Nghiên cứu khoa học giáo dục Việt Nam trên sân chơi quốc tế: Những làn gió hi vọng

Khoa học giáo dục là một lĩnh vực nghiên cứu vừa cũ lại vừa mới đối với Việt Nam. Nói là cũ là bởi hầu như tỉnh/thành phố nào ở Việt Nam cũng đều có các trường đại học/cao đẳng sư phạm, nơi mà theo cảm nhận chung của xã hội có các chuyên gia về nghiệp vụ sư phạm, chương trình, giáo trình hay tâm lý học đường - đều là những phân ngành hẹp của khoa học giáo dục.

Nói là mới bởi, ngoài những phân ngành hẹp kể trên, thực tế khoa học giáo dục còn bao gồm nhiều phân ngành hẹp khác mà phần đông xã hội sẽ cảm thấy lạ lẫm hoặc khó hình dung khi nghe tên, ví dụ như “học tập suốt đời” hay “công nghệ giáo dục”. 

Trong bài viết chào xuân Canh Tý 2020 này, với tư cách là một người trong ngành, tôi sẽ phác thảo sơ qua về ngành nghiên cứu “cũ mà mới” này, dựa trên dữ liệu thu thập được từ công bố của ngành trên các tạp chí thuộc danh mục ISI (danh mục các tạp chí uy tín do quốc tế công nhận).

Lưu ý: Số liệu năm 2019 có thể chưa cập nhật hết.
Lưu ý: Số liệu năm 2019 có thể chưa cập nhật hết.

Những con số

Biểu đồ trong bài thể hiện tổng số công bố quốc tế của các tác giả từ Việt Nam trong giai đoạn 1980-2019. Theo đó, trong giai đoạn 40 năm kể trên, các nhà khoa học từ Việt Nam đã công bố được 310 công trình, một con số trung bình khi so với các ngành khoa học xã hội khác của Việt Nam và còn có khoảng cách khá xa so với một số ngành thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật như toán, vật lý, khoa học máy tính... 

Nhìn kỹ biểu đồ, có thể chia quãng thời gian 40 năm thành 3 giai đoạn: (i) từ 1980 đến 2008 là giai đoạn mỗi năm, số lượng công bố đều không vượt quá 5 đầu ngón tay; (ii) từ 2009 đến 2014 là giai đoạn mà số lượng công bố hằng năm đã lên tới con số trên dưới 10 bài; (iii) từ 2015 đến 2019 khi số lượng công bố tăng đột biến (đến năm 2019 là 68 bài). 

Qua quan sát của tác giả, 3 giai đoạn kể trên là tương đối tương đồng với lộ trình hội nhập quốc tế của khoa học Việt Nam nói chung trong 40 năm qua. Giai đoạn 1 có thể xem là giai đoạn “đóng cửa”; trong khi đó giai đoạn 2 được xem là giai đoạn “khởi động hội nhập”; và (iii) giai đoạn 3 được xem là giai đoạn “tăng tốc”.

Những đơn vị hàng đầu

Trong top 10 đơn vị có nhiều công bố nhất, có thể kể đến các gương mặt truyền thống về nghiên cứu khoa học nói chung hoặc trong lĩnh vực giáo dục nói riêng như: Đại học Quốc gia Hà Nội (28 bài), Đại học Huế (23 bài), Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (17 bài), Đại học Sư phạm Hà Nội (14 bài), Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (11 bài). 

Bên cạnh đó, có một số gương mặt mới như Đại học Tôn Đức Thắng (24 bài), Đại học RMIT Việt Nam (20 bài). Điểm thú vị là những gương mặt mới này thậm chí còn không có ngành đào tạo hoặc trung tâm/viện nghiên cứu chuyên về giáo dục. Điều này phản ánh phần nào tính chất liên ngành của khoa học giáo dục cũng như sự quan tâm đặc biệt của ngành này với các nhà nghiên cứu. 

