Cõi tâm linh huyền ảo mộng du
Họa sĩ Nguyễn Trường Linh (sinh năm 1971, tại Hà Nội) là một trong số ít người say mê và bền bỉ (hơn 30 năm) vẽ tranh sơn mài. Anh còn là thạc sĩ, Trưởng khoa Mỹ thuật, trường Cao đẳng VHNT Hà Nội. Theo đuổi dòng tranh sơn mài, ngoài sự sáng tạo về hội họa còn cần sự say mê, nhẫn nại của người họa sĩ. Nguyễn Trường Linh đưa tôi xem bức "Nhà thờ đổ" đã vẽ tới vài năm nhưng vẫn chưa hoàn thành. Anh kể, bất ngờ nhìn thấy một ngôi nhà thờ đổ trong một chuyến đi thực tế. Ngôi nhà thờ bị bỏ hoang bên cánh đồng nhưng mọi người vẫn tới đó làm lễ như một sự hồi tưởng trước bức tượng thánh. Chung quanh, những vạt cỏ lau trắng và cây cối nghiêng ngả, hiu hắt trên mảnh đất cằn cỗi. Vẻ đẹp hoang dại và nỗi buồn của sự tàn phai luôn ám ảnh họa sĩ. Bức tranh "Nhà thờ đổ" nằm trong mạch cảm xúc mà họa sĩ Nguyễn Trường Linh đã vẽ như "Tàn thu", "Phố Gầm Cầu", "Vọng phu", "Bướm đêm"… Bức tranh "Thương nhớ đồng quê" của anh vẽ về những màu xanh trong vườn chuối, cất lên tiếng hát ngạo nghễ về sự sống mặc cho bão táp quật đổ ngả nghiêng. Những tàu lá rách nát úa vàng theo thời gian luôn reo vang sự sống. Đó là cảm xúc của chính tác giả đã trầm mình với thiên nhiên và tình yêu cuộc đời.
Nếu xem bộ tranh "Quê nhà" của họa sĩ Nguyễn Trường Linh, ta càng thấy rõ phong cách nghệ thuật của anh. Đó là sự ám ảnh trong vẻ đẹp huyền ảo mang sắc thái trừu tượng đan xen. Họa sĩ đã có những đêm thức trắng vẽ, mài và chờ đợi những hòa sắc bất ngờ. Anh tâm sự, lộng ngữ "Sơn mài còn là sơn mò" ở chỗ người họa sĩ khó làm chủ hiệu quả thực sự của sắc màu trong khi mài. Quá trình mài là vẽ, vì vậy họa sĩ luôn mò mẫm và kiên trì chờ đợi để bắt được cái thần của bức tranh xuất hiện. Tranh sơn mài mang yếu tố tâm linh huyền diệu là vì thế. Nghệ thuật sơn mài, một thế giới tạo nên những câu chuyện liêu trai về hình và màu sắc. Khi chiêm ngưỡng bức "Khúc lãng du" của họa sĩ, ắt hẳn người xem khó nhận biết được vật chứng cụ thể hiện hình. Cảm xúc của kẻ giang hồ bật lên những tín hiệu, sắc màu và hình họa không cụ thể. Nhưng rồi, người xem bất ngờ phát hiện những bước chân lang thang vô định của chính mình trong bức tranh. Hoặc đột nhiên, người xem lắng nghe được bản nhạc của một nghệ sĩ đang chơi đàn ở một góc hình nào đó. Họa sĩ Nguyễn Gia Trí, một ông vua của dòng tranh sơn mài đã nói: "Sơn mài có bản chất là lộng lẫy, huyền thoại thần tiên. Sơn mài có miền hình tượng và ngôn ngữ riêng". Phải chăng đó chính là chiều sâu thăm thẳm của suy tư.
Những vũ điệu cong
Hàng chục năm qua, tranh của họa sĩ Nguyễn Trường Linh ngày càng đậm yếu tố trừu tượng. Họa sĩ Nguyễn Trường Linh luôn tìm cách đưa những vật thể trên nền tảng hình trừu tượng tạo hiệu quả nội lực về cảm xúc. Anh đã có những loạt tranh được hòa sắc trừu tượng khá độc đáo như "Những cô nàng", "Mùa thu cho em", "Chuyện tình Cổ Loa"… Đáng chú ý, chất sơn mài trừu tượng của anh luôn đắt giá ở những câu chuyện tâm linh như "Thiên thai", "Vũ điệu cổ", "Vũ điệu lên đồng"; hay "Đêm hội Long Trì", "Thập diện", "Thiện-Ác"… Có lẽ ảo diệu nhất là ngôn ngữ hình của những dải màu đang múa trong cõi "Thiên thai". Giai điệu âm nhạc mê hoặc của nhạc sĩ Văn Cao bỗng vang lên đâu đó. Chúng vẽ lên sự huyền diệu "Thiên thai! Ánh trăng xanh mơ tan thành suối trần gian/ Ái ân thiên tiên em ngờ phút mê cuồng có một lần…". Ánh trăng xanh tạo dựng mờ ảo vũ điệu thiên nhiên cùng bóng dáng các tiên nữ ẩn hiện. Một màu xanh ngời biếc, khó vẽ nhất trong tranh sơn mài của Nguyễn Trường Linh, đã tạo nên những đường cong đầy quyến rũ.
