Có phải thời điểm ấy Bác Hồ muốn nhắn tìm Út Huệ

Út Huệ ở đây là nhân vật trong cuốn tiểu thuyết Búp sen xanh nổi tiếng của nhà văn Sơn Tùng.

Bạn đọc hẳn nhớ các chi tiết Út Huệ kém cậu Thành (Nguyễn Tất Thành) vài tuổi. Duyên dáng, nết na, con gái của một vị quan làm ở Bộ Công triều đình Huế, bạn đồng liêu với cụ Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ Nguyễn Tất Thành. 

Đôi trẻ chưa thề non hẹn bể nhưng từ lâu đã rất mến nhau. Cái buổi chiều anh Ba Nguyễn Tất Thành chuẩn bị rời tàu ở bến Nhà Rồng, giờ phút chia phôi, cậu Thành kín đáo rút ra một bọc lụa đỏ trong có gói chiếc lược đã cũ. 

Đó là chiếc lược mà thân mẫu của cậu, bà Hoàng Thị Loan vẫn dùng hằng ngày đến tận khi mất... Cậu Thành trao cho người thương của mình chiếc lược ấy như một vật đính ước, hẹn mai ngày trở về, nếu còn sống sẽ tìm đến nhau...

Nhà văn Sơn Tùng, nguyên phóng viên chiến trường B2, nhà Hồ Chí Minh học độc đáo đã chiến thắng thương tật hạng nặng nhất (¼) giành hẳn cuộc đời mình để có nhiều công trình nghiên cứu về Bác Hồ, trong đó có tác phẩm Búp sen xanh. Chất liệu cấu tứ nên tác phẩm nổi tiếng ấy là từ nhiều chuyến đi sau thời điểm 4-1975. 

Bìa cuốn "Nhật ký trong tù".
Bìa cuốn "Nhật ký trong tù".

Chuyến đi phía Nam qua nhiều địa danh, Sơn Tùng và vợ qua nhiều nhân mối tin cậy đã lặn ngòi ngoi nước và may mắn gặp được nguyên mẫu Lê Thị Huệ tức Út Huệ - người thương của anh Ba Nguyễn Tất Thành tức Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này. 

Bà Lê Thị Huệ khi ấy đang tu ở một ngôi chùa tại Bà Rịa - Vũng Tàu. Bà rất cảm động với duyên may gặp gỡ... Chất giọng bà tuy khẽ khàng nhưng kiên quyết đã căn dặn vợ chồng Sơn Tùng rằng, một khi bà còn trên cõi đời này, không ai được nói chi đến hình tích của Út Huệ cả!

Năm 1980, bà Lê Thị Huệ mất. Tuân theo di nguyện của bà, sau đó năm 1981, nhà văn Sơn Tùng đã hoàn tất cuốn Búp sen xanh...

Hẳn mọi người còn nhớ, chính sử nước mình từng rành rẽ chi tiết như sau. Hạ tuần tháng 8-1942, Hồ Chí Minh từ Pắc Bó sang Trung Quốc. 

Mục đích chuyến đi này là Bác tới Trùng Khánh để hội kiến với Đoàn Đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc do Chu Ân Lai dẫn đầu. Trên đường đến thôn Túc Vinh, huyện Đức Bảo, Tĩnh Tây, Bác bị Quốc dân đảng bắt.

Tiếp theo là chuỗi ngày đêm tê tái gông cùm suốt 14 tháng qua hàng chục nhà giam huyện Tĩnh Tây (Liễu Châu). Cuộc sống tù đày gian khổ đã được Bác thể hiện phần nào qua 134 bài thơ trong Nhật ký trong tù. 

Cũng cần nói thêm, khoảng tháng 10-1943, do sự đấu tranh và can thiệp khéo léo của chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương ở Trung Quốc và các đồng chí Đảng Cộng sản Trung Quốc, Bác được nới lỏng chế độ giam giữ, được tự do đi dạo, đọc sách báo, tắm giặt, kể cả leo núi, bơi lội và sau đó Bác được thả. 

Chính trong thời gian ngắn ngủi này,  Bác đã viết bài thơ Tân xuất ngục học đăng sơn (mới ra tù tập leo núi). Bài thơ này không có trong tập Nhật ký trong tù. Sau này mới được bổ sung vào, mang thứ tự số 135 (bài).

