Khắc khoải Mỹ Sơn

Khi bước vào khu thánh địa Mỹ Sơn (huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam), ai cũng phải ngỡ ngàng với những nét cổ kính, kỳ bí của những ngôi tháp Chăm. Đó là những tác phẩm kiến trúc được thiết kế khác nhau, với một chất liệu gạch nung đỏ như son. Sự điêu tàn theo thời gian, những ngôi tháp đổ vỡ tạo nên sự mê hoặc chất chồng. Có lẽ chúng chính là những giọt nước mắt cô liêu của một đế chế Chàm huy hoàng một thuở...

Vượt qua bom đạn hiểm nguy

Đó là câu chuyện về kiến trúc sư Kazic người Ba Lan, sau những năm tháng gắn bó với công việc tu bổ, bảo tồn những ngôi tháp Chăm ở thánh địa Mỹ Sơn. Kazic gắn bó gần hai mươi năm với mảnh đất rừng núi Quảng Nam như một định mệnh. Bởi không ai nghĩ rằng, Kazic sẽ quay lại Mỹ Sơn sau trận bị vướng bom mìn còn sót lại của giặc Mỹ, trong khu chiến địa này.

Đó là một câu chuyện khủng khiếp đã xảy ra ngay chuyến đi đầu tiên của Kazic vào năm 1981, cùng với đoàn khảo sát vào Mỹ Sơn. Mọi người như bị giăng bẫy. Bom nổ rền vang. Những ngôi tháp Chăm bừng tỉnh rung rinh. Khu di tích bị bỏ quên hàng trăm năm bỗng lóe sáng những chùm lửa. Đoàn khảo sát gặp tai họa, bỏ lại 6 mạng người, 11 thành viên khác trở thành phế nhân.

Du khách đến Mỹ Sơn.
Du khách đến Mỹ Sơn.

Kiến trúc sư Kazic, đoàn trưởng ngất đi trong bức tường đổ nát, hoang tàn đỏ lịm những vết máu. Vậy mà sau thời gian dưỡng thương, kiến trúc sư Kazic hăm hở trở lại trước sự ngạc nhiên của mọi người. Ông coi việc cứu vớt những ngôi đền tháp Chăm là sứ mệnh thiêng liêng và tuyên bố: "Nếu chết hãy chôn tôi lại Mỹ Sơn".

Kazic ngày đêm sống và mơ mộng cùng với tháp Chăm, đúng với hình ảnh cứu vớt sự sống còn thoi thóp của một dấu ấn văn hóa, lịch sử còn sót lại của dân tộc Chăm. Đó chính là màu sắc của văn minh nhân loại, cần phải gìn giữ chúng bằng mọi giá.

Họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ (nguyên Trưởng phòng Nghiệp vụ Trung Tâm quản lý danh thắng và di tích Quảng Nam), người đã cùng Kazic dấn thân vào Mỹ Sơn từ những ngày đầu cho biết, kiến trúc sư Kazic có nguyên tắc bảo tồn và gìn giữ di sản rất chuẩn mực. Đó là những đúc kết qua hàng chục công trình mà ông đã làm ở một số nước trên thế giới.

Kiến trúc sư Kazic thường dạy: "Giữ gìn nguyên vẹn di tích gốc và thành phần gốc còn giữ được. Kiên quyết không làm sai lệch và làm giả di tích. Chủ yếu sử dụng biện pháp gia cố kỹ thuật để duy trì hiện trạng. Chỉ phục chế từng phần nếu có cơ sở khoa học. Không phục nguyên, không làm lẫn cái gốc với cái mới…". Ông đã miệt mài theo đuổi những nguyên tắc đó suốt 17 năm gắn bó với thánh địa Mỹ Sơn.

Một công dân làng quê Việt

Người dân bản địa đã coi Kazic là người làng của mình. Vì ông đã thức trắng nhiều ngày đêm để đo đạc, thiết kế và gia cố bảo vệ di sản cho họ. Với bản tính của một nghệ sĩ, Kazic hết sức trần ai với những ngôi tháp Chăm. Có những ngày mưa, ông ngủ trong đền tháp và hát những câu ca Chăm. Ông mơ đến những nàng Apsara hiện ra từ vách đá.

