Nội dung thỏa thuận chính thức chưa được công bố
Trong những ngày qua, Tổng thống Donald Trump liên tục phát đi thông điệp lạc quan rằng eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, sẽ nhanh chóng trở lại hoạt động bình thường. Phát biểu bên lề Hội nghị G7 tại Evian (Pháp), ông cho rằng các tàu thương mại đã bắt đầu lưu thông trở lại và việc mở cửa hoàn toàn chỉ còn là vấn đề thời gian.
Tuy nhiên, các đồng minh châu Âu dường như không chia sẻ sự lạc quan đó. Theo các nguồn tin ngoại giao G7, nhiều nước thành viên cho rằng còn quá sớm để khẳng định giao thương qua Hormuz có thể được khôi phục hoàn toàn chỉ trong vài ngày tới.
Một quan chức thừa nhận với Bloomberg rằng việc tìm kiếm tiếng nói chung về cách thức xử lý hồ sơ Iran hiện vẫn gặp nhiều khó khăn, khiến khả năng đạt được một tuyên bố chung của hội nghị trở nên không chắc chắn.
Ngay cả trong nội bộ chính quyền Mỹ cũng xuất hiện những đánh giá thận trọng hơn. Một quan chức cấp cao Mỹ cho biết lưu lượng tàu thuyền sẽ chỉ tăng dần theo thời gian và có thể mất tới hai tuần để hoạt động vận tải phục hồi đáng kể. Để quay trở lại mức độ trước khi xung đột Mỹ - Israel với Iran leo thang hồi đầu năm nay, thị trường có thể cần thêm nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng.
Những lo ngại này không chỉ xuất phát từ yếu tố kỹ thuật mà còn liên quan đến nội dung của thỏa thuận giữa Washington và Tehran. Dù hai bên đều tuyên bố đã đạt được đồng thuận tạm thời về việc mở lại Hormuz, văn bản chính thức vẫn chưa được công bố.
Theo phía Mỹ, thỏa thuận sẽ bảo đảm eo biển Hormuz được mở lại hoàn toàn cho hoạt động thương mại quốc tế trong ít nhất 60 ngày, đồng thời không áp dụng bất kỳ khoản phí hay lệ phí quá cảnh nào đối với tàu thuyền đi qua tuyến hàng hải chiến lược này. Washington coi đây là nguyên tắc nền tảng của quyền tự do hàng hải và muốn điều khoản này được đưa vào thỏa thuận cuối cùng.
Trong khi đó, các quan chức và truyền thông Iran lại nhấn mạnh những nội dung khác. Tehran mô tả bản ghi nhớ như một gói thỏa thuận rộng hơn, bao gồm việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ một phần các lệnh trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản bị phong tỏa và mở đường cho các cuộc đàm phán tiếp theo về tương lai chương trình hạt nhân.
Một số tiếng nói bảo thủ tại Iran còn khẳng định nước này vẫn duy trì vai trò kiểm soát thực tế đối với Hormuz và không từ bỏ hoàn toàn các đòn bẩy chiến lược liên quan đến tuyến hàng hải này.
Sự thiếu rõ ràng nêu trên khiến nhiều đồng minh của Washington chưa sẵn sàng cam kết tham gia các chiến dịch quốc tế nhằm bảo đảm an ninh hàng hải tại khu vực. Thủ tướng Italia Giorgia Meloni cho biết, Rome chỉ cân nhắc đóng góp khi tình hình an ninh khu vực thực sự ổn định, đặc biệt là khi các hoạt động quân sự liên quan đến Lebanon được kiểm soát.
Do vậy, những khác biệt về đánh giá tình hình an ninh, tiến độ rà phá thủy lôi và nội dung thỏa thuận với Iran đang cho thấy con đường khôi phục hoàn toàn tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới có thể phức tạp hơn nhiều so với các tuyên bố chính trị.
Liệu Hormuz có còn thủy lôi hay không?
Theo các chuyên gia an ninh hàng hải, ngay cả trong trường hợp các bên đạt được thỏa thuận cuối cùng, việc xác minh và rà phá hoàn toàn các nguy cơ dưới mặt nước vẫn là quá trình phức tạp. Hoạt động này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng quốc tế cũng như một môi trường an ninh đủ ổn định để triển khai các tàu chuyên dụng.
Bên cạnh những khác biệt về chính trị, bài toán an ninh trên thực địa cũng là nguyên nhân khiến các nước châu Âu tỏ ra thận trọng.
Một trong những câu hỏi lớn nhất hiện nay là liệu eo biển Hormuz có còn thủy lôi hay không và nếu có thì số lượng là bao nhiêu. Trong khi Anh từng đánh giá có dấu hiệu Tehran đã triển khai thủy lôi, Mỹ lại cho rằng chưa có bằng chứng xác thực.