Những gương mặt gạo cội

Người đầu tiên cần nhắc đến trong các gương mặt gạo cội cũng là người Việt đầu tiên có công trình công bố về khoa học giáo dục trên tạp chí quốc tế, đó là GS. TS. Lê Thạc Cán, nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo. 

Công trình có tên gọi “Higher education reform in Vietnam, Laos and Cambodia” (Cải cách giáo dục đại học tại Việt Nam, Lào và Campuchia) được đăng trên tạp chí uy tín Comparative Education Review năm 1991 (công trình công bố năm 1980 như thể hiện trong biểu đồ lại do một chuyên gia nước ngoài làm việc ở Việt Nam công bố). Và phải 10 năm sau (đến 2001), mới lại có một người Việt thứ hai làm được việc mà GS. Cán đã làm.

GS. TS. Lê Thạc Cán.
GS. TS. Lê Thạc Cán.

Gương mặt gạo cội thứ hai cần nhắc đến là PGS. Phạm Hòa Hiệp, công tác Đại học Huế. PGS. Hiệp là người có nhiều công trình nghiên cứu trên các chủ đề như: dạy và học tiếng Anh, đào tạo tiến sĩ... PGS. Hiệp cũng thuộc nhóm các nhà nghiên cứu giáo dục đầu tiên sau thời kỳ thống nhất đất nước được đào tạo bài bản tại các nước phát triển như Mỹ (thạc sĩ) và Australia (tiến sĩ).

Những làn gió mới

Bên cạnh những gương mặt gạo cội, có nhiều đóng góp cho ngành, không thể không kể đến các gương mặt mới, thuộc thế hệ 7X-8X. Thế hệ này, có may mắn được đào tạo bài bản từ sớm tại các nước đang phát triển nên mặc dù có thể tuổi đời chưa cao, đã đạt được những thành tựu nhất định trong ngành.

GS. Trần Thị Lý.
GS. Trần Thị Lý.

Người đầu tiên cần nhắc tên là GS. Trần Thị Lý. Người phụ nữ bé nhỏ thuộc thế hệ 7X này vốn là giảng viên của Đại học Huế (học trò của PGS. Phạm Hòa Hiệp), sau đó tiếp tục theo học thạc sĩ, tiến sĩ tại Australia; được giữ lại làm giảng viên tại nước này. 

Sau khoảng 10 năm không ngừng học tập và nghiên cứu, chị Lý hiện đang giữ vị trí giáo sư về giáo dục học tại Đại học Deakin, Australia. Mặc dù không có số liệu cụ thể nhưng việc một người da vàng, lại là phụ nữ phấn đấu lên vị trí giáo sư tại một đại học danh tiếng như Đại học Deakin, có thể nói là một điều hiếm có, chỉ tính trên đầu ngón tay. 

Cho đến nay, GS. Lý đã công bố hơn 30 bài báo trên các tạp chí quốc tế, chủ yếu về phân ngành giáo dục đại học quốc tế. Chị Lý cũng là đồng chủ biên của nhiều cuốn sách quan trọng về giáo dục quốc tế, đổi mới giáo dục đại học... Năm 2019, GS. Lý cũng được Forbes Việt Nam vinh danh là 1 trong 30 phụ nữ có ảnh hưởng nhất.

TS. Đặng Hải Anh.
TS. Đặng Hải Anh.

Người thứ hai không thể bỏ qua là TS. Đặng Hải Anh. TS. Hải Anh là người được biết đến nhiều hơn với vai trò một chuyên gia kinh tế làm việc tại Ngân hàng Thế giới tại Washington DC nhưng bởi rất nhiều nghiên cứu của anh liên quan đến chủ đề quan trọng về kinh tế - giáo dục như: học thêm và bất bình đẳng, đo lường chất lượng đầu ra cho giáo dục... mà bản thân trong giới giáo dục thuần, chưa thấy ai làm tốt hơn nên không thể không xếp anh cũng là một đại diện của giới nghiên cứu giáo dục thế hệ mới.  

