Văn chương Việt 2025: Một năm nhìn lại

1.Có thể khẳng định rằng, năm 2025 được mùa hội thảo và tọa đàm: Đầu tiên phải kể đến tầm vóc, quy mô là "Hội thảo khoa học quốc gia 50 năm nền văn học, nghệ thuật Việt Nam sau Ngày thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025) - Những vấn đề đặt ra và định hướng phát triển". Một trong những trọng tâm của hội thảo là "đảm bảo tự do sáng tạo, cải thiện điều kiện làm nghề, giải phóng và thúc đẩy tiềm năng sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ".

Sau đó là Hội thảo quốc tế "Văn học, nghệ thuật của người Việt Nam ở nước ngoài sau 50 năm đất nước thống nhất, đổi mới, phát triển (1975-2025)”. Rồi các hội thảo khoa học: "50 năm Văn học, Nghệ thuật Việt Nam đồng hành cùng dân tộc"; "Định hướng phát triển văn học nghệ thuật trong kỉ nguyên vươn mình của dân tộc"... Một số tỉnh, thành cũng tổ chức hội thảo, tọa đàm 50 năm văn học, nghệ thuật nhân dịp nửa thế kỉ đất nước thống nhất.

Chỉ riêng Hội Nhà Văn Việt Nam đã tiến hành 3 hội thảo tổng kết 50 năm văn học Việt Nam sau 1975: Ở thành phố Hồ Chí Minh với chủ đề "Thành tựu cơ bản của văn học Việt Nam sau 1975: Diện mạo, khuynh hướng và thể loại"; ở Đà Nẵng thì chủ đề "Những vấn đề đặt ra và xu hướng phát triển"; ở Hà Nội là chủ đề "Văn học Việt Nam sau năm 1975 thành tựu, vấn đề và triển vọng". Sau đó là tọa đàm "Góc nhìn của những người viết văn trẻ".

50 năm đất nước thống nhất cũng là dịp điểm danh lực lượng, đánh giá thành tựu và những hạn chế của văn học nghệ thuật là một việc làm cần thiết. Về cơ bản có hai luồng ý kiến trong các hội thảo: Một là, 50 năm qua, văn học Việt Nam đã hoàn thành sứ mệnh, về cơ bản đã phản ánh khá chân thật thời đại, con người Việt Nam, và đồng hành cùng dân tộc, có nhiều tác phẩm tốt... Hai là, rất nghiêm khắc đánh giá 50 năm qua Văn học Việt Nam chưa theo kịp thời đại, chưa bám sát chức năng xây dựng đời sống tinh thần con người, nhà văn chưa dấn thân vào những góc khuất đời sống để sáng tạo, còn xa lánh sự thật, và các vấn đề đứt gãy giá trị truyền thống, lạc hậu với những cái mới rất phức tạp đang nảy sinh. Tính nhân loại và hội nhập quốc tế còn rất yếu...

2.Năm 2025 cũng là năm có nhiều cuộc thi văn chương và tổng kết cuộc thi. Trước hết phải đến Nhà xuất bản Kim Đồng tổng kết Cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 2023-2025 và trao giải Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất. Có 11 tác phẩm đoạt giải trong số hơn 600 tác phẩm dự thi, giải nhất thuộc về truyện dài "Nên làm gì khi trời nổi gió" của tác giả trẻ Giai Du. Những tác giả đoạt giải cao hầu hết là người viết trẻ. Đó cũng là thành công lớn của cuộc thi, không chỉ tìm kiếm tác phẩm hay mà còn phát hiện những tài năng trẻ, ươm mầm sáng tạo tương lai cho nền văn học nước nhà chứ không chỉ văn học thiếu nhi.

Một chuyện rất mới mẻ là Cuộc thi Sáng tác tiểu thuyết Thời báo Văn học Nghệ thuật lần thứ I. Sau 2 năm (2023 - 2025) có gần 150 tác phẩm của hơn 130 tác giả trên toàn quốc dự thi. Không có giải nhất, 3 giải Nhì là các tác phẩm: "Phù sa máu" của Nguyễn Trọng Tân; "Viên sỏi lót đường" của Bùi Việt Sỹ; "Thương ngàn" của Vĩnh Quyền và 4 giải Ba cùng với 5 giải Khuyến khích cho các tiểu thuyết khác. Ngoài các đề tài lịch sử, cách mạng và chiến tranh, thì đề tài đương đại chiếm quá nửa gồm thế sự, con người cá nhân, sinh thái môi trường,... chứng tỏ giới sáng tác không chỉ quan tâm đến các vấn đề truyền thống mà còn có tinh thần  dấn thân, áp sát hiện thực đời sống đương đại phức tạp, bộn bề, sinh động.

Cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ 2022 - 2024 có 2.700 truyện ngắn dự thi, đã có 253 truyện ngắn được chọn đăng trên báo và cuối tháng 7/2025 trao giải trong sự mong đợi của người dự thi và bạn đọc. Hai giải Nhì được trao cho tác giả Vũ Ngọc Thư với truyện ngắn “Bờ sông lặng sóng” và tác giả Ngô Tú Ngân với truyện ngắn “Trăm ngàn”.

Hai giải Ba thuộc về tác giả Hà Đình Cẩn với truyện ngắn “Nhi thư” và tác giả Phạm Xuân Hùng với truyện ngắn “Miền xa ngái”. Ngoài ra còn 6 giải Tư được trao cho các tác giả Lữ Hồng, Cầm Thị Đào, Vương Đình Khang, Đào Quốc Vịnh, Lê Văn Thân, Như Bình. Dư luận quan tâm nhiều đến cuộc thi truyện ngắn này của tờ báo uy tín thuộc hội nghề nghiệp văn chương suốt 2 năm trời không chọn được giải nhất là một điều rất đáng tiếc.

Nếu như Cuộc thi Sáng tác tiểu thuyết Thời báo Văn học Nghệ thuật lần thứ I và Cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ không được giải cao nhất thì Cuộc thi sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài "Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" lần thứ V (2022-2025) do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp tổ chức có 140 tác phẩm của 132 tác giả tham gia và có đỉnh là giải A được trao cho: tiểu thuyết "Đối mặt" của tác giả Phạm Quang Long; tiểu thuyết "Chiều qua thị trấn" của tác giả Nguyễn Thu Hằng); tiểu thuyết "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới" của tác giả Dương Bình Nguyên và truyện ký "Cỏ xanh đời thép" của tác giả Tống Phước Bảo.

Ngoài ra còn có 4 Giải B, 7 giải C, 9 giải Khuyến khích thể loại tiểu thuyết và 2 giải B, 5 giải C, 3 giải Khuyến khích được trao cho các tác phẩm truyện - ký xuất sắc khác. Cuộc thi thể hiện phong phú đề tài, nhiều kiểu loại nhân vật, đa dạng bút pháp, so với các cuộc thi trước có nhiều mới mẻ và khác biệt văn phong và vấn đề phản ánh. Hình ảnh, phẩm chất người chiến sĩ Công an nhân dân đã rõ nét và sinh động.

Đánh giá về cuộc thi, nhà văn Nguyễn Bình Phương - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Chung khảo khẳng định: "Chất lượng cuộc thi lần này tương đối cao, đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết. Nhiều tác phẩm đã gây ấn tượng mạnh, tạo xúc động cho người đọc, vượt qua ranh giới sáng tác để tiệm cận tính chân thực, sống động của thực tiễn".

Ngoài ra còn nhiều hội văn nghệ, nhiều tạp chí văn nghệ tỉnh thành tổ chức cuộc thi văn xuôi, thơ nhân dịp 50 năm thống nhất đất nước và 80 năm đất nước độc lập, tự do. Các cuộc thi này thu hút đông đảo người viết, trao giải tưng bừng nhưng tác phẩm được giải mang tính đột phá, mới lạ, có sức sống lâu dài thì vẫn còn trong hy vọng ở phía tương lai.

3.Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức vinh danh 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu, xuất sắc sau ngày đất nước thống nhất (1975 - 2025) gồm: 14 tác phẩm văn học; 18 tác phẩm sân khấu; 12 tác phẩm âm nhạc; 6 tác phẩm múa.

 Các tác phẩm văn học được vinh danh gồm: "Nỗi buồn chiến tranh" (Bảo Ninh); "Mình và họ" (Nguyễn Bình Phương); "Mẫu Thượng Ngàn" (Nguyễn Xuân Khánh); "Mảnh đất lắm người nhiều ma" (Nguyễn Khắc Trường); "Mùa lá rụng trong vườn" (Ma Văn Kháng); "Cỏ lau" (Nguyễn Minh Châu); "Con gái thuỷ thần" (Nguyễn Huy Thiệp); "Cánh đồng bất tận" (Nguyễn Ngọc Tư); "Thời xa vắng" (Lê Lựu); "Bến không chồng" (Dương Hướng); "Đảo chìm" (Trần Đăng Khoa); "Những người đi tới biển" (Thanh Thảo); "Đường tới thành phố" (Hữu Thỉnh); "Tiếng hát tháng Giêng" (Y Phương).

