Đọi dầu khêu bấc

Đêm qua đốt đọi dầu đầy

Bấc non chẳng cháy, oan mày dầu ơi

Bấc là gì? Cơn cớ làm sao khi người ta lại dùng từ bấc? Há chẳng phải bắt đầu từ câu ca dao: "Đêm qua gió bấc mưa dầm/ Đèn lầm với bóng, bóng lầm với ai?" đấy sao? Ngẫm ra có lý, gió bấc còn gọi "gió mùa đông bắc" lúc ấy gió lạnh ùa về lại mưa dầm dề nên người ta thường thắp đèn cho ấm áp. Mà, đèn thắp trong khung cảnh gió phùn mưa nhão, gió bấc mưa dầm nên ánh sáng nhập nhòe khiến dẫn đến sự nhầm lẫn giữa đèn với bóng.

Suy luận này có đúng?

Không. Bấc/ gió bấc là từ đồng âm dị nghĩa với: "Bấc: (1) Tên gọi chung những cái ruột xốp ở trong lòng mấy thứ cây hay mấy thứ cỏ: Bấc cây vông, bấc tre, bấc mía, bấc sậy; (2) Tên gọi riêng một thứ ruột cỏ ở dưới nước, dùng để thắp đèn dầu hột (tức là đăng tâm). Cỏ ấy có thể trồng ở ruộng như cây cói, cây lúa. Vì cỏ ấy dùng làm vật liệu thắp đèn cho nên thành tên cỏ bấc" - theo “Việt Nam tự điển” (1931). Xin giải thích "đăng tâm" là từ Hán-Việt nhằm chỉ "tim đèn". 

Đọi dầu khêu bấc -0
"Ngọn đèn khi tỏ khi mờ/ Khiến người ngồi đó cũng ngơ ngẩn sầu" (Truyện Kiều). Tranh minh họa của họa sĩ Trần Văn Cẩn.

Về "lai lịch" của nó, “Từ điển Bách khoa nông nghiệp” (Trung tâm quốc gia biên soạn từ điển bách khoa -19) cho biết: "Cỏ bấc còn có tên khác: cỏ nùng nùng, cỏ môi, cỏ lưu niên, cây thuộc loài Hòa thảo (Gramineae), thích ẩm và chịu ngập tốt, có thân rễ bò dài. Thân mọc thành bụi dài, vươn dài 0,6 - 1,2m hoặc cao hơn tùy theo mức nước, bên trong các bấc xốp trắng" (tr.126). Khi sử dụng làm bấc đèn, cần lưu ý tránh trường hợp:

Đêm hôm qua rót đĩa dầu hao

Bấc non không cháy, oan tao rót dầu

Có thể không dùng bấc, người ta còn xe chỉ nhưng chớ nên:

Ai cho trúc nọ lộn tre

Ai đem chỉ gấm mà xe tim đèn

Này, bạn có ngờ ngợ gì về việc in sai morat trong giải thích của từ điển in năm 1931 không? Đó là câu: "dùng để thắp đèn dầu hột", phải "dầu hôi/ dầu hỏa/ dầu lửa" chứ nhỉ - ngày trước còn gọi "dầu tây", ta hiểu nôm là loại dầu lấy từ mỏ dầu, hiện nay thiên hạ vẫn còn sử dụng.

Cái sự "dọn vườn" này, có đúng?

Không. Ngày xửa ngày xưa, người Việt chưa có "dầu tây", vì thế muốn thắp sáng phải dùng dầu hột. Hột ở đây là do ép lấy chất lỏng và nhờn từ hột/ hạt mà ta gọi là dầu như dầu lạc/ dầu phộng, dầu vừng… gọi chung là "dầu ta". Khi cụ Đồ Chiểu: "Trước đèn xem truyện Tây minh/ Gẫm cười hai chữ nhơn tình éo le/ Hỡi ai lẳng lặng mà nghe/ Dữ răn việc trước, lành dè thân sau" là lúc ấy cụ dùng loại "dầu hột". Sự "ăn ý" giữa bấc và dầu không chê vào đâu được, vì thế mới có câu cửa miệng: "Bấc đã đượm với dầu, trầu đã đượm với cau" - còn được hiểu theo nghĩa bóng là mọi thủ tục nghi lễ cho tình duyên đôi lứa đã sắp xếp xong, chỉ còn chờ ngày lành tháng tốt. 