Rồi bất ngờ ông ngồi bật dậy, chong đèn vẽ những điệu múa Chăm, vẽ những người nông dân trong cơn mưa và sấm chớp trên sa mạc cát. Đó là những cung bậc say mê sáng tạo và bứt thoát của những giấc mơ của người nghệ sĩ.

Nghe chuyện đến đây, tôi sực nhớ những câu thơ ma mị của Chế Lan Viên viết về vũ nữ Chăm: "Bên cửa tháp ngóng trông người Chiêm nữ/ Ta vẩn vơ nhìn không khí bâng khuâng/ Vài ngôi sao lẻ loi hồi hộp thở/ Một đôi cành tơ liễu nhúng trong trăng! Nàng không lại, và nàng không lại nữa/ Cả thân ta dần tan trong hơi thở/ Ôi đêm nay, lòng hỡi, biết bao sầu!..." (Đợi người Chiêm nữ)

Họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ kể, năm 1991, khi hiệp định ký kết hợp tác văn hóa giữa Việt Nam và Ba Lan kết thúc sau 10 năm, nghĩa là không còn tiền để tiếp tục hành trình bảo tồn còn dang dở, Kazic lập tức trở về nước vận động quyên góp để gây quỹ tiếp tục công việc ở Mỹ Sơn. Ông còn cho cả hai con trai mình, cũng là những kiến trúc sư sang Việt Nam tham gia nhóm chuyên gia Ba Lan nhận làm công việc bảo tồn gìn giữ một di sản hiếm có trên thế giới.

Kazic là thế. Hết mình và đam mê với Mỹ Sơn. Ông là người có công đưa Mỹ Sơn ra thế giới qua các bài báo và công trình nghiên cứu trên các tạp chí quốc tế. Tiếc thay, bệnh tật đã quật ngã ông, nếu không nói rừng núi Mỹ Sơn đã chôn vùi cuộc đời ông. Đúng như Kazic đã "ước ao".

Năm 1997, Kazic trút hơi thở cuối cùng tại một bệnh viện ở Huế, vào tuổi 53. Ông đã sống trọn đời với Mỹ Sơn như thế. Chỉ hai năm sau, tổ chức UNESCO đã ghi danh khu Thánh địa Mỹ Sơn vào danh mục di sản văn hóa của nhân loại. Ông không kịp hưởng thành quả ấy, nhưng công lớn thuộc về Kazic, như nhiều người vẫn nghĩ.

Có lần Chủ tịch huyện Duy Xuyên, ông Hoàng Châu Sinh nói: "Chính Kazic chứ không ai khác là người cứu Mỹ Sơn thoát khỏi nguy cơ biến mất vĩnh viễn". Không những thế, Kazic còn có công nghiên cứu và đưa Thành phố Hội An ra thế giới. Hiện bảo tàng còn giữ hàng trăm công trình nghiên cứu, đo đạc, thiết kế và kế hoạch bảo tồn Hội An ngay từ những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ trước của ông. Người ta đã dựng tượng ông tại Mỹ Sơn và Hội An là vì vậy. 

Vẫn còn đó những bí ẩn ngàn năm

Tiếp tục con đường kiến trúc sư Kazic đã chọn, sau này có một cô gái Italia - kiến trúc sư Mara Landoni - cũng dấn thân cho công việc bảo tồn, phục dựng những ngôi tháp Chăm. Sự quên mình của cô cho sự nghiệp Mỹ Sơn thật hy hữu. Mara mê mải với vẻ đẹp kiêu sa, bí ẩn của những ngôi tháp.

Kiến trúc Chăm cổ đã mê hoặc cô. Bỏ công sức nghiên cứu hai năm trời về văn hóa Chăm và khảo sát những công trình bảo tồn còn nhiều điều dang dở của Kazic, cô tình nguyện xin tham gia dự án trùng tu tháp Chăm Mỹ Sơn do UNESCO khởi xướng. Mặc cho cuộc sống riêng tư còn dang dở ở tuổi 35, Mara sang Việt Nam (năm 2004) với sự bồi hồi khó tả.

Vũ nữ Apsara bên tháp cổ Mỹ Sơn.
Vũ nữ Apsara bên tháp cổ Mỹ Sơn.