Tờ số 53 chép 2 bài thơ cuối.
Tờ số 53 chép 2 bài thơ cuối.

Tân xuất ngục học đăng sơn

Vân ủng trùng sơn sơn ủng vân/ Giang tâm như kính tịnh vô trần/ Bồi hồi độc bộ Tây Phong Lĩnh/ Giao vọng Nam thiên ức cố nhân.

Dịch nghĩa:

Mới ra tù tập leo núi

Mây ôm dãy núi núi ôm mây/ Lòng sông như gương không chút bụi/ Một mình dạo bước trên đỉnh núi Tây Phong/ Trông về phía trời Nam xa xăm nhớ bạn cũ.

Dịch thơ:

Núi ấp ôm mây mây ấp núi/ Lòng sông gương sáng bụi không mờ/ Bồi hồi dạo bước Tây Phong Lĩnh/ Trông lại trời Nam nhớ bạn xưa. (Nam Trân dịch).

Bác đã chép bài thơ này vào rìa một tờ báo Trung Quốc, kèm theo dòng chữ sau: "Chúc chư huynh ở nhà mạnh khỏe và cố gắng công tác. Ở bên này bình yên".

Bác Hồ không hề biết, trong thời gian tù đày, các đồng chí ở nhà qua trinh sát, thám thính, tiếp được tin dữ, rằng Bác đã mất trong nhà lao của Quốc dân đảng! 

Trong hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, các yếu nhân của Tổng bộ Việt Minh tại Cao Bắc Lạng đã đau buồn tổ chức tang lễ ra sao. May mắn sau đó bất ngờ nhận được tờ báo có bài thơ kèm lời nhắn của Bác, tất cả như được hồi sinh.

Bài thơ ngoài chức năng làm trọn sứ mạng của việc "nhắn tin" một cách bí mật, khéo léo, còn mang giá trị nghệ thuật lớn. Rất nhiều học giả, nhà nghiên cứu đã tìm đến bài thơ này và khẳng định đây là một tác phẩm văn chương toàn bích thể hiện cốt cách thi sĩ Hồ Chí Minh: tâm hồn trong sáng, thiết tha yêu thiên nhiên, nặng tình đối với đất nước và bạn bè yêu quý. 

"Đằng sau bức tranh phong cảnh, đằng sau những mây núi trập trùng, đằng sau dòng sông trong vắt dưới chân Tây Phong Lĩnh, ấn tượng không bao giờ phai nhạt trong tâm hồn của độc giả chính là tâm trạng vừa trong trắng sâu sắc, vừa cao cả của con người” (Đặng Thai Mai).

Gần đây, trên mạng, nhiều người truyền nhau rất rộng đoạn băng của Hoàng Chí Bảo đề cập đến bài thơ này. GS.TS. Hoàng Chí Bảo, như nhiều người biết, một nhà Hồ Chí Minh học, nguyên là giáo viên THPT, bằng nghị lực và tình yêu Bác hiếm có đã bỏ thời gian hơn 40 năm chuyên sâu nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp của Bác, trong đó có 26 năm đi giảng bài nói chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh với hơn ngàn cuộc. 

Thủ bút bài “Tân xuất ngục học đăng sơn” của Xuân Ba.
Thủ bút bài “Tân xuất ngục học đăng sơn” của Xuân Ba.

Đoạn băng nói trên từng phát rộng rãi đã ghi lại một trong nhiều buổi nói chuyện như thế... 

Trong đoạn băng, GS. Hoàng Chí Bảo đã dẫn lại những chi tiết về cô Út Huệ trong cuốn Búp sen xanh như đã nói ở đầu bài. Sau đó GS. đã nhắc đến bản dịch khác của bài thơ Mới ra tù học leo núi của tác giả T. Lan in trong cuốn Vừa đi đường vừa kể chuyện.

Tác giả cuốn sách này cũng là của T. Lan. Vậy T. Lan là ai? Có phải một bút danh khác của Bác? Người nghe đoạn băng như cung cách dẫn chuyện của ông Hoàng Chí Bảo đã không thể không liên tưởng và đặt dấu hỏi, tại sao trong 134 bài thơ trong Nhật ký trong tù, T. Lan không nhắc lại bài nào mà chỉ nhắc đến và dịch bài thơ Tân xuất ngục học đăng sơn này?

