Life coach và những hiểm hoạ

Vấn đề nằm ở chỗ quan hệ giữa LC và học viên của họ là vô cùng thân mật. Hai bên phải hoàn toàn tin tưởng nhau thì mới đi đến thành công được. Điều này đã và đang tạo điều kiện cho những kẻ bất lương thực hiện hành vi lừa đảo, bạo hành, v.v...

Bị lừa mà không biết

Không khó để tìm thấy những mẩu tin về chuyện LC bị đưa ra tòa trên các tờ báo địa phương Mỹ. Trong vòng một năm trở lại đây, có bốn trường hợp đáng chú ý nhất: Một người phụ nữ ở bang California kiện vì bị dụ dỗ chuyển giấy tờ nhà đất cho tổ chức phi lợi nhuận của LC; một LC ở bang Connecticut bị cấm đi khỏi nơi cư trú sau khi ăn trộm tiền của một học viên bị tổn thương não bộ; và một LC tại bang Nevada phải chịu án tù một năm vì dùng tiền của học viên đi đánh bạc. Nhưng không vụ án nào thu hút sự chú ý của dư luận hơn trường hợp LC Jodi Hildebrandt bạo hành hai đứa trẻ là con đối tác làm ăn của cô ta.

Jodi Hildebrandt vốn là bác sỹ tâm lý được cấp phép hoạt động tại bang Utah. Nhận thấy sự "béo bở" của thị trường LC, Hildebrandt thành lập công ty LifeStar Utah County (sau này đổi tên thành ConneXions) chuyên cung cấp LC. Ethan Prete, cựu học viên của Hildebrandt, trả lời phóng viên hãng tin ProPublica: "Jodi từng nói thẳng với tôi rằng vì cô ta không còn phải chịu các quy định như khi còn là bác sỹ tâm lý, cô ta có thể "thử nghiệm" những phương pháp mới để thay đổi cuộc sống của người khác".

Một số "phương pháp mới" của Hildebrandt gồm: bắt học viên cắt hết mọi liên lạc với gia đình, bắt họ bỏ nhà bỏ cửa để sống trong túp lều giữa rừng, đe dọa phá phách đồ đạc của học viên và giết thú cưng của họ.

Jodi Hildebrandt bắt đầu hợp tác với YouTuber Ruby Franke vào năm 2022. Franke là một người mẹ tám con. Cô ta lấy cuộc sống gia đình của mình làm nội dung đăng tải trên YouTube. Vào năm 2020, một đứa con của Franke lên tiếng về việc anh em cậu bé đã bị mẹ bạo hành cả về thể xác lẫn tinh thần như một cách "dạy con". Chồng của Franke sau đó ly dị cô ta, và tám đứa trẻ bị chia cắt giữa cha mẹ. Franke trở thành LC làm việc cho ConneXions. Ngoài ra cô ta và Hildebrandt còn lập ra một kênh YouTube mới nhằm "tư vấn" cho các bà mẹ về cách dạy con.

Người con gái cả của Ruby Franke đang là sinh viên sống riêng. Trong một lần thăm nhà, cô gái phát hiện trên người em trai và em gái có không ít vết thương và những mẩu băng dính. Bác sỹ khám cho cậu bé còn cho biết hai đứa trẻ đã bị suy dinh dưỡng nặng. Các em cho biết mình thường xuyên bị mẹ bỏ ở nhà một mình mà không có thức ăn hay nước uống, đến mức các em phải trèo qua cửa sổ để sang nhà hàng xóm xin ăn. Các vết thương là do bị mẹ đánh, còn băng dính là dấu vết của những lần Franke trói con mình lại.

Sau gần một năm kể từ ngày bị đưa ra tòa, Jodi Hildebrant và Ruby Franke phải nhận bốn án tù từ 1 đến 15 năm vì tội bạo hành trẻ em. Hildebrant cũng bị tước giấy phép hành nghề bác sỹ tâm lý, còn đang phải chờ ngày tiếp tục ra tòa do bị một số học viên cũ khác kiện. Một trong số các nguyên đơn là Ethan Prete.