Mỹ cảm và tiếp nhận tác phẩm sáng tạo nghệ thuật khác nhau, cho nên kết quả chưa thể làm thỏa mãn mọi người cũng là điều bình thường. Tuy nhiên, dư luận lại đặt câu hỏi: Tại sao chỉ bình chọn và vinh danh văn học và nghệ thuật biểu diễn? Thế còn các ngành nghệ thuật không thuộc phạm vi biểu diễn như: điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật, kiến trúc, văn hóa văn nghệ dân gian, sao không tổ chức bình chọn và vinh danh?

4.Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội được trao cho tập truyện ngắn "Thị trấn cá bông" của nhà văn Đinh Phương, và tập thơ "Đi về phía mặt trời của" Lê Cảnh Nhạc, tập thơ dịch song ngữ Nga - Việt "Những cơn bão tuyết" của Thái Xuân Nguyên. Tặng thưởng Thành tựu văn học trọn đời được trao cho nhà văn Trần Thị Trường được trao. Năm nay có 38 hội viên mới được kết nạp vào Hội Nhà văn Hà Nội, trong đó văn xuôi chỉ có 2 tác giả, dịch văn học 2 tác giả, nhưng thơ có tới 34 tác giả.

5.Những xôn xao văn đàn buồn vui tưởng như không dứt. Giữa năm là bàn luận xôn xao về kết quả Cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ, đặc biệt là cuộc "phẫu thuật" truyện ngắn "Trăm ngàn" của tác giả Ngô Tú Ngân đoạt giải Nhì trên mạng xã hội và một số cơ quan báo chí. Cuối năm là cuộc tranh luận, phản biện tiểu thuyết "Nỗi buồn chiến tranh" của nhà văn Bảo Ninh. Nếu như cuộc phản biện trước chủ yếu bàn về chất lượng giải thưởng và bàn nhiều về nghệ thuật thì cuộc phản biện, tranh luận sau thiên về nội dung, tư tưởng; quy mô rộng hơn, tính chất gay gắt hơn, thậm chí đụng đến cả những chuyện bên ngoài văn chương.

6.Trong khi các tác phẩm văn học: "Dưới khung trời xanh ngắt" của Lữ Mai, "Đại náo nhà ông ngoại" của Nguyễn Xuân Thủy, "Gánh gánh gồng gồng" của Xuân Phượng, "Gia đình có bốn chị em gái" của Phạm Thị Bích Thủy, "Mưa đỏ" của Chu Lai, "Ngắn dần đều" của Hoàng Đăng Khoa, "Nhà và người" của Lê Thiết Cương, "Trên đỉnh giời" của Y Ban... được đề cử đạt Giải thưởng Sách Quốc gia mùa thứ 8 - năm 2025 thì tại Cung điện Sukhothai ở thủ đô Bangkok, Công chúa Sirivannavari Nariratana Rajakanya đã trao Giải thưởng Văn học ASEAN năm 2024-2025 cho nhà văn Y Ban và nhà văn Nguyễn Tham Thiện Kế cùng 12 tác giả đến từ 8 quốc gia (Lào, Brunei, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Thái Lan, Philippines, và Việt Nam).

Giải sách hay toàn quốc năm 2025 do Viện giáo dục IRED (có truyền thống 17 năm) và Giải thưởng Văn học Hội Nhà Văn Việt Nam còn đang đọc chung khảo, vẫn là ẩn số trong sự mong đợi của bạn đọc và những người quan tâm.

Thời sự văn chương năm 2025 nhiều niềm vui lắm nỗi buồn nhưng chắc chắn là một năm không bằng phẳng, tĩnh lặng mà xôn xao, sôi động, nóng gắt. Dù ở thời kinh tế thị trường ngổn ngang, bộn bề những khao khát, mong đợi khác, nhưng văn chương vẫn có ích lợi, vẫn tác động mạnh đến đời sống tinh thần người Việt và vẫn được bạn đọc quan tâm, đó là điều đáng mừng.