Trong lịch sử mỹ thuật cách mạng Việt Nam, có những tác phẩm không chỉ mang giá trị nghệ thuật đơn thuần mà còn trở thành biểu tượng tinh thần của cả một thời đại. Bức huyết họa Bác Hồ và ba thiếu nhi Trung - Nam - Bắc của họa sĩ, nhà điêu khắc Diệp Minh Châu là một tác phẩm như thế. Đây có lẽ là một trong những tác phẩm hiếm hoi của mỹ thuật Việt Nam được tạo nên bằng chính máu của người nghệ sĩ. Nhưng, điều khiến bức tranh sống mãi không chỉ nằm ở chất liệu đặc biệt ấy, mà còn bởi phía sau từng nét vẽ là một trái tim chan chứa tình yêu nước và lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Năm 1947, trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đầy gian khổ, tại chiến trường Nam Bộ, họa sĩ Diệp Minh Châu được nghe lời kêu gọi của Bác Hồ gửi đồng bào miền Nam qua làn sóng phát thanh. Giọng nói ấm áp, gần gũi của Người đã khiến nghệ sĩ xúc động mạnh. Trong một trạng thái cảm xúc đặc biệt, ông đã dùng chính máu ở cánh tay mình để vẽ chân dung Bác Hồ cùng ba em thiếu nhi đại diện ba miền Trung - Nam - Bắc. Sau khi hoàn thành tác phẩm, họa sĩ xúc động viết lên tranh dòng chữ: “Thay mặt giới văn nghệ kháng chiến Nam Bộ, con xin kính dâng cha già Hồ Chí Minh một tác phẩm đẹp nhất đời con”.
Không lâu sau đó, bức huyết họa cùng bức thư được gửi ra chiến khu Việt Bắc nhờ đoàn cán bộ miền Nam mang trao tận tay Bác Hồ. Năm 1949, khi nhận được tác phẩm, Bác đã rất xúc động. Người nói với các chiến sĩ xung quanh rằng đây là thứ “thuốc bổ” tinh thần vô giá và mong mọi người cùng được xem, cùng được hưởng niềm xúc động ấy. Điều đặc biệt là vào thời điểm sáng tác bức tranh, họa sĩ Diệp Minh Châu chưa từng được gặp Bác Hồ. Thế nhưng, bằng tình cảm sâu nặng cùng sự cảm nhận tinh tế của một nghệ sĩ lớn, ông đã khắc họa được thần thái rất đặc trưng của Người: vầng trán cao, ánh mắt hiền từ nhưng cương nghị, gương mặt giản dị mà bao dung, gần gũi.
Bằng tài năng và cảm xúc chân thành, họa sĩ đã khắc họa hình tượng Bác Hồ với phong thái của một lãnh tụ vĩ đại nhưng vô cùng gần gũi - người cha lớn đang dang rộng vòng tay che chở cho đàn con thơ đất Việt. Chính điều đó đã tạo nên sức lay động đặc biệt cho tác phẩm. Ba em thiếu nhi trong tranh được bố cục quây quần bên Bác, tượng trưng cho thiếu nhi ba miền Trung - Nam - Bắc. Mỗi khuôn mặt mang một nét riêng, hồn nhiên, trong trẻo và đầy niềm tin. Dù chỉ bằng những đường nét khái quát, họa sĩ vẫn diễn tả được sắc thái tâm lý và vẻ đẹp trẻ thơ rất sinh động.
Về mặt tạo hình, bố cục tranh chặt chẽ nhưng giản dị. Các nhân vật được tổ chức theo nhịp điệu mềm mại, hướng ánh nhìn tập trung vào gương mặt Bác Hồ - trung tâm tư tưởng của tác phẩm. Nét vẽ mộc mạc, không cầu kỳ về kỹ pháp nhưng giàu sức biểu cảm. Có lẽ, bởi chất liệu đặc biệt - những giọt máu của chính người nghệ sĩ - đã khiến từng đường nét như mang theo nhịp đập của trái tim và hơi nóng của tình cảm thật.
