Bóng người trên đầm nước mặn
Tỉ mẩn và nhẫn nại, mấy diêm dân ở đồng muối Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) nâng cây con với chiếc lá non xanh và chăm chú ngắm nhìn, gương mặt mọi người rạng ngời niềm vui. Gần đó, rặng đưng (một loài cây ngập mặn) đang xanh lên và rì rào gió biển ven tuyến kênh dọc theo đồng muối.
Người dân Sa Huỳnh bao đời qua đã gắn bó với cây đưng ở đầm nước mặn này. Nhiều người nơi đây vẫn luôn tiếc nuối những rặng đưng to, chim chóc bay về vào buổi chiều yên ả; phía dưới làn nước cá tôm bơi lội. Ai là người con Sa Huỳnh đều biết ngày xưa nơi đây rừng đưng phủ dày như thế nào. Có người còn được sinh ra ngay trong lòng rễ của cây đưng, tuổi thơ gắn bó với đầm, đưng và muối. Nhưng rồi một thời gian dài, rừng đưng chết dần chết mòn, nguồn cá tôm vơi cạn, chim chóc cũng vì thế mà vắng dần những cánh bay.
Đầm ngập mặn Sa Huỳnh rộng hơn 200 ha, từng là nơi có nhiều cây đưng mọc tự nhiên, tạo thành lớp lá chắn bảo vệ bờ biển, duy trì nguồn nước sạch cho đồng muối và nuôi sống nhiều loài thủy sản. Cây ngập mặn có vai trò rất quan trọng đối với đồng muối truyền thống Sa Huỳnh, không những tô điểm cho sự đa dạng sinh học, còn là nơi cư ngụ của rất nhiều loại chim, cò, cua, tôm cá. Rễ cây đưng giúp lọc được kim loại nặng trong nước biển rất hiệu quả,góp phần nâng cao chất lượng của muối biển Sa Huỳnh.
Đồng muối truyền thống Sa Huỳnh rộng khoảng 115 ha, là nguồn sống quan trọng của hơn 500 hộ diêm dân trong vùng. Hơn ba chục năm về trước, quanh đầm Nước Mặn và kênh mương ở đây nhiều rặng đưng xanh mướt. Trái đưng rụng theo nước thủy triều đưa đẩy rồi bám rễ xuống bùn và mọc lên thành cây, nên diện tích đưng ngày càng mở rộng. Nhưng bây giờ, quanh đầm trống trải nên trồng đưng rất khó.
Từ tháng 7/2024, những diêm dân Sa Huỳnh đã cùng nhau ươm mầm cây đưng trên đồng muối truyền thống Sa Huỳnh, dưới sự giúp đỡ của TS. Lâm Ngọc Tuấn (chuyên gia dự án “Bảo tồn đồng muối truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng” do Hội nông dân phường chủ trì, nguồn vốn UNDP-GEF/SGP tài trợ). Dự án do Hội Nông dân phường làm chủ đầu tư với tổng kinh phí hơn 1,9 tỷ đồng.
Trong đó, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, Chương trình tài trợ các dự án nhỏ - Quỹ Môi trường toàn cầu tài trợ hơn 1,1 tỷ đồng; phần còn lại từ vốn lồng ghép và đối ứng. Và những người đi đầu khôi phục lại rừng đưng chính là những diêm dân gắn bó bao đời với đồng muối Sa Huỳnh như ông Lê Cơ, ông Nguyễn Thìn, ông Ngô Diệp, hay những người phụ nữ như bà Bông, bà Cúc, bà Thúy.