Họa sĩ Nguyễn Trường Linh có lần đã nói với chúng tôi về những màu khó vẽ, khó mài nhất là các màu xanh, tím, hồng. Anh đã ứng dụng tạo màu đỏ trong bức "Thương nhớ đồng quê 3" khi vẽ vườn chuối. Với kỹ thuật pha sơn khá phức tạp trước khi vẽ, anh đã mày mò hòa sắc thêm một số chất liệu sơn khác để tạo hiệu ứng thị giác gần với hiện thực hơn. Họa sĩ đã trải nghiệm trong một thời gian dài để tìm ra những màu xanh khác nhau và làm sáng những mảng màu khi cần thiết. Đó cũng là những khám phá mới lạ của họa sĩ trong nghệ thuật tranh sơn mài hiện đại. Đặc biệt, những sắc thái kỷ hà cùng sự gồ ghề và tàn phai theo thời gian đã được anh tạo chiều sâu trong ý tưởng tác phẩm. Khi ngắm bức "Bãi ven sông", người xem sẽ ngộ ra từ cái mớ sắc màu ngỡ như hỗn độn nhưng lại được xác lập một trật tự thị giác rất độc đáo. Đây là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách trừu tượng Nguyễn Trường Linh. Nếu màu xanh huyền ảo, mê ly nổi bật trong "Thiên Thai"; thì màu xanh lam nhạt trong "Bãi ven sông" lại được tạo những nốt lặng trong bản nhạc đầy dấu đảo phách. "Thiên thai" là một bản nhạc lãng mạn mộng mị. Trong khi đó nhịp điệu ở "Bãi ven sông" lại rộn ràng bước nhảy rap của sắc màu và hình tượng mơ hồ. Người xem có thể ngắm hoàng hôn rơi xuống dòng sông đang cuộn sóng. Những mảng tím hồng và lam nhạt, nổi bật trong toàn thể bức tranh, gợi sức cảm hóa dịu nhẹ. Đó là cảm giác thanh thản mà người xem muốn bứt khỏi cái xô bồ, rạo rực của bãi cát và dòng sông đang trở mình.
Công trường Xanh và hình tượng người chiến sĩ
Vẫn lại một màu xanh khó lẫn của họa sĩ Nguyễn Trường Linh được phát huy qua những đề tài về chiến sĩ. Anh còn nhấn mạnh chữ "Xanh" như một đặc sản, một cái tên khó quên. Trong cụm tranh về đề tài công nghiệp hay lực lượng vũ trang, anh luôn dâng trào cảm xúc với nền tảng trừu tượng. Chúng được phô diễn chất thô nhám, rêu phong và tàn phai. Đây là những tác phẩm họa sĩ đã giành giải cao của Bộ Quốc phòng và Hội Mỹ thuật Việt Nam. Nếu ở "Hà Nội có cầu Long Biên" có sự ám ảnh trong khối màu sắc mang vóc dáng thời gian xưa cũ; thì ở "Công trường Xanh" hoặc "Qua vùng lũ"…lại tạo được cảm giác dữ dội của cây cầu và dàn giáo. Cây cầu vượt lũ khác hẳn với chiếc cầu thời gian Long Biên ở những màu xanh rừng cây khắc khoải. Đó là màu xám tro, xanh đen tạo ấn tượng đe dọa lấn áp của thảm họa thiên nhiên với con người. Hình tượng cây cầu vượt lũ và cây cầu dàn giáo biểu tượng cho sức mạnh của con người vượt qua thiên tai và khó khăn trước mặt.
Họa sĩ còn hẹn rằng, sẽ hoàn thành bức tranh "Thành Hoàng qua phố" để dự triển lãm Mỹ thuật, năm 2026. Vẫn còn đó, những nỗi niềm về văn hóa làng xã đang bị lụi tàn khi tốc độ đô thị hóa quá nhanh. Và thêm một lần nữa, màu xanh xám và những vết nhòa của sự tàn phai càng được khắc họa rõ nét.
