Nụ cười còn đó nơi vườn địa đàng
Về lại với A’ur (xã A Vương, TP. Đà Nẵng), nơi chỉ cách đây đôi năm khi tôi đến đã ngỡ ngàng bởi chẳng thể ngờ giữa xô đẩy của thời gian hay văn minh phố thị, của bầm dập đổi thay chóng mặt, vậy mà ngôi làng vẫn vẹn nguyên đến thế những nguyên sơ bao đời Cơ Tu. Trở lại A’ur, vẫn những cái bắt tay vồn vã, những cái ôm ấm áp nhiệt thành, những nụ cười chờ đón. A’ur vẫn thế như mấy năm trước, nồng nàn mà giản dị, vồ vập mà chân thành, bình yên mà đằm thắm, để như bỏ quên cả một thế giới phía ngoài cổng làng. Lão già làng Alăng Reng như cây đại thụ của làng, nhưng lại gần gũi và chan hòa như người cha già của hơn 100 nhân khẩu.
Mới cách đây vài năm thôi, A’ur vẫn là một ngôi làng ốc đảo, một thế giới tách biệt hẳn với bên ngoài. Ở đây không có chợ, không có trạm y tế, không có sóng điện thoại, không có điện lưới quốc gia, không có đường giao thông cho phương tiện đi lại. Con đường duy nhất để vào làng là đường mòn đi bộ gần 20km, lội qua những cánh rừng dài, qua từng con suối ngày đêm nước chảy, băng qua những ngọn đồi quanh năm mây bao phủ. Nhưng cái tình Cơ Tu đối với khách như với người thân. Vẫn già Alăng Reng tỉ mẩn rót từng chén rượu nhỏ, lóc từng miếng thịt ống tre đưa cho từng người. Vẫn A Lăng Eo cùng mấy thanh niên trai tráng hát ca và uống rượu R’lang (rượu sắn hoặc khoai chưng cất trộn với mật ong), vẫn những mâm cơm nuôi khách đặc trưng riêng chỉ có ở ngôi làng này.
Ở A’ur, người làng đón khách bằng tất cả sự hồn hậu, vô tư trong nghèo khó của mình như thế. Những người phụ nữ bưng ra từng mâm cơm nhỏ hướng về phía nhà cộng đồng. Trên đó khi là bát cơm lúa mới được trồng trên rẫy gần làng, khi là con cá suối nướng, con gà luộc, miếng thịt heo nuôi đẫm ớt. Người làng làm chung ăn chung và tiếp khách chung như thế bao đời qua. Khách đến, cả làng góp mỗi nhà bát cơm, chén rượu, con cá nướng... nhà nào có đồ ăn thức uống gì sẽ mang tới để cùng đãi khách, cùng trò chuyện và cùng ăn uống đến no say. Người A’ur nuôi khách không chỉ một bữa, mà nuôi chung đến khi nào khách rời bước khỏi làng mới thôi. Khách ở một bữa thì nuôi chung một bữa, ở mười bữa cũng nuôi chung mười bữa.
gìn giữ, mà phát huy
Ngôi làng trong thung lũng mây trắng này vẫn đơn sơ như thế, khoảnh lúa nước rộng gần 2 ha bên hông làng mỗi năm thu hoạch cũng chừng 40 - 50 bao lúa. Làng có khoảng 20 con trâu, bò; vài trăm con gà, vài chục con heo. Đó được xem là tài sản chung của làng khi có việc có thể cúng tế, nuôi khách và chia nhau cùng hưởng. Với 24 hộ dân, đời sống tự cung tự cấp. Ở đó, lời chồng vợ thủ thỉ, ông bà truyền dạy cháu mật ngôn của rừng; người già dặn dò lớp trẻ, những thầm kín, những thời khắc quan trọng của nhà, của làng, được quyết định trong sự chứng kiến của thần linh. Người A’ur vẫn sống nhờ rừng và tôn thờ rừng, họ miệt mài như những con ong, hiền hậu như cây như lá, tinh khiết như dòng suối Mơ Rooy và kiên cường như cổ thụ.
