Từ hỗ trợ trở thành đỉnh cao tác chiến
Trong cuộc trao đổi tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tháng 3/2025, Trung tướng không quân Mỹ Lance Landrum đã nhận định sự khác biệt giữa các cuộc chiến mà quân đội Mỹ từng tham gia và thực tế tại Ukraine. Trong hai thập kỷ trước đó, quân đội Mỹ và các đồng minh phương Tây gần như không bị thách thức trên môi trường điện tử và họ gần như "bỏ qua không gian chiến thuật này trong tác chiến". Nhưng với những bài học từ cuộc xung đột Nga - Ukraine, ông khẳng định: "Tác chiến điện tử không còn là một chức năng hỗ trợ chiến đấu, mà đã trở thành đỉnh cao của sức mạnh tác chiến hiện đại".
Khi drone trở thành vũ khí chủ lực thì lợi thế của nó lại phụ thuộc hoàn toàn vào đường truyền liên lạc ổn định giữa thiết bị và người điều khiển. Điều này biến drone thành mục tiêu lý tưởng cho tác chiến điện tử nhằm đến việc "ngắt kết nối". Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI) ghi nhận kể từ năm 2022, việc Nga và Ukraine sử dụng tác chiến điện tử trên diện rộng đã khiến hàng nghìn drone bị vô hiệu hóa mỗi tháng. Ưu thế tác chiến điện tử của Nga sau đó đã giúp họ giành lại thế chủ động trên chiến trường. Ở chiều ngược lại, các hệ thống của Ukraine được cho là có khả năng vô hiệu hóa drone tầm xa dòng Geran của Nga trong các đợt tấn công ban đêm. Lực lượng đặc biệt sử dụng phương tiện tác chiến điện tử có tên là "Gác đêm" của quân đội Ukraine hiện đang đảm nhận trách nhiệm chính thay thế lực lượng phòng không trong vai trò bảo vệ các khu vực quan trọng ở hậu cứ.
Mặt trận điện từ đang mở rộng
Trong bài phân tích "Đại dịch gây nhiễu GPS" đăng tháng 6/2026, Tạp chí Foreign Policy dẫn lời ông Ben Westcott, Giám đốc dịch vụ số của công ty an toàn hàng hải Ambrey, cho biết hiện tượng thao túng tín hiệu định vị vệ tinh đang diễn ra đồng loạt trên khắp các vùng biển trên thế giới. Vì những mục đích khác nhau mà các hệ thống gây nhiễu GPS đang ngày càng phổ biến. Iran sử dụng "bẫy" GPS một cách chủ động, thường xuyên nhất tại Eo biển Hormuz. Hiệu quả của hệ thống này đã được chứng minh khi họ có thể kiểm soát được các tàu qua eo biển đồng thời né được các vũ khí chính xác sử dụng tín hiệu GPS của Mỹ và Israel.
Với các hệ thống làm nhiễu ngày càng tinh vi nhỏ đến mức có thể "di động" được, ngày càng nhiều lực lượng không chính quy sử dụng công nghệ này để tránh hệ thống giám sát của phương Tây. Ngay tại Baltic, theo ông Darius Kuliesius, Giám đốc cơ quan quản lý viễn thông Lithuania, số ăng-ten gây nhiễu GPS đã tăng từ 3 lên 36 chỉ trong một năm kể từ đầu năm 2025. Cuối tháng 3/2026, ba nước Baltic đồng loạt ghi nhận các drone tấn công của Ukraine bị chệch hướng bay vào không phận mình chỉ trong 48 giờ. Nguyên nhân được cho là do hệ thống định vị của các drone này bị làm nhiễu. Đây là minh chứng cho thấy chiến tranh điện từ có thể gây hậu quả vượt xa ranh giới chiến trường ban đầu.
Những mô hình tác chiến điện tử cao cấp hơn cũng đang ngày càng phổ biến. Trong Chiến dịch Sindoor giữa Ấn Độ và Pakistan tháng 5/2025, Không quân Ấn Độ được cho là đã gây nhiễu thành công mạng lưới phòng không của Pakistan. Bằng cách tạo ra "khoảng mù vô tuyến" trong 23 phút, các tiêm kích Ấn Độ đã có thể tấn công sâu vào lãnh thổ Pakistan mà không gặp chống trả. Không quân Pakistan cũng bị chèn sóng dữ liệu nên không thể điều máy bay đánh chặn kịp thời. Theo trang IDRW, hệ thống tác chiến điện tử Ấn Độ còn chủ động "săn" và vô hiệu hóa nhiều drone Pakistan ngay trên lãnh thổ đối phương trong chiến dịch này.