Một đời sống với đầm, đưng và muối, ông Lê Cơ (66 tuổi) chao chát nhìn cả một vạt đầm phá vắng bóng đưng mà xót xa. Hơn 2 năm trước, ông Cơ cùng nhiều diêm dân khác ở Sa Huỳnh bắt đầu ươm giống và trồng trên 1.000 cây đưng nhằm cải tạo hệ sinh thái đầm nước và khu vực lân cận. Từng người cẩn thận đào lỗ, đặt gốc đưng non xuống bùn nâu. Thời gian đầu, tỷ lệ cây non sống thấp nhưng ông Cơ không nản chí. Ông cùng những diêm dân tiếp tục hái trái, ươm cây non rồi trồng lại. Ông Cơ cho biết, công việc bắt đầu là lấy đất, vô trong bầu, đi gom trái về rồi ươm hạt. Thời gian ươm hạt cho cây non nhú mầm khoảng 2 tháng rồi đảo bầu, 7-8 tháng mới bắt đầu đem ra trồng.
Trải qua rất nhiều khó khăn như điều kiện thời tiết nắng nóng cực độ vào tháng 5, tháng 6, hay việc tìm kiếm vị trí phù hợp để ươm cây sao cho hiệu quả nhất, cuối cùng những đụm đưng non đã trở nên cứng cáp và đầy sức sống. “Trồng cây xuống đầm nước mặn là giai đoạn nhiều khó khăn. Chết cây nào là mình tiếc cây đó. Mong là cộng đồng cùng chung tay bảo vệ và chăm sóc cây đưng. Chúng không những có giá trị với nghề muối mà còn đem lại nguồn lợi thủy sản lớn cho người dân địa phương”, ông Lê Cơ bộc bạch. Mỗi cây đưng đối với ông là một phần của di sản, là trách nhiệm để bảo tồn nghề muối truyền thống lâu đời của quê hương.
Cũng sinh ra và lớn lên ở Sa Huỳnh, những diêm dân như ông Ngô Diệp am hiểu từng con nước thủy triều. Mỗi con nước lên xuống đều ảnh hưởng đến quá trình trồng cây đưng. Ông Diệp luôn chủ động sắp xếp lịch trồng sao cho đúng thời điểm, đảm bảo cây có thể bám rễ và phát triển mạnh mẽ. Hơn hai năm trời ươm giống, trồng cây non cho cánh rừng đưng tươi màu xanh trở lại, và giai đoạn chăm sóc cũng rất vất vả.
Khi thủy triều dâng cao, nước đẩy rác rến bám vào những thân đưng bé nhỏ, sóng làm cây lay động tróc gốc. Sóng đẩy thúng chai và thuyền nhỏ neo đậu gần đó đè vào cây gây hư hại. Những diêm dân lại lội bì bõm, cắm cúi gỡ hàu bám vào từng thân đưng, chỉ mong ngóng đưng đủ lớn để chống chọi lại thời tiết và thiên địch. Quanh đầm ngập mặn Sa Huỳnh hiện có hơn 1.000 cây đưng đang sinh trưởng và thích nghi tốt với môi trường. Và những diêm dân nơi này vẫn đang ươm hàng ngàn cây con khác để nhân rộng diện tích dưng khắp đầm nước mặn.
Gọi bầy chim và tôm cá trở về
Bây giờ, rặng đưng quanh đồng muối Sa Huỳnh đã rậm rạp, cho trái để ươm cây con trồng dặm quanh đầm Nước Mặn trong thời gian tới. Dưới con nước, từng đàn cua lổm ngổm bò trên lớp bùn non; cá tôm lượn lờ, thi thoảng tiếng bầy chim non giật mình trong tàn đưng xanh mướt. Gió biển thổi mơn man xào xạc cây lá, mát mặt người trên đồng muối nắng chang chang.
