Sau 6 năm đánh giá khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ, quyết định từ chối này đồng nghĩa với việc hiệp định sẽ chỉ được duy trì trong 10 năm tiếp theo, đi kèm với các cuộc đánh giá thường niên trước khi chính thức hết hạn, trừ khi cả ba quốc gia thống nhất được những thay đổi để tái ký kết. Động thái này đẩy khối kinh tế trị giá 1.600 tỷ USD giao thương hàng năm vào nguy cơ đổ vỡ.
Bên cạnh đó, điều này phản ánh rõ hơn chiến lược thương mại của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, đó là sử dụng lại đòn bẩy thuế quan và đàm phán để buộc các đối tác điều chỉnh chuỗi cung ứng, đưa hoạt động sản xuất quay trở lại Mỹ và thu hẹp thâm hụt thương mại. Tuy nhiên, phía sau mục tiêu chính trị hấp dẫn đó là một thực tế phức tạp: nền kinh tế Bắc Mỹ đã trở thành một mạng lưới sản xuất liên kết sâu sắc, nơi việc “đưa sản xuất về nước” không đơn giản chỉ là thay đổi địa điểm nhà máy.
Thâm hụt thương mại và nỗi lo ảnh hưởng từ Trung Quốc
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến lập trường cứng rắn của Mỹ không nằm ngoài vấn đề thâm hụt thương mại - một nỗi ám ảnh kinh niên trong các chính sách kinh tế của ông Trump. Theo số liệu năm 2025, thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với Mexico đã chạm mốc khổng lồ 197 tỷ USD, trong khi con số này với Canada là 48,3 tỷ USD.
Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã thẳng thắn tuyên bố: “Nước Mỹ không đồng ý gia hạn USMCA dưới hình thức hiện tại. Mỹ sẽ tiếp tục thảo luận với Mexico và Canada để giải quyết những thiếu sót của hiệp định cũng như thâm hụt thương mại với các quốc gia này”.
Tuy nhiên, bản chất của những con số thâm hụt này đòi hỏi một cái nhìn sâu sắc hơn. Đối với Canada, phần lớn thâm hụt của Mỹ xuất phát từ việc nhập khẩu dầu mỏ - một nguồn năng lượng thiết yếu phục vụ cho chính nền kinh tế Mỹ. Trong khi đó, thâm hụt với Mexico tăng vọt lại là hệ quả của một xu hướng kinh tế toàn cầu: các công ty đa quốc gia đã ồ ạt chuyển dịch chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc để tránh né các đòn thuế quan của Mỹ và chọn Mexico làm “bến đỗ” thay thế.
Chính quyền Mỹ nhận thức rất rõ điều này. Một quan chức cấp cao của chính quyền ông Trump nhấn mạnh rằng các cuộc đàm phán song phương sắp tới tại Mexico City - dự kiến diễn ra vào dịp 20/7 - sẽ tập trung chặt chẽ vào an ninh kinh tế. Mục tiêu tối thượng không chỉ là cân bằng cán cân thương mại, mà còn nhằm chặn đứng việc các quốc gia thứ ba, đặc biệt là Trung Quốc, lợi dụng cơ chế của USMCA như một “cửa sau” để đưa hàng hóa vào thị trường Mỹ với mức thuế ưu đãi.
“Nút thắt” ngành sản xuất ô tô và đòn bẩy thuế quan
Tâm điểm của các cuộc đàm phán sắp tới chắc chắn sẽ xoay quanh ngành công nghiệp ô tô. Trong hai vòng đàm phán trước đó với Mexico, chính quyền ông Trump đã đưa ra những yêu cầu đòi hỏi các phương tiện sản xuất tại Bắc Mỹ phải chứa tới 50% hàm lượng linh kiện của Mỹ, đồng thời đẩy tỷ lệ nội địa hóa toàn khu vực lên mức 82%.
Đây là một thách thức trực tiếp đối với mô hình sản xuất tinh gọn của chuỗi cung ứng hiện tại. Để tạo áp lực đàm phán, ông Trump không ngần ngại sử dụng vũ khí thuế quan - vốn đã trở thành thương hiệu của ông. Nước Mỹ đã áp đặt mức thuế 25% đối với ô tô từ Mexico và Canada, 50% đối với kim loại và 10% đối với gỗ xẻ. Điều nghịch lý là ông Trump từng ca ngợi USMCA vào năm 2020 là “hiệp định tuyệt vời nhất mà chúng ta từng ký kết”, nhưng giờ đây lại tỏ ra hoài nghi về lợi ích của nó, thậm chí nhiều lần tuyên bố nước Mỹ sẽ tốt hơn nếu không có USMCA.