Nhưng tác chiến điện tử không phải là đặc quyền của các lực lượng có nguồn lực lớn. Ngay cả với những quốc gia có nguồn lực hạn chế hơn như Iran, nhờ vận dụng linh hoạt các hình thức tác chiến, thành quả tác chiến điện tử của họ cũng rất đáng chú ý. Tháng 3/2026, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã "bắt" được chiếc UAV hạng nặng Hermes 900 của Israel khi nó đang hoạt động gần khu vực biên giới. Thay vì bắn nổ, Iran đã vô hiệu hóa đường truyền dữ liệu và ép chiếc drone mang đầy đủ vũ khí này hạ cánh xuống đất trong tình trạng còn nguyên vẹn. Đây được đánh giá là một đòn gián điệp - kỹ thuật quan trọng giúp Iran thu thập công nghệ cảm biến của Israel đồng thời khiến giới khoa học quân sự phương Tây rúng động.
Đầu tháng 9/2026, Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) của Mỹ cũng thừa nhận bị "mất" thiết bị lặn trinh sát không người lái tự hành tích hợp AI Dive-LD có giá 2,5 triệu USD khi đang hoạt động do thám trên vùng biển Iran. Các chiến dịch tấn công Houthi diễn ra trong giai đoạn từ 2024-2026, ít nhất 13 chiếc drone trinh sát - tấn công chiến lược MQ-9 Reaper của Không quân và Hải quân Mỹ (trị giá 30 triệu USD/chiếc) đã bị lực lượng Houthi vô hiệu hóa bằng can thiệp vô tuyến tại khu vực Biển Đỏ. Điều này đã và đang phá bỏ ưu thế độc tôn của Mỹ cùng đồng minh trong việc khống chế bầu trời và đại dương.
Những bài học quan trọng
Những bài học từ thực tế chiến trường đang được cả thế giới chú ý. Tổ chức Atlantic Council, trong báo cáo tích hợp về chiếm ưu thế trong chiến tranh tương lai đã khẳng định: "Chiến thắng chiến tranh ngày nay đòi hỏi ưu thế tuyệt đối trên phổ điện từ". Các chuyên gia của tổ chức này đồng thời khuyến nghị NATO cần coi hoạt động trên phổ điện từ là một lớp riêng biệt trong tác chiến đa miền ngay từ khâu lập kế hoạch, thay vì xem đó như yếu tố phụ trợ tính đến sau cùng. Cùng với đó, tác chiến điện tử không phải là yếu tố phụ trợ trong tác chiến cơ động, mà chính là nền tảng cho toàn bộ phương thức tác chiến này. Các nhà nghiên cứu cũng khẳng định, trong một cuộc đối đầu liên tục, nơi khả năng thích nghi quan trọng hơn nhiều so với các hệ thống gây nhiễu công suất lớn kiểu truyền thống thì sự chuyển dịch từ "sức mạnh phần cứng tĩnh" sang "tốc độ cập nhật phần mềm liên tục" mới là điều làm thay đổi căn bản mô hình chiến tranh. Do đó, ưu thế quân sự trong kỷ nguyên mới không còn nằm ở việc ai sở hữu vũ khí tốt nhất khi xung đột nổ ra, mà ở việc ai có thể cập nhật, thích nghi nhanh nhất trước thay đổi chiến thuật của đối phương diễn ra theo từng tuần, thậm chí từng ngày. Chính vì vậy, dù có vẻ thầm lặng nhưng cuộc chiến này cũng rất nóng bỏng.
Từ thực tế chiến trường, các nhà hoạch định chính sách quốc phòng cũng đã rút ra nhiều bài học thực tiễn. Đầu tiên, các cấp chỉ huy phải mặc định tín hiệu GPS - thứ từng được xem là bất khả xâm phạm, có thể bị gây nhiễu. Điều này buộc mọi hệ thống vũ khí phải có phương án dẫn đường dự phòng mới đảm bảo được khả năng hoạt động. Thêm vào đó, năng lực tác chiến điện tử chống drone cần được trang bị ngay từ cấp chiến thuật bởi tính ứng dụng của loại vũ khí này đã ngày càng trở nên phổ biến. Cuối cùng, khả năng thích nghi của hệ thống và việc kiểm soát phát xạ vô tuyến (EMCON) giờ là kỹ năng sống còn ở tuyến đầu; bị lộ tín hiệu vô tuyến đồng nghĩa với lộ vị trí trước hỏa lực đối phương. Câu chuyện về những chiếc drone "đi lạc" ở Baltic cũng cho thấy thêm một vấn đề. Các quốc gia không trực tiếp tham chiến vẫn có thể trở thành nạn nhân hoặc hiện trường thử nghiệm của tác chiến điện tử, buộc cả những nước trung lập cũng phải đầu tư vào năng lực giám sát và phòng vệ phổ tần ngay trong thời bình.
Chiến tranh ở thế kỷ 21, chiến thắng trên bầu trời vô hình của phổ điện từ quan trọng không kém, thậm chí còn mang tính quyết định hơn so với bất kỳ ưu thế hỏa lực hay quân số truyền thống nào. Vì vậy, quốc gia nào còn xem tác chiến điện tử là năng lực bên lề, thay vì nền tảng trung tâm của học thuyết quân sự hiện đại, rất có thể sẽ phải trả giá đắt ngay từ những giờ đầu tiên của cuộc xung đột tiếp theo, dù cuộc xung đột đó có xảy ra trên lãnh thổ của họ hay không.