Anh Ethan kể: "Tôi tìm đến ConneXions bởi vì cuộc sống vợ chồng không được yên ổn. Nhưng mà vì Jodi mà cuộc hôn nhân của chúng tôi đã hoàn toàn tan vỡ... Cô ta nắm quyền kiểm soát mọi khía cạnh cuộc sống của tôi. Cô ta bảo tôi phải cắt liên lạc với gia đình và bạn bè, sau đó cầm đồ đạc chuyển đi nơi khác sống. Tôi thật ngu ngốc vì đã làm theo lời cô ta".

"Tiền mất, tật mang", Ethan phải trả cho ConneXions một số tiền để tham gia những khóa học online mỗi thứ bảy. Anh còn trả thêm một khoản khác để tham gia một nhóm học viên nam khác. Khoản thứ ba là trả cho việc mỗi tuần có một buổi tư vấn riêng với Jodi Hildebrant. Tổng cộng Ethan phải trả cho ConneXions hơn 1.000 USD/ tháng.

Điểm chung giữa các nạn nhân của Jodi Hildebrant là họ đều bị cô ta dụ dỗ, "bỏ bùa mê" đến mức làm những việc hoàn toàn trái với lý trí. Với kinh nghiệm của một bác sỹ tâm lý, Hildebrant có thể tìm thấy những bí mật sâu kín nhất trong lòng khách hàng rồi dựa vào đó mà từng bước điều khiển họ. Cô ta yêu cầu học viên cắt hết liên lạc với thân nhân, bạn bè, âu cũng là cách để không người ngoài nào có thể xen vào giữa cô ta và nạn nhân.

Ông Mark Steinagel, Giám đốc cơ quan cấp phép hành nghề bang Utah, thường xuyên nhận được những cuộc gọi từ các nạn nhân của LC. Ông cho biết: "Nếu người phạm tội là bác sỹ tâm lý thì chúng tôi có thể gọi điện cho thanh tra y tế để mở cuộc điều tra. Vấn đề là LC không phải bác sỹ tâm lý. Bang Utah và các tiểu bang khác vẫn chưa có bất kỳ quy định hành nghề nào áp dụng với nghề LC. Chúng tôi rất muốn giúp nạn nhân nhưng cũng chẳng biết dựa vào đâu".

Ông Steinagel và nhiều chuyên gia khác đã dành không ít thời gian để vận động các chính quyền cấp bang ban hành quy định kiểm soát nghề LC. Về bản chất thì LC là một dạng bác sỹ tâm lý, nhưng lại không bị kiểm soát chặt chẽ như bác sỹ tâm lý. Đầu năm 2021, tiểu bang Utah mới chính thức ban hành luật cấp phép hành nghề LC. Tuy nhiên bộ luật này vẫn còn nhiều kẽ hở, như LC chỉ phải chịu trách nhiệm khi trực tiếp tư vấn cho học viên. Trong vụ án Jodi Hildebrant và Ruby Franke, họ mở kênh YouTube rồi đăng tải video về cách dạy con, nội dung video có thể sai trái nhưng người đăng lại không có tội gì.

Ông Steinagel nhận xét: "Ngành LC có rất nhiều nguy hiểm tiềm tàng. Các LC hoàn toàn có khả năng phá nát cuộc sống học viên của họ. Các ngành nghề khác như bác sỹ, luật sư đều bị pháp luật kiểm soát nhằm bảo vệ quyền lợi của bệnh nhân, thân chủ. Vậy tại sao LC lại không bị luật pháp kiểm soát như vậy? Tôi rất mừng khi thấy càng ngày có nhiều cử chi và quan chức nhận thức được tầm nghiêm trọng của vấn đề".

Bảo vệ trái tim

Nói về "chuyên môn" của LC thì quả là chuyện "trên trời dưới bể". Họ nhận làm đủ mọi thứ như giúp giảm cân, giúp vượt qua hội chứng tâm lý, giúp thay đổi cách dạy con, giúp tư vấn cách điều hành doanh nghiệp… Điều khiến các LC khác với gia sư, diễn giả là mối quan hệ giữa họ và khách hàng. Các LC đều ít nhiều tin rằng vấn đề nằm một phần ở chính thái độ, tâm lý của khách hàng. Họ không đơn giản "vẽ đường" cho người học mà còn tìm cách động viên, chuẩn bị tâm lý cho người ta bước trên con đường đó.