Về phía các nước láng giềng, phản ứng ban đầu cho thấy sự thận trọng nhưng kiên quyết. Bộ trưởng Kinh tế Mexico, Marcelo Ebrard, khẳng định Mexico sẵn sàng giúp Mỹ giải quyết các mối quan ngại về mất việc làm và thâm hụt, nhưng nhấn mạnh rằng họ sẽ không nhượng bộ nếu điều đó gây tổn hại đến ngành công nghiệp mũi nhọn của mình. “Chúng tôi sẽ không để ngành công nghiệp ô tô của mình rơi vào thế bất lợi”, ông Ebrard tuyên bố, đồng thời giữ thái độ lạc quan về mặt ngoại giao khi cho rằng không có khác biệt nào quá lớn đến mức không thể dung hòa.
Tại Canada, Bộ trưởng phụ trách thương mại Mỹ - Canada, ông Dominic LeBlanc, lại đặt trọng tâm vào việc giải quyết các đòn thuế quan trừng phạt của Tổng thống Trump. Sự chia rẽ trong ưu tiên của Canada (thép, nhôm, gỗ xẻ) và Mexico (ô tô) cũng đang mở ra một kịch bản mới: Mỹ có thể sẽ hướng tới các “nghị định thư” thương mại song phương tách biệt với từng quốc gia thay vì một hiệp định ba bên thống nhất, như lời tiết lộ từ quan chức cấp cao của Mỹ.
Thực tế từ doanh nghiệp và nông dân
Trong khi các chính trị gia đang chơi ván cờ địa chính trị, thì những người trực tiếp chịu ảnh hưởng - các tập đoàn công nghiệp và giới nông dân Mỹ - đang gióng lên hồi chuông cảnh báo. Việc đập bỏ hoặc thay đổi đột ngột các cấu trúc của USMCA đang đe dọa làm suy yếu tính cạnh tranh của ngành sản xuất Mỹ trước các đối thủ từ châu Á và châu Âu.
CEO của tập đoàn Nissan, ông Ivan Espinosa, đã chỉ ra một sự thật phũ phàng về tính khả thi của các yêu cầu từ phía Mỹ. Việc đòi hỏi tăng hàm lượng Mỹ trong sản xuất ô tô không chỉ là vấn đề chính trị, mà là bài toán chuỗi cung ứng. “Bạn không thể sản xuất tất cả các linh kiện tại Mỹ. Chuỗi cung ứng không được thiết lập để làm điều đó”, ông giải thích. Hai mẫu xe cỡ nhỏ của Nissan là Versa và Sentra, được sản xuất tại Mexico để phục vụ thị trường Mỹ, hiện đang phải chịu mức thuế 25%. Mặc dù chúng vẫn sinh lời ở thời điểm hiện tại, ông Espinosa cảnh báo rằng những rào cản thuế quan và yêu cầu linh kiện này cuối cùng sẽ đẩy giá thành lên cao, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng khả năng chi trả của người tiêu dùng Mỹ đối với thị trường ô tô.
Không chỉ có ngành công nghiệp nặng, lĩnh vực nông nghiệp của Mỹ cũng đang đứng trên đống lửa. Các nhóm nông dân đang khẩn thiết kêu gọi duy trì USMCA như một hiệp định ba bên với cơ chế thương mại miễn thuế. Số liệu mới đây cho thấy Mexico và Canada hiện đang tiêu thụ hơn một phần ba tổng lượng nông sản xuất khẩu của nước Mỹ.
Bryan Goodman, người phát ngôn của Liên minh nông nghiệp vì USMCA - tổ chức đại diện cho hàng loạt lợi ích từ người trồng ngô, đậu nành đến các cơ sở chưng cất và đóng gói thịt - nhấn mạnh: “USMCA, không nghi ngờ gì nữa, có vai trò sống còn đối với sinh kế của nông dân, ngư dân và các cộng đồng nông thôn trên khắp cả nước”. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong việc tiếp cận hai thị trường láng giềng này cũng sẽ giáng đòn chí mạng vào nền kinh tế nông thôn Mỹ.
Quyết định từ chối gia hạn USMCA không đồng nghĩa với việc hiệp định này sụp đổ ngay. Chiếc đồng hồ 10 năm tạo ra một vùng đệm an toàn nhất định, nhưng lại thiết lập một môi trường kinh doanh đầy rủi ro và khó đoán định.