Trở mình cho giấc mơ thiên đường
Trở lại A’ur, dường như nụ cười viên mãn của người làng đã đầy đặn hơn. Biệt lập giữa vùng mây trắng với nhiều cái “không”, A’ur tất nhiên không phải bị bỏ mặc mà luôn được chính quyền địa phương quan tâm. Chàng thanh niên ALăng Eo khoe chiếc điện thoại hiện đại mới được một đoàn du khách tặng hồi tháng 6. Trong làng cũng có mấy người có điện thoại “cục gạch”, chiếc điện thoại thông minh của ALăng Eo là cả một thế giới mới với người làng. Bây giờ A’ur không còn lạc hậu nữa. Ngày trước mỗi khi có việc khẩn cấp hay ốm đau, người dân phải đi bộ cả ngày đường ra trung tâm xã mới có thể gọi điện thoại. Cuối tháng 8 vừa qua, hãng Viettel đã lắp đặt trạm thu phát sóng di động ngay tại làng. Trạm 4G Viettel đã phát sóng, xóa bỏ hoàn toàn điểm lõm viễn thông, kết nối Làng A’ur với thế giới bên ngoài.
Cả một thế giới văn minh với những điều mới lạ đã được mở ra. Niềm vui vỡ òa ngày sóng điện thoại về làng. Giờ đây, tiếng chuông điện thoại vang lên giữa đại ngàn Trường Sơn. Những nụ cười rạng rỡ của bà con khi lần đầu tiên được thực hiện cuộc gọi video nhìn thấy người thân ở xa, trẻ em có thể tiếp cận tri thức qua mạng internet, chính quyền địa phương thuận tiện hơn trong công tác quản lý và hỗ trợ người dân. Niềm vui của bà con cũng chính là niềm vui của những người đã vượt rừng, vượt dốc để mang kết nối đến đây.
Không chỉ sóng điện thoại hay 4G, người làng cũng đã lần đầu tiên nhìn thấy điện sáng. Cuối tháng 1/2026, A’ur chính thức đưa vào vận hành hệ thống điện năng lượng mặt trời, ổn định phục vụ đời sống sinh hoạt của đồng bào Cơ Tu vùng biên. Tổng cộng 80 tấm thu năng lượng mặt trời công suất 580w, 20 pin lưu trữ điện công suất 25kw, bộ chuyển đổi điện 1 chiều qua điện ba pha, đường dây hạ thế 3 pha dài 300m, 12 cột thép kéo dây điện… dự án đảm bảo cung cấp điện 3 pha phục vụ sinh hoạt cho 23 hộ với 103 nhân khẩu. Điện về đã làm sáng bừng cả ngôi làng ốc đảo tách biệt này. Ông Alăng Phích, Chủ tịch Mặt trận thôn A’ur bộc bạch, A’ur là thôn khó khăn, biệt lập nằm trong khu vực rừng đặc dụng và phòng hộ, cách trung tâm xã Avương hơn 25km, hệ thống giao thông chưa phát triển, hiện còn hơn 16km đường bộ vào thôn phải trèo đèo lội suối. Chính vì vậy việc lựa chọn phương án đầu tư hệ thống điện năng lượng mặt trời là giải pháp tối ưu nhất.
Điện đã có, sóng điện thoại cũng đã phủ khắp bản làng, còn cái chữ là điều người ở A’ur vẫn đau đáu nhất. A’ur vẫn là thôn làng còn nghèo khó, cái chữ hầu hết với đồng bào vẫn còn là điều xa lạ, bởi gần 70% người dân không biết chữ. Nhưng nhiều chương trình mục tiêu quốc gia đã giúp người ở A’ur không còn chịu quá nhiều thiệt thòi. Mấy hôm nay rộn ràng cả làng, bởi 20 đứa trẻ trong làng đang trong độ tuổi đi học được xúng xính áo quần sách vở mới, để vào ở tại Trường phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học - THCS xã A Vương mới trong năm học 2026 - 2027. Tất cả 20 học sinh của làng sẽ được hưởng những chính sách tốt nhất về giáo dục mà Đảng và Nhà nước hỗ trợ cho đồng bào. Điều mà giấc mơ cả đời của những người ở A’ur chưa bao giờ mơ thấy được. “Chúng đi học, được Nhà nước cho tiền, cho sách vở, sau này sẽ về giúp A’ur đỡ khó khăn hơn. Người A’ur chỉ mong được như thế!”, A Lăng Lép, một người cha khắc khổ cả đời sống với rừng bộc tuệch khi nghĩ về đứa con đang ăn học tại trường nội trú.
