Nghệ thuật truyền thống trước sức ép của kỷ nguyên số
Những thánh đường nghệ thuật từng một thời vang danh, chật kín khán giả nay phải đối mặt với bài toán áp lực về số lượng khán giả. Khi giới trẻ thì đang quay cuồng trong nhịp sống số, những loại hình nghệ thuật giải trí hiện đại, bắt mắt, như chương trình ban nhạc Hàn Quốc BIGBANG biểu diễn tại Sân vận động Mỹ Đình vào hai tối 24 và 25/10 với số lượng 90.000 vé được bán ra, và có lúc 150.000 người cùng truy cập mua vé, nhưng đã “cháy vé”. Thật cảm thấy tủi hổ và thương tâm cho nền nghệ thuật truyền thống nước nhà đang sống lay lắt, lép vế giữa cơn bão nghệ thuật giải trí hiện đại.
Những gì gần gũi xưa kia như tiếng trống chèo, điệu tuồng hay tiếng đàn bầu, lời ca vọng cổ bỗng chốc trở nên xa lạ, thậm chí bị xem là lỗi thời trong mắt một bộ phận công chúng đương đại. Nhu cầu thưởng thức của khán giả ít đi, lớp khán giả xưa kia yêu thích nghệ thuật truyền thống theo thời gian đã dần về với đất mẹ, hoặc còn lại phần lớn người có nhu cầu thưởng thức nghệ thuật truyền thống đa phần là khán giả lớn tuổi ngày một vơi dần theo thời gian. Trong khi đó, thế hệ trẻ lại gặp rào cản lớn khi muốn tiếp cận nghệ thuật dân tộc vì thiếu đi những không gian trung gian phù hợp. Khách đến rạp đã thưa vắng, vì họ cảm thấy khó tiếp cận với loại hình nghệ thuật có tiết tấu chậm. Bất giác người ta cần đặt ra một câu hỏi: Thời nay, khán giả có nhất thiết phải đến rạp để xem sân khấu truyền thống không, hay cần một cách tiếp cận khác?
NSƯT, diễn viên Mẫn Đức Kiên (Nhà hát Chèo Việt Nam) cho biết: “Sân khấu truyền thống vốn là nghệ thuật mang tính sống, cái hay nằm ở sự tương tác trực tiếp, nghệ sĩ trên sàn diễn và người xem dưới hàng ghế khán giả. Khán giả đến rạp là chỉ để tập trung xem diễn; những giá trị độc bản mà không một màn hình độ phân giải nào có thể thay thế được. Đến rạp là để thưởng thức trực tiếp nghệ thuật, nơi người xem dâng hiến trọn vẹn mọi giác quan cho tác phẩm. Tuy nhiên, trong thời đại mới, nếu chỉ khăng khăng giữ tư duy bắt buộc khán giả phải đến rạp thì sân khấu tự chặt đi đôi chân của chính mình.
Nghệ sĩ cũng rất linh hoạt khi giới thiệu loại hình nghệ thuật của mình đến với công chúng. Trong thời đại công nghệ số, mỗi nghệ sĩ như một hướng dẫn viên du lịch, như một người tiếp thị, một người bán vé, một nhà quảng bá cừ khôi. Từ các thanh công cụ trên các trang mạng cá nhân của mỗi nghệ sĩ, họ đưa hình ảnh và thương hiệu cá nhân, giới thiệu nghệ thuật truyền thống mà mình đang theo đuổi, quảng bá vở diễn mới…”.
NSƯT Mẫn Đức Kiên nhận định, sự quảng bá nhằm tuyên truyền cho nghệ thuật truyền thống có sức lan tỏa rất mạnh mẽ. Đầu tiên khán giả tiếp xúc với nghệ thuật chỉ trên màn hình nhưng sau đấy họ sẽ đến tận rạp để có cách tiếp cận gần gũi hơn. Đây là hình thức tiếp cận với khán giả mà cá nhân mỗi nghệ sĩ đều ý thức và nhiều nhà hát đã dùng hình thức này để tiếp cận khán giả.
Góc nhìn của các nhà chuyên môn và người trong cuộc
Trước những thách thức mang tính thời đại, nhận định sâu sắc nhằm tìm kiếm một lối đi đúng đắn cho nghệ thuật sân khấu truyền thống trong bối cảnh hôm nay. Về phía cơ quan nghiên cứu và quản lý, bà Lương Thị Hoàng Thi (Viện phó Viện Sân khấu & Điện ảnh nhận định):
của các cá nhân nghệ sĩ
"Nghệ thuật truyền thống, ở đây nói về nghệ thuật sân khấu truyền thống đã và đang nỗ lực tìm lại vị thế trong đời sống sinh hoạt văn hóa nghệ thuật hôm nay. Đây là vấn đề cấp bách đặt ra với các nhà hát, các nhà quản lý và các nghệ sĩ. Bên cạnh việc xây dựng kịch mục, sáng tạo tác phẩm mới thì cách tiếp cận mới cũng đã được tính đến một cách song hành. Theo quan sát, các nhà hát đã lập trang, hòa mạng xã hội để mở rộng kênh quảng bá, giới thiệu tác phẩm, cập nhật hoạt động và bước đầu đã thu hút được sự chú ý. Chúng ta hy vọng vào sự tích cực, nỗ lực này trước tác động số đang dần tạo ra tính chất xã hội mới. Song quay lại vấn đề, hiểu khán giả, “khai thác thị trường” không chỉ ở cách tiếp cận, mà cốt lõi là “sản phẩm” của anh phải đáp ứng được “nhu cầu thị trường”.