TS. Trương Đình Thăng.
TS. Trương Đình Thăng.

Người thứ ba là một đại diện đến từ trong nước: TS. Trương Đình Thăng. Mặc dù công việc quản lý với vai trò Phó Hiệu trưởng phụ trách tại Cao đẳng Sư phạm Quảng Trị là rất bận rộn, TS. Thăng vẫn sắp xếp thời gian để thực hiện nhiều nghiên cứu ở trình độ quốc tế về các chủ đề như: lãnh đạo và quản lý nhà trường, vai trò của Khổng giáo với giáo dục... 

Hiện nay, TS. Thăng đồng thời cũng là ủy viên của Hội đồng ngành Tâm lý - Giáo dục thuộc Quỹ Khoa học và Công nghệ Quốc gia NAFOSTED, một quỹ có vai trò quan trọng trong tiến trình hội nập quốc tế ở nước ta trong những năm qua.

Thay lời kết

Khoa học giáo dục là ngành nghiên cứu có mức độ lan tỏa và tác động rất lớn. Với riêng Việt Nam, ngành nghiên cứu này có tác động trực tiếp tới hơn 20 triệu học sinh, sinh viên, giáo viên, giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục từ cấp bậc mầm non cho đến đại học, thạc sĩ, tiến sĩ. 

Còn nếu nhìn giáo dục rộng hơn, bao gồm cả việc đào tạo lại, bồi dưỡng với người đi làm hay việc học của người già, mức độ tác động của ngành còn lớn hơn con số 20 triệu rất nhiều. 

Mặc dù tầm quan trọng đến vậy, dường như vẫn có một khoảng cách tương đối đáng kể giữa những người trong ngành (nghiên cứu về khoa học giáo dục) với xã hội, cộng đồng. 

Một minh họa cho nhận định trên là việc khó có thể tìm được một gương mặt đáng kể nào trong ngành mà khi nhắc đến tên thì xã hội sẽ nhận ra ngay: “A, giáo sư đó là ở ngành đó”, ví dụ như trường hợp GS. Phan Huy Lê (ngành sử), GS. Ngô Bảo Châu (ngành toán) hay GS. Đàm Thanh Sơn (ngành vật lý)... 

Và hệ quả là, mỗi khi có những tranh luận, tranh cãi về các vấn đề giáo dục ở Việt Nam, rất hiếm khi ta tìm được một gương mặt trong ngành mà khi người này đứng ra giải thích, kiến giải thì nhận được sự tín nhiệm và đồng thuận cao từ xã hội. 

Với tư cách là người trong ngành, một mặt, tôi thấy đây quả là điều thiệt thòi cho khoa học giáo dục; mặt khác, tôi cũng thừa nhận khoa học giáo dục vẫn còn có khoảng cách khá xa với nhiều ngành khác. Bài viết đầu xuân này, hy vọng sẽ cung cấp thêm thông tin để xã hội hiểu thêm phần nào về ngành nghiên cứu của tôi.

Phạm Hiệp

Các tin khác

Nước Mỹ 25 năm sau ngày 11/9/2001

Nước Mỹ 25 năm sau ngày 11/9/2001

Một phần tư thế kỷ đã trôi qua kể từ buổi sáng kinh hoàng 11/9/2001, loạt hồ sơ vừa được giải mật cho thấy những cảnh báo về Osama bin Laden và al-Qaeda đã xuất hiện từ nhiều năm trước vụ tấn công, đồng thời hé lộ những hệ lụy về sức khỏe mà người dân New York và lực lượng cứu nạn phải đối mặt trong nhiều năm về sau.