Nhưng sau tất cả, người A’ur vẫn còn một khó khăn khác phải đối mặt, ấy là chuyện con đường. Muốn vào làng, phải đi bộ vượt rừng gần 20km, vào mùa mưa núi lở nước dâng thì cả ngôi làng gần như biệt lập. Dẫu bây giờ điện thoại đã có, điện sáng đã có, nhưng những khi người làng gặp nạn hoặc có sự cố, cách duy nhất cũng vẫn chỉ là dùng sức người mang cõng. Có một con đường kiên cố hơn để A’ur lưu thông nông sản, để đưa người đi cấp cứu hay thuận lợi lưu thông là điều người làng vẫn hằng ao ước. “Có lẽ sẽ sớm thôi Đảng và Nhà nước sẽ quan tâm đầu tư xây dựng một con đường để con em đi học thuận lợi, để đường vào làng không còn xa cách nữa”, già làng ALăng Reng hấp háy đôi mắt nua già nhưng đầy niềm tin.
Sự tách biệt của ngôi làng vốn ngày xưa từng dính chặt vào rừng như ký thác số phận, như nương náu và gửi trao lấy sự sinh tồn ấy bây giờ đang là một điểm sáng về du lịch trải nghiệm. Khoảng hai năm trở lại đây, giới “phượt thủ” mê A’ur không khác gì điểm du lịch nổi tiếng. Chính quyền địa phương cũng xây dựng kế hoạch phát triển du lịch, thúc đẩy kinh tế xanh cho A’ur bằng nhiều cách. Hợp tác xã Nông nghiệp Du lịch - Văn hóa Cơ Tu Trường Sơn cũng đã xây dựng các kế hoạch để thúc đẩy du lịch của làng, cùng với đó nhiều đơn vị lữ hành tư nhân cũng kết nối với chính quyền địa phương đưa du khách tới làng.
Người A’ur bây giờ đã quen với những đoàn khách từ dưới xuôi lên, tiếp cận nhiều hơn những hoạt động, phương tiện hiện đại với “văn minh” rộn ràng, thậm chí mang hơi hướng ồn ào của máy hát, điện thoại thông minh, loa kẹo kéo... Người làng dẫu rụt rè đón nhận nhưng vẫn giữ cho mình một điều nguyên bản để đủ sức đề kháng trước những biến động của cuộc phát triển. Mấy ngày ở làng, dẫu nhận ra những đổi thay tương đối lớn, nhưng tôi vẫn thấy ở đó phần bản nguyên còn đậm đặc chẳng hề phai nhạt. Người A’ur vẫn nồng nàn tình cảm như thế, vẫn những món ăn từ cá suối rau rừng, vẫn nuôi cấy chăn thả cách làng mấy chục tầm dao quăng để gìn giữ vệ sinh chung, vẫn tập tục nuôi khách đặc trưng chỉ có ở nơi này. Có lẽ tự trong mạch nguồn trăm năm của núi, đã có sẵn miễn dịch để A’ur biết chọn lọc lấy những gì tinh hoa mà gìn giữ, mà phát huy, kết hợp với nhịp hiện đại đang đổ xô ào ạt.
Người làng vẫn đang giữ cho A’ur một không gian thuần khiết nhất của văn hóa bao đời. Chỉ mong, A’ur vẫn cứ mạnh mẽ những gìn giữ giữa cuộc đổ xô ấy, để giữ được nguyên hình hài, giữ được nếp sống và cả sự xinh đẹp ban sơ của mình, mặc cho ngoài kia cuộc sống rùng rùng biến động. A’ur bây giờ dẫu khách du lịch nhiều hơn, điện sáng bừng mỗi đêm, rung reng tiếng điện thoại, nhưng vẫn ríu rích chim rừng, vẫn róc rách suối Mơ Rooy chảy. Lúc rời làng, tôi vẫn được đùm gói một bọc đồ ăn xôi sắn gói vào lá chuối hoặc ống nứa cùng cái ôm đầy nồng nàn mời gọi: “Nhớ trở lại A’ur”.