Theo bà Lương Thị Hoàng Thi, sân khấu nói chung, sân khấu truyền thống nói riêng mãi mãi là “tấm gương phản chiếu cuộc sống”. Với đặc trưng là sân khấu “khuyến giáo”, những bài học đạo đức trên sân khấu tuồng, chèo truyền thống hơn bao giờ hết cần được phát huy trong bối cảnh đầy nhạy cảm hôm nay. Sân khấu truyền thống cần các tác phẩm mới với đặc trưng bản sắc nghệ thuật, và cần những cách tiếp cận khán giả bằng công nghệ, bằng truyền thông, khai thác nền tảng số hiện đại là xu thế, là mục tiêu, hướng phát triển trong bối cảnh hôm nay. Tính hấp dẫn học thuật và tính hấp dẫn của công nghệ là hai mặt của vấn đề sáng tạo phát triển sân khấu truyền thống".
Lời khẳng định của bà Lương Thị Hoàng Thi đã chỉ rõ chiếc chìa khóa vàng chính là sự cân bằng giữa chất lượng nội dung (sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường) và phương thức truyền thông số. Đồng quan điểm về việc đưa nghệ thuật cổ truyền thích ứng với thời cuộc để tiếp cận sâu rộng hơn tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ,
Học giả, soạn giả, Mai Văn Lạng (Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam), đồng thời ông nhận Giải thưởng Đào Tấn 2025 (Viện Nghiên cứu Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc) - người truyền bá nghệ thuật xuất sắc nhất, nhận định: “Bản sắc văn hóa cổ truyền của dân tộc là báu vật vô giá, nhưng bảo tồn nghệ thuật truyền thống không thể thực hiện bằng tư duy khép kín mà bắt buộc phải đi cùng thời đại. Trên hành trình gìn giữ di sản này, người làm nghề thường phải đối diện với cảm giác cô đơn nhiều hơn là niềm vui, bởi giữa nhịp sống đương đại quá đỗi náo nhiệt, các loại hình nghệ thuật cổ không dễ gì được số đông đón nhận ngay lập tức.
Để bám trụ và tiếp tục thắp lửa, người nghệ sĩ cần một tình yêu máu thịt và một sự kiên trì vô bờ bến. Tuy nhiên, chúng ta không thể chọn cách đứng ngoài lề xã hội. Giữ gìn giá trị nguyên bản là điều tối thượng, nhưng nghệ thuật dân gian phải biết hòa nhập, biết làm mới mình để thích ứng với không gian số và các nền tảng công nghệ hiện đại nhằm rút ngắn khoảng cách với công chúng đương thời”.
Theo soạn giả Mai Văn Lạng, hiện nay, xu hướng các nghệ sĩ trẻ khéo léo kết hợp, lồng ghép các chất liệu dân ca, nhạc cổ truyền vào trong các MV âm nhạc hiện đại là một tín hiệu đáng mừng. Sự sáng tạo thông minh này đã tạo nên những hiệu ứng mạnh mẽ, chạm đến trái tim của thế hệ trẻ, giúp họ thay đổi nhận thức từ chỗ chỉ tiếp nhận thụ động sang chủ động yêu mến, sáng tạo và lan tỏa di sản của cha ông. Bản thân người làm nghề cũng phải dốc sức bằng những hành động thực tế, không ngừng sưu tầm, soạn lời mới hay chỉnh lý kịch bản cho các làn điệu chèo, cải lương, dân ca để khoác lên vốn cổ một diện mạo mới mẻ, dễ cảm và gần gũi hơn với đời sống hôm nay.
Soạn giả Mai Văn Lạng khẳng định: “Có thể thấy, cả hai góc nhìn của các chuyên gia đều gặp nhau ở một điểm cốt lõi: Nghệ thuật truyền thống muốn sống sót và phát triển thì không thể tự tách mình ra khỏi dòng chảy của thời đại số. Bản sắc học thuật, những bài học khuyến giáo đạo đức chính là cái "gốc" vững chắc, còn công nghệ truyền thông hiện đại, mạng xã hội chính là những chiếc "cành" vươn dài để đón lấy ánh sáng của thời kỳ mới”.
Mạch nguồn văn hóa trong dòng chảy đương đại
Hành trình đưa nghệ thuật sân khấu truyền thống tiếp cận tới công chúng, dùng công nghệ, lập trang quảng bá của các nhà hát, cùng với những trăn trở làm mới diện mạo vốn cổ của các nghệ sĩ đã và đang mở ra những tín hiệu lạc quan.
Khi nhà quản lý, nhà hát và nghệ sĩ hiểu rõ nhu cầu của đối tượng công chúng biết mang đến sự nguyên bản để sưởi ấm tâm hồn người già, đồng thời biết dùng ngôn ngữ công nghệ, truyền thông số hiện đại để đánh thức tình yêu với nghệ thuật truyền thống trong lòng người trẻ thì khoảng cách thế hệ sẽ dần được xóa nhòa. Không gian mạng và rạp hát sẽ không còn là hai thái cực đối lập, mà trở thành bổ trợ cho nhau, đưa khán giả từ màn hình di động từng bước hướng về sân khấu nhà hát, nơi có diễn viên hiện hữu bằng xương bằng thịt. Bảo tồn nghệ thuật sân khấu truyền thống cha ông để lại sẽ không bị bụi mờ thời gian che phủ, mà tái sinh, tỏa sáng rực rỡ trong đời sống hiện đại hôm nay.
