Một chiếc mũ thân thuộc với chúng ta nhưng là một biểu tượng mà mọi kẻ thù phải sợ hãi. Chiếc mũ đó gắn liền với nền độc lập của đất nước dải đất hình chữ S, kinh qua bao gian khổ, chiến thắng. Người ngoại quốc chỉ cần nhìn thoáng chiếc mũ cối ngoài đời hay trên phim tài liệu, họ nhận ra ngay đó là Việt Nam.
Điều thú vị là mũ cối là sự phát triển từ mũ pith helmet của Anh, Pháp từ thế kỷ 19 dành cho nhà thám hiểm. Để tránh bị mặt trời xứ nóng thiêu đốt ở châu Phi, châu Á thì người Anh đã chế ra loại mũ pith helmet. Người Pháp học theo và tạo ra mũ salacot chóp tròn rộng vành bịt vải mà dân ta vẫn gọi là mũ cát hay mũ tây. Đầu thế kỷ XX, tại Hà Nội có gia đình ông Hai Chinh sản xuất loại mũ này bán ở Hàng Đào. Mũ của ta thì dùng nguyên liệu là cây rút.
Trong kháng chiến chống Pháp, Quân đội nhân dân Việt Nam đã sử dùng hình dáng mũ này nhưng linh hoạt về vật liệu. Có dạng mũ đan bằng mây, tre rất nhẹ và đàn hồi tốt. Bên ngoài phủ vải hoặc phủ lưới. Nhờ lưới mà cài lá ngụy trang dễ dàng để “tàng hình” kẻ thù. Khi về tiếp quản Thủ đô thì đoàn quân mũ lưới tạo cảm hứng kiêu hãnh, tự hào, Nhà thơ Đỗ Trung Lai viết: “Có một Thăng Long mũ lưới/ Bộ đội vào năm cửa ô”. Nhiều thanh nữ Hà thành phải lòng anh bộ đội mũ lưới và tất nhiên đã có những đám cưới tuyệt vời.
Từ sau kháng chiến chống Pháp, quân đội ta đã điều chỉnh, hợp lý hóa, chiếc mũ này cho bộ đội khác biệt xa với mũ Pháp. Người Việt luôn sáng tạo, biết dung nạp sản phẩm ngoại, Việt hóa và đẩy nó lên những tầm vóc mới.
Chiếc mũ này được quân đội ta cải tiến cốt cứng cát tông, bịt vải xanh lá cây, cụp vành hẹp lại, thuận tiện xuyên rừng và bảo vệ tốt đầu hơn. Mũ cối đã khác rất xa mũ cát và đậm đà bản sắc Việt. Mỗi chiếc mũ đều gắn ngôi sao, nên chiếc mũ được coi là quân trang thiêng liêng nhất: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường”.
Chiếc mũ nâng niu ngôi sao ấy đã khiến sức một người bằng sức triệu người, để gian khổ không lùi bước, khó khăn không nản lòng. Những đoàn quân mũ cối đã xẻ dọc Trường Sơn đi tận cùng đất nước. Dù là vật bất ly thân cùng vào sinh ra tử nhưng mũ vẫn mang đầy thi vị. Nhà thơ Gia Dũng đã viết “Trường Sơn! Đường ta qua chưa một dấu chân người/ Chú nai vàng nghiêng đôi tai ngơ ngác/ Dừng ở lưng đèo nghe suối hát/ Ngắt đóa hoa rừng gài lên mũ, ta đi”. Bài thơ đã được âm nhạc của Trần Chung chắp cánh trở thành ca khúc “Bài ca Trường Sơn” nổi tiếng.
Những ngày này 47 năm trước, những người lính tình nguyện Việt Nam đã đánh tan chế độ diệt chủng Pol Pot tại Campuchia. Những cánh đồng chết tại Campuchia đã sống lại. Đất nước chùa tháp được tái sinh. Người dân xứ Campuchia đã xúc động gọi đoàn quân tình nguyện là “Đội quân nhà Phật”. Và đội quân nhà Phật ấy luôn gắn với chiếc mũ cối không thể nào quên.
Gần đây, những trận đại hồng thủy khủng khiếp khiến nhiều miền đất ngập lụt, thiệt hại nặng nề. Người dân ở những vùng bị cô lập giữa biển nước, sống chết mong manh lại vỡ òa niềm vui khi đội quân mũ cối lội nước đến ứng cứu. Hình ảnh các lãnh đạo Trung ương đội mũ cối, lội nước chỉ đạo làm chọ niềm tin trong dân luôn được nhân lên.
Chiếc mũ cối đi ra từ kháng chiến đã được nhân dân yêu quý tiếp tục sử dụng trong đời sống, trong những ngày vui kỷ niệm A50, A80, trong những cuộc ăn mừng cổ vũ bóng đá Sea Games. Hình ảnh mũ cối đầy khí chất Việt Nam đã lan tỏa ra toàn cầu. Không ít video hoạt hình về lịch sử Việt Nam do người ngoại quốc sản xuất đã cho nhân vật đội mũ cối. Những du khách đến Việt Nam, khi về nước thường mua cho mình một chiếc mũ cối làm kỷ vật.
Đồng hành cùng lịch sử kiên cường của quân dân ta, chiếc mũ cối đã trở thành một trong những dấu hiệu bản sắc quan trọng để nhận diện văn hóa Việt. Qua công cuộc giữ vững nền độc lập, chiếc mũ cối đã trở thành biểu tượng của lòng ái quốc, một kiệt tác xứng đáng nằm trong góc thiêng liêng nhất của mỗi người.
Khai mạc “Ký ức Xuân Mậu Thân 1968” 