Trong lịch sử hội họa Việt Nam hiện đại, không thiếu những tác phẩm đẹp về Bác Hồ. Nhưng, bức huyết họa của Diệp Minh Châu vẫn mang một vị trí riêng biệt bởi tính biểu tượng hiếm có. Nó là sự kết hợp giữa nghệ thuật và lý tưởng, giữa cảm xúc cá nhân và tinh thần dân tộc, giữa vẻ đẹp tạo hình và chiều sâu nhân văn. Người xem hôm nay, khi đứng trước tác phẩm, vẫn có thể cảm nhận rõ tinh thần của một thời đại mà nghệ thuật gắn liền với vận mệnh đất nước. Người nghệ sĩ khi ấy không sáng tạo chỉ để tìm kiếm cái đẹp thuần túy, mà còn xem nghệ thuật là một hình thức chiến đấu, một cách thể hiện lòng yêu nước và trách nhiệm công dân.
Có thể nói, bức tranh là một “tuyên ngôn nghệ thuật” đầy xúc động của giới văn nghệ sĩ Nam Bộ trong kháng chiến. Nó cho thấy tình cảm son sắt của đồng bào miền Nam đối với Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, dù khoảng cách địa lý khi ấy còn rất xa xôi. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, giá trị lớn nhất của tác phẩm không nằm ở kỹ thuật tạo hình mà nằm ở “năng lượng tinh thần” đặc biệt mà nó truyền tải. Quả thật, người xem bị cuốn hút không phải bởi sự cầu kỳ của bút pháp mà bởi chiều sâu xúc cảm chân thành toát lên từ toàn bộ tác phẩm.
Theo thời gian, màu sắc của bức huyết họa dần phai nhạt. Nhận thấy đây là tác phẩm có giá trị đặc biệt về lịch sử và mỹ thuật, năm 1960, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã đề nghị họa sĩ Trần Thức chép lại bằng màu nước để lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Hiện nay, nguyên tác được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trở thành một hiện vật quý giá của nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở giá trị nghệ thuật, bức huyết họa còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc đối với thế hệ trẻ hôm nay. Tác phẩm đã từng được giới thiệu trong chương trình Mỹ thuật lớp 7, giúp học sinh hiểu thêm về lòng yêu nước, về tình cảm của văn nghệ sĩ đối với cách mạng và về vai trò của nghệ thuật trong đời sống tinh thần dân tộc.
Trong bối cảnh hiện nay, khi nghệ thuật đương đại phát triển mạnh với nhiều xu hướng và ngôn ngữ tạo hình mới, nhìn lại bức huyết họa của Diệp Minh Châu càng khiến chúng ta suy ngẫm nhiều hơn về trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ. Một tác phẩm nghệ thuật chân chính không chỉ chạm tới thị giác mà còn phải chạm tới tâm hồn con người, đánh thức những giá trị đẹp đẽ của nhân cách và lòng nhân ái.
Họa sĩ, nhà điêu khắc Diệp Minh Châu (1919-2002), quê ở Bến Tre, là một trong những nghệ sĩ tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Ông hoạt động nghệ thuật bền bỉ trong suốt hai cuộc kháng chiến và để lại nhiều tác phẩm có giá trị lớn về lịch sử, nghệ thuật và tinh thần dân tộc. Ngoài bức huyết họa nổi tiếng về Bác Hồ, ông còn sáng tác nhiều tác phẩm quan trọng như “Bác Hồ câu cá ở Việt Bắc”, “Võ Thị Sáu”, “Lòng người miền Nam”, “Phú Lợi”, “Hương sen”... Đặc biệt, nhiều tượng đài lớn do ông thực hiện đã trở thành dấu ấn mỹ thuật công cộng của đất nước. Với những cống hiến to lớn cho nền văn học nghệ thuật nước nhà, ông được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật đợt I năm 1996.
Nhưng, có lẽ, hơn tất cả những danh hiệu hay giải thưởng, điều khiến công chúng trân trọng Diệp Minh Châu chính là nhân cách nghệ sĩ đáng quý của ông. Ông đã sống và sáng tạo bằng tất cả lòng chân thành của một người nghệ sĩ - chiến sĩ, đem tài năng và cả máu của mình hiến dâng cho Tổ quốc và cách mạng.
Theo năm tháng, những giọt máu trên tranh có thể phai màu bởi thời gian, nhưng lòng kính yêu Bác Hồ cùng tinh thần yêu nước trong bức huyết họa của Diệp Minh Châu vẫn còn nguyên giá trị. Tác phẩm ấy không chỉ là một dấu son đặc biệt của mỹ thuật kháng chiến Việt Nam mà còn là biểu tượng đẹp của niềm tin, lý tưởng và trái tim người nghệ sĩ cách mạng Việt Nam dành trọn cho Tổ quốc và Bác Hồ kính yêu.