Công nhận bản dịch của tác giả T. Lan nào đó khá đạt.

Mây ôm núi núi ôm mây/ Lòng sông sạch chẳng mảy may bụi hồng/ Bùi ngùi dạo đỉnh Tây Phong/ Trông về cố quốc chạnh lòng nhớ ai.

Sau khi phân tích ngữ nghĩa uẩn súc tài tình của chữ núi, mây (tượng trưng cho nam nữ, chàng nàng) GS. Bảo khẳng định chắc khừ rằng Bác muốn nhắn cho Út Huệ, muốn gửi gắm tâm sự của mình đến cố nhân (người yêu cũ) chứ không chỉ cho các đồng chí của mình trong Tổng bộ Việt Minh (?).

Khi tôi chia sẻ với một số vị nghiên cứu sử và bạn viết đã từng thưởng lãm đoạn băng của GS.TS. Hoàng Chí Bảo, nhiều vị đã bộc bạch rằng, GS. đã hơi vội vã trong sự liên tưởng, nếu không muốn nói là suy diễn!

Nhưng theo thiển ý của người viết bài này, bài tứ tuyệt thể Đường luật của Chủ tịch Hồ Chí Minh Tân xuất ngục học đăng sơn không phải là thứ sử liệu mà đã thuộc về địa hạt văn chương. Bạn đọc, trong đó có GS. Hoàng Chí Bảo có thể tìm thấy ở đó những gợi mở, những thông điệp nhân văn của một tác phẩm văn học chăng?

Cũng cần nói thêm điều này, khi tái bản lần thứ nhất cuốn Búp sen xanh của nhà văn Sơn Tùng, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đích thân viết lời tựa. 

Trong đó có đoạn: “Cuốn sách Búp sen xanh nêu lên một vấn đề: ở đây tiểu thuyết và lịch sử có thể gặp nhau không? Vấn đề này các đồng chí hoạt động trong lĩnh vực văn học nghệ thuật và nói chung tất cả chúng ta cần suy nghĩ để có thái độ. Song, ở đây cũng vậy, lời nói có trọng lượng rất lớn thuộc về người đọc, nghĩa là nhân dân”.

Dường như Thủ tướng đã lường, đã tiên liệu về những suy diễn này khác về Lê Thị Huệ ngoài đời với nhân vật Út Huệ trong Búp sen xanh

Cũng như sau này, người coi phim ùn ùn đổ đến rạp không chỉ để thỏa mãn sự tò mò nhân vật Út Huệ với những hành xử cùng cảnh đời cụ thể trong phim Hẹn gặp lại Sài Gòn mà rộng hơn, được chiêm quan toàn cảnh, được lĩnh hội đầy đủ tình cảnh ra đi tìm đường cứu nước của anh Ba Nguyễn Tất Thành vậy?

Xuân Ba

Các tin khác

Những con đường quanh co bên hàng rào đá

Èze - xứ sở của đá

Nói tới nước Pháp, người ta thường trầm trồ trước những kiến trúc tráng lệ luôn thách thức vượt thời gian. Nhưng ẩn sau vẻ hào nhoáng ấy, vẫn có những ngôi làng cổ giữ được nét đẹp nguyên sơ, mà nếu đặt chân đến, du khách như lạc vào một vùng ký ức xưa cũ. Èze chính là một trong những ngôi làng đó.

Dăm chuyện nhặt ở Bắc Ý

Dăm chuyện nhặt ở Bắc Ý

"Đến Ý rồi mới cảm nhận được rằng chỉ một ánh nhìn thôi cũng như đã đi qua ngàn năm lịch sử". Có người lại nói nước Ý ngày nay giống như một bức tranh thêu hai mặt tuyệt mỹ. Một mặt là những lâu đài, cung điện, nhà thờ và đền đài, lăng tẩm cổ xưa, mang hơi thở ngàn năm bên cạnh các hồ lớn, dòng sông; một mặt lại là ánh đèn điện rực rỡ của thành phố hiện đại đang không ngừng chuyển động.

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.