Cỏ bấc chắc chắn rất nhẹ, do đó được sử dụng để so sánh: "Nhẹ như bấc, nặng như chì", vì thế khi nghe câu ca dao: "Đêm qua rủ rỉ rú rì/ Tiếng nặng bằng bấc, tiếng chì bằng bông" - cho thấy cuộc trò chuyện rất khẽ, âm thanh chỉ thoáng qua nên không ai có thể nghe rõ được lời nào, câu nào. Trên đời này có những người làm ăn lớn, đầu tư tài chánh "Buôn ngược bán xuôi", ghê gớm như chính lời họ tuyên bố: "Phen này anh quyết buôn to/ Buôn ba đồng bấc bỏ đò anh xuôi". Một khi đã hiểu tính chất của bấc, tất nhiên ta tủm tỉm cười cho sự trào lộng này.

Đêm qua đốt đọi dầu đầy

Bấc non chẳng cháy, oan mày dầu ơi

Ở câu này, ta còn phân vân với từ đọi/ đọi dầu. Đọi là cái chén, cái bát khiến ta phân vân chẳng lẽ lại rót dầu vào trong đọi vốn dùng để ăn cơm như hò Huế có câu:

Người ta giàu sang thì ăn đũa trắc bịt bạc

Khổ như đôi mình thì đọi đất mâm đan

Cũng cố thương cho trọn kẻo thế gian chê cười

Hoặc dùng để đựng nước uống:

Hai tay bưng đọi chè tàu

Vừa đôi thì lấy ham giàu làm chi

Rõ ràng cái đọi có công dụng cụ thể của nó, chứ khộng thể dùng đề rót dầu vào đó để làm đèn. Hơn nữa, ngày trước tạo ra dầu theo lối thủ công thì dầu đâu mà nhiều thế? Vô lý. Vậy, đọi/ đọi đèn là cái gì?

Trong “Truyện Kiều”, những lúc tự sự, ngẫm nghĩ riêng tư, nhân vật thường ngồi trước ngọn đèn dầu, chẳng hạn, Kim Trọng trở về nhà sau lần đầu gặp Thúy Kiều: "Tuần trăng khuyết, đĩa dầu hao/ Mặt mơ tưởng mặt, lòng ngao ngán lòng"; nàng Kiều sau lúc bán mình chuộc cha: "Nỗi riêng riêng những bàng hoàng/ Dầu chong trắng đĩa, lệ tràn thấm khăn"; lúc sa cơ thất thế trong nhà Hoạn Thư: "Một mình âm ỷ đêm chầy/ Đĩa dầu vơi nước mắt đầy năm canh".  Qua mấy khổ thơ này ta đã thấy có từ đĩa/ đĩa dầu chính là "đọi đèn" - tức là cái đĩa đựng dầu, người ta đặt sợi bấc vào trong đó, kéo hơi dài đầu bấc ra ngoài vành đĩa và đốt đèn.

Lúc bấc lụn dần khiến ánh sáng yếu ớt, người ta phải dùng động tác gì?

Sực nghĩ, trong khoảng thời gian viết truyện thơ “Lục Vân Tiên”, thỉnh thoảng dù đang dạt dào mạch cảm xúc nhưng cụ cũng phải dừng bút. Có phải lúc ấy, cụ thư giãn chốc lát, thong thả uống đọi chè tàu giải khát tìm cảm hứng chăng? Có thể là thế, cũng có thể là không. Nhưng chắc chắn có lúc cụ phải ngừng viết bởi: "Chuông có đấm mới kêu, đèn có khêu mới tỏ". Khêu là dùng cây kim hay que mà khều ngọn bấc dài thêm nữa. Tuy nhiên, biết đâu lúc ấy, cụ chưa kịp làm đã nghe có tiếng nói ấm áp, trìu mến thỏ thẻ ân tình của bà Lê Thị Điền - người vợ son sắt thủy chung, đẹp người đẹp nết:

Xin chàng dọc sách ngâm thơ

Dầu hao thiếp rót, đèn mờ thiếp khêu

Xét về gia phong, gia đạo của cụ, chuyện này hoàn toàn có thể.