Giới chuyên gia cũng cảnh báo rằng các tàu rà phá thủy lôi thường có khả năng tự vệ hạn chế. Nếu xung đột tái bùng phát hoặc các cuộc tấn công mới xảy ra trong khu vực, những lực lượng tham gia chiến dịch có thể trở thành mục tiêu dễ bị tổn thương.
Bà Caitlin Talmadge thuộc Viện Công nghệ Massachusetts nhận định: Việc đảm bảo eo biển được thông suốt sẽ là một quá trình tốn nhiều công sức. Mọi thứ sẽ tiến triển nhanh hơn nếu Iran cung cấp bất kỳ thông tin nào về vị trí đặt thủy lôi. Các nước châu Âu có năng lực rà phá thủy lôi đáng kể nhưng những tàu này sẽ gặp khó khăn nếu xung đột leo thang".
Dẫu vậy, các nước châu Âu vẫn đang chuẩn bị cho kịch bản Hormuz được mở lại. Pháp và Anh được cho là đang dẫn đầu nỗ lực xây dựng một cơ chế quốc tế nhằm hỗ trợ khôi phục tự do hàng hải nếu Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận hòa bình cuối cùng. Hơn 15 quốc gia đã bày tỏ sẵn sàng cung cấp phương tiện và nhân lực cho các hoạt động bảo đảm an ninh trong tương lai.
Tuy nhiên, khác với cách tiếp cận mang tính thúc đẩy của Washington, các đồng minh châu Âu dường như đang chuẩn bị cho một tiến trình dài hơi hơn. Đối với họ, việc các tàu hàng có thể đi qua Hormuz trong vài ngày tới chưa đồng nghĩa với việc tuyến hàng hải chiến lược này đã thực sự trở lại trạng thái an toàn và thông suốt như trước khủng hoảng.
Chính khoảng cách giữa kỳ vọng chính trị và những thách thức thực địa đang tạo nên các hoài nghi của đồng minh Mỹ đối với kịch bản Hormuz “mở cửa hoàn toàn” mà Nhà Trắng theo đuổi.
Trong một diễn biến có liên quan, theo hãng thông tấn Tasnim, việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ với các cảng của Iran đã chính thức được triển khai trên thực địa. Ngay trong sáng 16/6, ba tàu chở dầu và hai tàu chở hàng của Iran đã vượt qua khu vực phong tỏa và tiến vào các vùng biển của nước này.
Giới chức Iran đánh giá, đây là những biện pháp triển khai thực tế rõ ràng đối với thỏa thuận tạm thời vừa đạt được giữa Mỹ và Iran.
Mỹ và Iran đã ký thỏa thuận trực tuyến
Hãng tin Reuters cho biết, khi xuất hiện trên chương trình Good Morning America của Đài ABC sáng 15/6 (giờ địa phương), Phó Tổng thống J.D. Vance tiết lộ, thỏa thuận chấm dứt xung đột đã được Mỹ và Iran ký dưới dạng điện tử trước khi lễ ký chính thức diễn ra ngày 19/6 ở Geneva, Thụy Sĩ.
Theo các nguồn tin ngoại giao phương Tây, việc Mỹ và Iran lựa chọn ký điện tử bản ghi nhớ trước khi tổ chức lễ ký chính thức nhiều khả năng xuất phát từ nhu cầu nhanh chóng “khóa chặt” những nội dung đã đạt được sau nhiều tuần đàm phán căng thẳng.
Một số nhà quan sát cho rằng việc hoàn tất ký kết trực tuyến giúp các bên tránh nguy cơ tiến trình đàm phán bị gián đoạn bởi các diễn biến bất ngờ trên thực địa hoặc những tranh cãi phát sinh trong quá trình chuẩn bị lễ ký chính thức. Trong bối cảnh nhiều chi tiết của thỏa thuận vẫn đang được hoàn thiện và các cuộc đàm phán kỹ thuật sẽ tiếp tục diễn ra trong những ngày tới, việc chờ đợi một cuộc gặp trực tiếp có thể khiến thỏa thuận đối mặt với thêm các rủi ro chính trị không cần thiết.
Bên cạnh đó, việc Mỹ và Iran lựa chọn ký điện tử bản ghi nhớ có thể xuất phát từ những yếu tố hậu cần và lịch trình của các bên liên quan. Trước đó, Tổng thống Donald Trump cho biết ông kỳ vọng thỏa thuận sẽ được ký trực tiếp tại châu Âu với sự tham dự của Phó Tổng thống J.D. Vance - người dẫn đầu phái đoàn đàm phán Mỹ. Tuy nhiên, lịch trình dày đặc trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh G7 khiến việc tổ chức một lễ ký trực tiếp ngay lập tức trở nên khó khăn.