Đó chính là lý do vì sao nhiều LC lại vốn là bác sỹ tâm lý. Họ phải có kiến thức của ngành tâm lý học để nhìn thấy được vấn đề nội tâm của học viên. Trong thời buổi ngành LC bùng nổ tại Mỹ như hiện nay, có đủ loại bác sỹ tâm lý "thượng vàng hạ cám" nhảy sang làm LC. Một thanh tra y tế giấu tên tại bang Ohio trả lời tờ The Plain Dealer: "Tôi mới xử lý một trường hợp LC hoạt động không có giấy phép. Người này từng là bác sỹ tâm lý nhưng đã bị rút giấy phép từ năm 2012. Anh ta sau đó tự đặt cho mình danh hiệu "tư vấn viên tâm sinh lý" để tiếp tục hành nghề nhưng cũng bị phạt 1.000 USD. Bây giờ thì anh ta "hô biến" mình thành LC. Điểm khác nhau duy nhất giữa LC và bác sỹ tâm lý là bác sỹ tâm lý phải viết bệnh án và kê đơn, còn LC thì chỉ nói miệng".

Bộ máy vận động hành lang của ngành LC đang bỏ ra không ít công sức, tiền của để tránh bị pháp luật kiểm soát chặt chẽ như ngành tư vấn tâm lý. Ngược lại chính các bác sỹ tâm lý là người ủng hộ mạnh mẽ nhất việc pháp luật vào cuộc. Bác sỹ Sarah Stroup, thành viên Ủy ban tư vấn hôn nhân & gia đình bang Utah, cho biết: "Chúng ta đang rất cần chính quyền các bang đưa ra luật pháp quy định rõ ràng để ngăn chặn việc LC "lấn sân" sang ngành bác sỹ tâm lý... Đúng là có sự khác nhau giữa việc điều trị tâm lý cho một đứa trẻ bị trầm cảm và dạy đứa trẻ trầm cảm cách ứng xử với người khác. Nhưng trên thực tế thì hầu hết những người tìm đến LC vốn đã có sẵn vấn đề tâm lý. Họ là nhóm người dễ bị lừa đảo, lợi dụng nhất".

Vấn đề mà các bác sỹ tâm lý gặp phải là ngành LC có rất nhiều tiền và tầm ảnh hưởng. Năm 2019, Hạ viện bang New Hampshire trình một dự thảo luật kiểm soát hoạt động LC. Dự thảo không nhận được đủ số tán thành. Hai năm sau, Hạ viện bang Oregon cũng làm điều tương tự, và dự thảo luật cũng không được thông qua. Cả hai trường hợp trên đều có liên quan đến tổ chức Liên đoàn LC quốc tế (ICF). Trên giấy tờ thì tổ chức này được lập ra để cấp phép và quản lý hoạt động của các LC. Nhưng trên thực tế ICF không bao giờ xử lý vi phạm của các LC do chính họ cấp phép. Tổ chức này thực ra là một nhóm vận động hành lang. Bất kỳ khi nào nghe tin có chính quyền rục rịch kiểm soát hoạt động LC thì ICF lại bỏ tiền ra mua quảng cáo, tổ chức biểu tình nhằm gây ảnh hưởng đến các dân biểu.

Tuy vậy các nỗ lực kiểm soát ngành LC vẫn đang tiếp diễn. Nghị sỹ bang Utah David Hinkins vừa đệ trình dự thảo sửa đổi luật xử lý các trường hợp LC phạm tội. Theo dự thảo này thì khung hình phạt cho kẻ phạm tội sẽ tăng lên do bị gắn thêm tội vi phạm đạo đức y khoa và để lộ thông tin cá nhân của khách hàng. Ông Hinkins cũng có người thân từng là nạn nhân của LC.

Vị nghị sỹ tuyên bố: "Ngành LC đang hoạt động như những con ma. Họ tự do nói dối về chuyên môn của mình, tự do nói dối về hiệu quả của khóa học, tự do nói dối việc giữ bí mật thông tin của khách hàng… Họ nói dối mà không phải chịu bất kỳ hình phạt nào".