Syria - ngọn lửa đang bùng lên từ khoảng trống

Syria - ngọn lửa đang bùng lên từ khoảng trống

Ngày 18/8, Đặc phái viên Mỹ về Syria kiêm nhiệm Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack cảnh báo: Một sự cố quân sự ngoài ý muốn nào đó hoàn toàn có thể nhanh chóng khiến tình hình khu vực vượt khỏi tầm kiểm soát. Gần 2 năm sau ngày cựu Tổng thống Syria Bashar Al Assad rời khỏi Damascus, khoảng trống quyền lực vẫn chưa thể được lấp đầy, trong khi nguy cơ về sự xuất hiện của cuộc chiến mới lại một lần nữa bùng lên.

Châu Âu vẫn đi trên dây trong bài toán di cư

Châu Âu vẫn đi trên dây trong bài toán di cư

Gần một tháng sau làn sóng người di cư ồ ạt tràn từ Morocco vào vùng lãnh thổ hải ngoại Ceuta của Tây Ban Nha, châu Âu vẫn loay hoay với bài toán khó: kiểm soát biên giới mà không vượt qua những giới hạn pháp lý, nhân đạo và chính trị, dù các diễn ngôn từ Brussels có vẻ đã cứng rắn
hơn.

Ceuta, cuộc khủng hoảng biên giới bắt đầu từ smartphone

Ceuta, cuộc khủng hoảng biên giới bắt đầu từ smartphone

Từ một phán quyết của tòa án bị bóp méo trên mạng xã hội, những hình ảnh được diễn giải sai lệch và tin đồn lan rộng, hàng chục nghìn người đã đổ về Ceuta trong vài giờ cuối tháng 7, tạo ra một cuộc khủng hoảng tại biên giới Tây Ban Nha - Morocco.

Khi Trung Đông tự vẽ lại bản đồ an ninh

Khi Trung Đông tự vẽ lại bản đồ an ninh

Trong gần nửa thế kỷ, thông qua những thỏa thuận về dầu mỏ, tài chính và hợp tác quân sự, nhiều quốc gia Trung Đông đã dựa vào "chiếc ô an ninh" của Mỹ để tập trung phát triển kinh tế. Nhưng, một thỏa thuận quân sự mới được ký vào những ngày đầu tháng 8 này đang làm thay đổi tất cả, mở ra một giai đoạn mới, khi các quốc gia trong khu vực muốn tự bảo đảm an ninh của chính mình.

Giá trị của độc lập, tự do và những vấn đề đặt ra trong kỷ nguyên mới

Giá trị của độc lập, tự do và những vấn đề đặt ra trong kỷ nguyên mới

Độc lập và tự do là những giá trị có ý nghĩa đặc biệt đối với sự tồn tại, phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc và mỗi con người. Không có dân tộc nào có thể phát triển bền vững nếu không có quyền tự quyết đối với vận mệnh của mình; cũng không có xã hội tiến bộ nếu con người không được sống trong môi trường hòa bình, an toàn, có quyền làm chủ và điều kiện phát triển toàn diện. Đối với Việt Nam, độc lập, tự do là những giá trị được hình thành, hun đúc và bảo vệ qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước.

Phát huy sức mạnh văn hóa để bảo vệ an ninh Tổ quốc

Phát huy sức mạnh văn hóa để bảo vệ an ninh Tổ quốc

Ngày 5/8/2026, Bộ Công an tổ chức Hội thảo góp ý xây dựng “Đề án Phát triển văn hóa Công an nhân dân trong kỷ nguyên mới”. Đề án là sự cụ thể hóa, triển khai thiết thực việc thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị trong lực lượng Công an nhân dân (CAND).