Một khi có đọi đèn mới thắp được lửa để có ánh sáng tỏa ra, ta có từ "đèn và lửa", nói theo từ Hán-Việt là "đăng hỏa". Khi đọc thơ văn cổ ta gặp từ "đăng hỏa" lại không chỉ hiểu đèn và lửa mà hiểu theo nghĩa bóng nhằm chỉ công sức học tâp: "Công đăng hỏa mười năm chưa trả/ Nỗi giang san hai gánh ai mang" (Phú cổ). Có điều rất thú vị hiểu theo nghĩa này, chúng ta có từ cùng nghĩa với "đăng hỏa" chính là "đèn sách", như “Lục Vân Tiên” có câu:

Bấy lâu đèn sách có công

Con đà nên chữ tang bồng cùng chăng?

Trong lời ăn tiếng nói không chỉ có "đọi' mà còn xuất hiện từ "cả đọi". Chẳng bạn, trong tập sách "Tháng ngày tôi sống với những người cộng sản" (NXB Trẻ - 2015), có đoạn nhà văn Thanh Nghị viết về một nhạc sĩ ở nội thành Sài Gòn trước năm 1975: "Anh ấy có dáng vẻ mệt mỏi khi anh ngồi xuống, anh dựa ngửa lưng ra chiếc ghế bành, anh thở hắt ra. Nhiều lần như thế, anh không nhắc lại những câu anh thường nói như: "Chán thực!", "Bà cả đọi tuốt!" (tr.315). Cái hay của cụm từ "bà cả đọi" vốn danh từ riêng - tên người đàn bà giỏi giang mở quán cơm nổi tiếng nấu theo hương vị Bắc rất ngon, nhiều người Sài Gòn thời ấy ưa thích lại được sử dụng thành từ chỉ trạng thái. Thế nhưng "đọi" ở đây không phải hiểu theo nghĩa cái chén, cái bát mà chính là tiếng lóng của từ "đói". Câu "Bà cả đọi tuốt!" là hàm nghĩa là đói mọi mặt, đói tuốt luốt, đói tất tần tật…

Với từ đọi, hiện nay có thể nhiều người miền Nam ít nghe nói đến, vì thế, ta hoàn toàn có thể suy luận là từ của địa phương vùng miền? Xem lại “Từ điển phương ngữ Nam Bộ” (1994) do Nguyễn Văn Ái chủ biên, “Phương ngữ Nam Bộ” (2015) của Bùi Thanh Kiên không thấy ghi nhận từ đọi.

Thật ra đọi là từ của ngôn ngữ toàn dân, bằng chứng là đã có mặt trong “Đại Nam quấc âm tự vị” (1895): "Đọi/ bát đọi: chén bát; nhà sắp đọi: nhà cất cái trước cái sau liền nhau". Do ở trong Nam, từ đọi dần dần phai nghĩa, người ta không sử dụng nữa, vì lẽ đó từ điển phương ngữ Nam Bộ hiện nay không nhắc đến là phải rồi. Mà, cũng do từ đọi phai nghĩa nên có câu tục ngữ người ta cũng "cập nhật" bằng từ khác dễ hiểu hơn, thí dụ, tự vị này đưa ra văn liệu: "Một miếng khi đói bằng một đọi khi no: Ấy là khó giúp nhau mới thảo, giàu tư trợ ai màng". Câu tục ngữ này, hiện nay, từ "đọi" đã bị từ "gói" thay thế vị trí.

Lê Minh Quốc

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?