Tâm hồn nghệ sĩ của Mara bị choáng ngợp bởi thung lũng di sản độc đáo này. Cô đã đứng như trời trồng, chết lặng trước sự thâm nghiêm, u tịch đầy thi vị liêu trai trong khu rừng còn ám mùi thuốc súng. Cảm xúc Mara dâng trào. Cô ôm mặt khóc khi nhìn thấy khu tháp G bị sụp đổ gần hết. Đây là khu tháp gây nhiều khó khăn cho việc trùng tu trước đó, mà kiến trúc sư Kazic đã trải qua. Mara bắt đầu sự nghiệp của mình từ đây.

Một trong những bí ẩn của tháp Chăm mà nhiều nhà khoa học chưa có lời giải thỏa đáng, đó là câu chuyện về nguyên liệu gạch và sự kết dính của chúng trong xây dựng. Giải mã chúng ra sao? Hơn một trăm năm qua, mọi chuyện vẫn còn nằm trong những giả định thiếu căn cứ. Vậy mà nhóm kiến trúc sư của Mara Landoni đã phần nào tiến tới, cận kề với kỹ thuật của người Chăm xưa. Cấu trúc của những viên gạch. Chất liệu dính kết chúng là gì đây?

Lời giải đáp cho một trình độ kiến trúc, xây dựng của thời kỳ vàng son Chăm không dễ dàng gì. Sau những năm tháng nghiên cứu thử nghiệm, thực hành trong quá trình trùng tu tháp Chăm; kiến trúc sư Mara cùng đồng nghiệp đã khẳng định bằng thực tế, dựng lại các mô hình kiến trúc Chăm đổ nát khá hiệu quả. Họ đã tìm ra mẫu chất Lamar có nhiều giữa hai viên gạch. Phân tích hóa học của thành phần đó, họ thấy chất này chủ yếu có trong nhựa cây Dầu rái, ở ngay khu rừng núi Quảng Nam. Khi đưa ra áp dụng, phục dựng lại các dấu tích Chăm cổ tại Mỹ Sơn, họ cho biết gần chính xác loại chất kết dính gạch của người Chăm.

Vậy đó, sau bảy năm đầu tắt mặt tối với những "siêu vi mạch" kết dính, mà nhóm nghiên cứu ở Đại học Milan mới chỉ tìm ra điều tương thích, gần giống mà thôi. Nhưng kiến trúc sư Mara Landoni và đồng nghiệp luôn hy vọng, những ngôi tháp được phục dựng sẽ bền vững với thời gian. Tương lai Mỹ Sơn vẫn còn trong bí ẩn chưa được giải mã hoàn chỉnh. Biết sao được?

Kiến trúc sư Mara Landoni quả quyết: "Dẫu biết rằng Mỹ Sơn đã để lại những điều ngỡ như không thể. Nhưng tương lai thuộc về chúng ta. Trí tuệ và khoa học cùng công nghệ thông tin sẽ chinh phục được những bí ẩn ngàn năm đó. Hãy hy vọng!". Nói về những giấc mơ đẹp, thì với Mara, những ngôi tháp ẩn mình luôn luôn hiện về, trong những mộng ảo thần tiên. Cô nguyện đánh đổi cuộc đời mình cho chúng. Đó chính là niềm hạnh phúc mang tên Mỹ Sơn.

Vương Tâm

Các tin khác

Chủ quyền văn hóa số

Chủ quyền văn hóa số

Xây dựng chủ quyền văn hóa số theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW chính là lá chắn chiến lược để giữ gìn bản sắc, định hình bộ nhận diện dân tộc và khẳng định sức mạnh Việt Nam trên không gian mạng.

Hội Mỹ thuật Việt Nam cần những chuyển động mới

Họa sĩ Đào Quốc Huy - Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam: Chúng ta vẫn còn lãng phí nguồn lực

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam mở ra những định hướng quan trọng nhằm phát huy nguồn lực sáng tạo, xây dựng môi trường thuận lợi cho văn nghệ sĩ và đưa nghệ thuật đến gần hơn với công chúng. Phóng viên Văn nghệ Công an đã có cuộc trao đổi với họa sĩ Đào Quốc Huy, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031, về những vấn đề đặt ra đối với mỹ thuật nước nhà trong giai đoạn mới.

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…