Tăng cường bản lĩnh, nhân văn và đạo đức công vụ của Công an nhân dân trong kỷ nguyên mới

Tăng cường bản lĩnh, nhân văn và đạo đức công vụ của Công an nhân dân trong kỷ nguyên mới

LTS: Trong kỷ nguyên mới, đặc biệt là bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, để bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia và giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, lực lượng Công an nhân dân (CAND) đứng trước yêu cầu phải phát triển theo hướng chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, làm chủ khoa học - công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt mỗi cán bộ, chiến sĩ cần không ngừng nâng cao bản lĩnh, nhân văn và đạo đức công vụ.
Nhân kỷ niệm 81 năm Ngày truyền thống CAND, Chuyên đề ANTG Cuối tháng trân trọng giới thiệu bài viết của Trung tướng Trần Bá Thiều, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Chính trị CAND về vấn đề này.

Dẹp loạn giang hồ trên không gian mạng

Dẹp loạn giang hồ trên không gian mạng

“Giang hồ mạng” không phải là khái niệm pháp lý, mà là cách cộng đồng gọi những cá nhân gây dựng ảnh hưởng trên mạng xã hội bằng hình ảnh đầu gấu đầu mèo, xăm trổ ngang tàng, phát ngôn gây sốc, khoe tiền bạc, các mối quan hệ hoặc công khai chửi bới người khác bằng những lời lẽ rất vô văn hóa... Việc cơ quan điều tra khởi tố, bắt tạm giam một loạt "giang hồ mạng" như: Khánh "Sky", Hồ Văn Khoa, “Vua Quạt” Trần Đình Tiệp, vợ chồng Huấn “Hoa Hồng”, vợ chồng Phú Lê, “Tế điên" Nam Định thời gian gần đây khiến số "giang hồ mạng" khác có vẻ lo ngại sẽ tới lượt mình nên đã tìm cách thay đổi nội dung. Mạng xã hội vì thế cũng đỡ rác hẳn.

Sóng chiến sự đổ về “Cổng nước mắt”

Sóng chiến sự đổ về “Cổng nước mắt”

Giữa lúc dòng chảy thương mại từ Vùng Vịnh qua eo biển Hormuz bị bóp nghẹt bởi xung đột Mỹ-Iran, một huyết mạch hàng hải khác của thế giới đang đứng trước nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy chiến sự. Căng thẳng Houthi - Arab Saudi tái bùng phát, cùng những cảnh báo cứng rắn từ Tehran, đang đặt eo biển Bab el-Mandeb trước nguy cơ trở thành điểm nghẽn tiếp theo, có thể đẩy cú sốc năng lượng vượt khỏi Trung Đông, lan rộng ra nền kinh tế toàn cầu.

Điều đọng lại ở Ankara không chỉ là NATO 3.0

Điều đọng lại ở Ankara không chỉ là NATO 3.0

Trong nhiều năm sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, câu hỏi thường trực đối với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) có lẽ vẫn luôn là: Liên minh này có còn lý do để tồn tại? Thực tế thách thức lớn nhất hiện nay với một tổ chức an ninh phòng thủ 77 tuổi đời là có thể thích nghi với một thế giới nơi cạnh tranh giữa các cường quốc trở thành trạng thái thường trực, hàng loạt cuộc khủng hoảng phủ bóng không gian an ninh châu Âu - Đại Tây Dương, và thậm chí là cả sức ép từ những tranh luận về chia sẻ gánh nặng quốc phòng hay các phát biểu gây tranh cãi của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Andy Burnham và một định hình mới cho nước Anh?

Andy Burnham và một định hình mới cho nước Anh?

Nghị sĩ Andy Burnham chính thức được xác nhận là lãnh đạo Công đảng và trở thành Thủ tướng thứ 7 của Vương quốc Anh chỉ trong một thập niên. Với những cải cách đầy tham vọng, liệu người đàn ông đến từ Manchester này có thể tái định hình nền chính trị Anh sau một chuỗi khủng hoảng kéo dài hay không?

Vùng Vịnh lại nằm trong tầm lửa

Vùng Vịnh lại nằm trong tầm lửa

Cuộc đối đầu quân sự giữa Mỹ và Iran một lần nữa đẩy khu vực Vùng Vịnh vào trạng thái bất ổn kéo dài. Dù không phải là các bên trực tiếp khởi phát xung đột, nhiều quốc gia Arab lại đang hứng chịu những tổn thất về an ninh, kinh tế và chiến lược.

