 1974, bài thơ "Lá đỏ" của Nguyễn Đình Thi khi vừa ra đời đã được nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc thành ca khúc cùng tên. Vẻ đẹp của người con gái trở thành trung tâm trong ca khúc, tô đậm được sự giản dị mà hào hùng dũng cảm phi thường. Điều đặc biệt thú vị là toàn bộ phần lời của bài thơ hầu như được nhạc sĩ giữ nguyên, không bỏ đi bất cứ một chữ nào. Đây thực sự là một trong những trường hợp hiếm có của thơ phổ nhạc: "Gặp em trên cao lộng gió/ Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ/ Em đứng, đứng ở bên đường/ Như quê hương vai áo bạc quàng súng trường/ Đoàn quân vẫn đi vội vã/ Bụi Trường Sơn nhòa trong trời lửa/ Chào em, em gái tiền phương, ơi em gái tiền phương/ Hẹn gặp nhé giữa Sài Gòn…".

Cùng với những ca khúc nổi tiếng khác của thời chống Mỹ như: "Chào em cô gái Lam Hồng" (Nhạc và lời: Ánh Dương), "Cô gái mở đường" (Nhạc và lời: Xuân Giao), "Cô gái Sài Gòn đi tải đạn" (Nhạc và lời: Lư Nhất Vũ), "Người con gái sông La" (Nhạc: Doãn Nho, thơ: Phương Thúy), "Lá đỏ" đã góp phần dựng lên một tượng đài anh hùng về hình ảnh người con gái Việt Nam trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại. Ca khúc "Lá đỏ" đã được rất nhiều ca sĩ thuộc các thế hệ thu âm và trình diễn như NSND Quang Thọ, NSND Trung Đức, NSƯT Tạ Minh Tâm, ca sĩ Trọng Tấn…

Bài thơ được xem là nổi tiếng nhất của Nguyễn Đình Thi là "Đất nước", được ông hoàn thành trong 8 năm (1948 - 1955) như một bản tổng kết về cuộc kháng chiến chống Pháp, đi từ những ngày gian khổ đau thương tới ngày toàn thắng. Tác phẩm đã được đưa vào SGK Ngữ văn phổ thông suốt mấy chục năm qua và được coi là một trong những bài thơ hay nhất viết về chủ đề đất nước của văn học hiện đại Việt Nam.

Nhưng con đường để bài thơ "Đất nước" trở thành ca khúc cũng lắm gian nan. 18 năm sau khi bài thơ được công bố, năm 1973, nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc khi ấy chưa đầy 20 tuổi, đang theo học chuyên ngành piano và sáng tác tại Nhạc viện Hà Nội đã phổ nhạc thành ca khúc hợp xướng dành cho dàn nhac giao hưởng trình bày. Nhưng phải cho đến 36 năm sau, bản hợp xướng này mới lần đầu được vang lên trên sân khấu của Nhà hát Lớn do chính tác giả chỉ huy dàn nhạc và dàn hợp xướng Nhà hát Giao hưởng Nhạc vũ kịch Việt Nam ngày 1 tháng 9 năm 2009. Sau đó, bản hợp xướng này tiếp tục được biểu diễn ngày 3 tháng 9 năm 2013 trong Ngày âm nhạc Việt Nam tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Từ 2013 cho đến nay, bản hợp xướng "Đất nước" (Nhạc: Đặng Hữu Phúc, thơ: Nguyễn Đình Thi) đã được thính giả yêu nhạc cả nước biết đến một cách rộng rãi, góp phần lan tỏa tác phẩm và cũng góp phần tôn vinh những cống hiến sáng tạo của nhà thơ - nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi.

Nguyễn Đình Thi đã để lại một sự nghiệp văn học nghệ thuật đồ sộ, đa dạng và phong phú ở nhiều thể loại, mà âm nhạc là một trong những mảnh ghép để làm nên tên tuổi sáng ngời của ông. Đúng như người xưa có câu "quý hồ tinh bất quý hồ đa", dù số lượng các tác phẩm âm nhạc chỉ đếm trên đầu ngón tay nhưng mối lương duyên với âm nhạc của Nguyễn Đình Thi thực sự đã trở thành một cảm hứng lớn, giúp cho những sáng tác của ông bằng những con đường khác nhau càng ngày càng in dấu đậm nét trong lòng công chúng Việt Nam mọi thế hệ.

Đỗ Anh Vũ

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.