Sáng sớm hay chiều tối, những lão diêm dân như ông Lê Cơ, ông Nguyễn Thìn, ông Ngô Diệp, hay những phụ nữ như bà Bông, bà Cúc, bà Thúy rời ruộng muối bước lên bờ đê rồi tản bộ quanh đầm Nước Mặn, chăm chú nhìn những thân cây mảnh dẻ, lá non phất phơ trước gió. Tất cả đều là tự nguyện. Ông Nguyễn Thìn (64 tuổi) tranh thủ chăm sóc vườn ươm giống cây đưng cạnh đồng muối Sa Huỳnh. “Trước đây, cây đưng khá nhiều nên tôm, cua, cá nhiều lắm. Khi có dự án hỗ trợ trồng cây, chúng tôi phấn khởi tham gia. Nếu khôi phục lại rừng đưng như trước thì có lợi nhiều lắm. Chính quyền động viên chúng tôi cố gắng trồng và chăm sóc. Khi cây lớn sẽ ra hoa, đậu trái và rụng xuống nước thành cây mới”, ông Thìn cho biết.
Chiều hoàng hôn buông, mấy diêm dân lại lội theo con nước để bắt cá tôm. Soi đèn bắt hải sản và làm muối là nguồn thu nhập chủ yếu giúp những hộ diêm dân xây dựng nhà cửa và nuôi các con trưởng thành. Sau cả ngày nhọc nhằn trên đồng muối, ông Lê Cơ lại đội đèn pin trên đầu rời nhà trong đêm tối. Ông dạo quanh đầm và những kênh rạch ở khu vực lân cận. Chừng 2 - 3 giờ sáng là thời điểm tôm cá và cua rời những lùm rễ đưng ra bên ngoài tìm mồi. Chiếc nơm trên tay ông úp mạnh xuống nước, bắt những con cá nặng tới 1kg.
Ánh đèn pin rọi những con cua nấp trong lùm cỏ nhưng sủi bọt nổi trên mặt nước. Tôm sú, tôm đất, tôm rong dày đặc, phải nhanh tay bắt lấy khi chúng sắp búng mình trong nước. Nhiều khi cua xanh, cua đá, cua nha, cua hoa bò lổm ngổm; rồi cá mú, cá hồng, rô phi... bơi dưới làn nước trong veo. “Khi rừng đưng phát triển trở lại, thì cá tôm, cua và cả chim cò cũng trở lại. Hải sản bắt được dùng để chế biến món ăn ngon phục vụ du khách đến đây tham quan. Chúng tôi nhờ đó có thêm nguồn thu nhập để tiếp tục gắn bó với nghề làm muối”, ông Cơ cho biết.
Rừng đưng đang hồi sinh, cá tôm cũng dần dần trở lại. Những diêm dân cũng có thêm thu nhập từ nghề đánh bắt thu hoạch thủy sản nước lợ quanh vùng. Có những đêm diêm dân bắt được con cua hoa gần 1,5kg, bán với giá khá cao. Có hôm có người bắt được cả bao hải sản bán được cả triệu đồng. Ông Cơ và những diêm dân đang nỗ lực khôi phục và bảo vệ các vùng đầm ngập mặn để giúp nghề muối thêm phần vững mạnh, cũng là góp phần giữ gìn cảnh quan thiên nhiên đặc sắc của vùng đất Sa Huỳnh. Những cây đưng rồi sẽ một lần nữa phát triển, tạo ra môi trường thuận lợi cho sự sinh trưởng của các loài thủy sản, mang lại sự ổn định cho cộng đồng diêm dân Sa Huỳnh.
Ông Nguyễn Viết Thanh, Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh cho biết, cây đưng là cây bản địa, khi phát triển tốt trong đầm Nước Mặn thì có nhiều tác dụng. Đấy là nơi trú ẩn, sinh sôi của thủy sản. Rễ cây lọc, làm sạch môi trường nước, hấp thu kim loại nặng, tạo ra hệ vi sinh vật phân giải chất hữu cơ, hạn chế ô nhiễm môi trường. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng hạt muối Sa Huỳnh. Diện tích cây đưng phát triển là nơi lý tưởng cho các loài chim đến trú ẩn và sinh sản, khôi phục cảnh quan Sa Huỳnh trước kia. Dự án kết thúc vào tháng 9/2026 nhưng chính quyền và diêm dân đã đề xuất với các đơn vị điều hành tiếp tục nhân giống và trồng cây đưng ở đây.