Di sản nặng nề của cuộc chiến Mỹ - Iran

Di sản nặng nề của cuộc chiến Mỹ - Iran

Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran đã khép lại 110 ngày xung đột khốc liệt. Tuy nhiên, ngừng bắn không đồng nghĩa với việc những hệ lụy của cuộc chiến kết thúc. Đằng sau tiếng súng là những thành phố tan hoang, hàng nghìn thương vong và những dư chấn kinh tế đang lan rộng vượt xa khu vực Trung Đông.

Những nút thắt phía sau Bản ghi nhớ Islamabad

Những nút thắt phía sau Bản ghi nhớ Islamabad

Tiếng súng đã lắng xuống, những siêu tàu chở dầu đầu tiên đã quay trở lại eo biển Hormuz và Trung Đông đang bước vào giai đoạn hậu chiến. Tuy nhiên, chương trình hạt nhân Iran, tình hình Lebanon và tương lai của eo biển Hormuz vẫn là những bài toán chưa tìm được lời giải cuối cùng, có thể quyết định thành bại của Bản ghi nhớ Islamabad trong thời gian tới.

Để không ai bị bỏ lại trong hành trình chuyển đổi xanh

Để không ai bị bỏ lại trong hành trình chuyển đổi xanh

Hội đồng nhân dân TP Hà Nội đã thông qua nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông đường bộ từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng năng lượng sạch và khuyến khích sử dụng giao thông công cộng trên địa bàn thành phố. Theo đó, thành phố hỗ trợ trực tiếp bằng tiền đối với cá nhân thuộc hộ nghèo có đăng ký “nơi cư trú” hoặc “nơi ở hiện tại” trên phần mềm quản lý VNeID thuộc địa bàn TP Hà Nội do UBND cấp xã xác nhận và chịu trách nhiệm.

Vai trò Pakistan trong việc giải quyết xung đột Iran

Vai trò Pakistan trong việc giải quyết xung đột Iran

Cuộc chiến kéo dài 3 tháng đầu năm 2026 giữa một bên là liên minh Mỹ - Israel và một bên là Cộng hòa Hồi giáo Iran đã đẩy thế giới tới bờ vực cuộc khủng hoảng năng lượng toàn diện và nguy cơ bùng nổ chiến tranh tổng lực tại Trung Đông. Giữa cơn bão lửa, sự xuất hiện của Pakistan trong vai trò kiến trúc sư trưởng cho thỏa thuận hòa bình đã đem đến cho chúng ta góc nhìn mới đầy thú vị về cách mà một quốc gia có thể góp phần xoay chuyển cục diện địa chính trị quốc tế.

Sân khấu chính trị và thể thao

Sân khấu chính trị và thể thao

Ngày hội bóng đá lớn nhất thế giới World Cup 2026 đang diễn sôi động, thu hút sự quan tâm của người hâm mộ khắp thế giới. Nhưng, không chỉ là một sự kiện thể thao, giải đấu này còn trở thành sân khấu lớn mà ở đó giới thể thao và chính trị đã bắt tay giữa những mâu thuẫn và lợi ích.

Tô đậm một vị thế mới

Tô đậm một vị thế mới

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam vừa kết thúc tốt đẹp chuyến công tác tham dự Hội nghị cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga và có các hoạt động song phương tại thành phố Kazan, Cộng hòa Tatarstan, Liên bang Nga từ ngày 16 đến 18/6/2026 theo lời mời của Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin. Đây là chuyến thăm có ý nghĩa đặc biệt, đồng thời cũng đã đạt được những kết quả tích cực, khẳng định hình ảnh Việt Nam là cầu nối tin cậy trong ASEAN, là bạn bè thủy chung, chân thành của Nga.