Rumi: Khi thơ ca tuôn chảy, thế gian ngưng đổ máu

Chúng ta thường biết về thế giới Hồi giáo với những cuộc chiến tranh đẫm máu và những chiếc mạng che mặt phụ nữ, nhưng chúng ta ít biết đến một thế giới tư tưởng sâu sắc, phóng khoáng và nhân văn của một thời đại vàng đã bị chìm lấp trong bụi thời gian.

Hãy tưởng tượng về những bậc thầy huyền môn Sufi xoay vòng giữa sa mạc, bên đống lửa to bập bùng dưới đêm trăng trong vắt, và ca lên những vần thơ chiêm nghiệm. Với mỗi một bậc thầy Sufi, khoảnh khắc thăng hoa của tinh thần là khoảnh khắc đạt được sự tĩnh lặng tuyệt đối, trở thành một với toàn thể, đó là lúc thơ ca được ngưng đọng và cất lên - đó là sự vượt thoát ra khỏi khuôn khổ của kinh điển truyền thống Hồi giáo, để đạt tới tinh túy của nhân loại.

Khi thơ của Rumi (1207-1273), bậc thầy Sufi nổi tiếng nhất của thế giới Hồi giáo được giới thiệu ở thế giới phương Tây, các học giả phương Tây đã thốt lên:

"Cuộc đời và cuộc chuyển hóa của Rumi là bằng chứng xác quyết cho thấy rằng mọi người ở mọi tôn giáo và cội nguồn khác nhau đều có thể chung sống trong hòa bình và hòa hợp. Tầm nhìn, ngôn từ, cuộc đời của Rumi đã dạy chúng ta cách đạt tới hòa bình và hạnh phúc nội tại, để rồi chúng ta có thể ngăn chặn dòng chảy xung đột và hận thù, đi tới hòa bình và hợp tác toàn cầu thực sự".

(Giáo sư Majid M. Naini)

Nơi không có những xung đột đẫm máu của tôn giáo

Quả thật, trong thơ của Rumi, chúng ta không hề tìm thấy sự kì thị khác biệt căn tính. Ông đi vào luận giải những minh triết của người Do Thái, người Hy Lạp cổ đại, các bậc ngôn sứ như Moses, Jesus, Muhhamad…  Rumi đã vượt trên cả sự khác biệt, nhận thức được điểm giao nhau sâu thẳm đằng sau mọi kinh điển, lễ nghi của các tôn giáo:

Nếu bạn chối bỏ một phần của ánh sáng này, bạn giống như con dơi nói "Tôi phản đối mặt trời năm nay, nhưng tôi chấp nhận mặt trời năm ngoái". Thật vậy, mặt trời năm nay hay năm ngoái thì có khác gì nhau. Nếu bạn nghĩ là bạn cảm thấy sự khác biệt nào thì đó là do bạn chưa thật sự trải nghiệm mặt trời năm ngoái".

(Trích "Ánh sáng chỉ có một nhưng cửa sổ thì nhiều", nằm trong tập thơ "Lời dạy của Rumi" do Nguyễn Kim Liên - Trần Thị Ánh Ngọc dịch).

Trong thơ Rumi, cuộc chiến đẫm máu của các tôn giáo ở mảnh đất Trung Đông không tồn tại, mà chỉ có sự hợp nhất trong ánh sáng. Thứ ánh sáng ấy hẳn đã khiến thơ Rumi chinh phục trái tim của người phương Tây hiện đại. Tại Hoa Kỳ, Rumi nằm trong số những nhà thơ được ưa chuộng nhất, những bản ghi âm đọc thơ ông lọt vào danh sách Top 20 Billboard. Các nhà làm phim Hollywood đến nay vẫn ấp ủ thực hiện một bộ phim tiểu sử về Rumi với kinh phí lớn, và tham vọng mời nam diễn viên Leonardo di Caprio thủ vai Rumi (tuy nhiên, dự định này đã bị cản trở bởi chính những xung đột về sắc tộc và tôn giáo). 

Thơ ông được dịch ra nhiều thứ tiếng như Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Nga… và mới đây tại Việt Nam cũng xuất hiện hai bản dịch: "Lời dạy của Rumi" (Nguyễn Kim Liên - Trần Thị Ánh Ngọc dịch) và "Rumi tinh tuyệt" (Lê Duy Nam - Lê Ái dịch). Một điều thú vị đáng ngạc nhiên, đó là dù không xuất hiện nhiều trên các kênh truyền thông về sách, thơ Rumi vẫn được săn tìm bởi những độc giả Việt yêu thơ và đang trong quá trình chuyển hóa tâm thức.

Nếu định danh Rumi là một "nhà thơ", e rằng có điều thiếu sót. Ông là một nhà huyền môn, một bậc thầy chúng ngộ, và thơ ca là biểu hiện của khoảnh khắc thăng hoa:

"Bài thơ này, tôi chưa từng biết trước

Tôi chưa từng lên kế hoạch đời mình

Khi ngôn từ rung động

Tôi lặng im trong vô ngôn

Ta sở hữu cả thùng rượu to nhưng không có chiếc ly nào

Có hề gì. Mỗi ban mai bừng tỉnh

Ta đều hài lòng tới tận hoàng hôn".

(Trích "Lời tôi ai đã nói" trong tập "Rumi tinh tuyệt" do Lê Duy Nam và Lê Ái dịch).

Rumi không viết thơ, thơ ca cất lên khi vũ trụ tuôn chảy qua ông, khi ông say cơn say toàn thể. "Say" là trạng thái bắt gặp thường xuyên trong thơ của Rumi. Nhưng cơn say của ông không giống cái say ngất quên hết thảy mọi thế sự, không phải cái say buồn chán sầu đời, mà đó là sự bùng nổ của trí tuệ. Trong cơn say ấy, thế gian trở nên đẹp đẽ, diệu kỳ, dù chỉ là trong khoảnh khắc nấu một nồi đậu gà hay là nướng một miếng thịt.

"Năm ngoái, tôi khâm phục rượu. Năm nay,

tôi lang thang trong thế giới thẫm đỏ.

Năm ngoái, tôi nhìn chằm chằm vào lửa.

Năm nay tôi là một kabob cháy đen.

Cơn khát đẩy tôi lao xuống nước

và tôi uống ánh trăng

Tôi - con sư tử ngước nhìn lên

say trăng rồi.

Đừng hỏi về mong muốn.

Hãy nhìn vào chính tôi".

(Trích "Kabob cháy đen" trong tập "Rumi tinh tuyệt" do Lê Duy Nam & Lê Ái dịch).

Giây phút yêu đương dục tình cũng là khoảnh khắc Rumi tìm thấy sự tồn tại vĩnh hằng của Thượng Đế. Khi hai người say đắm trong tình yêu, khoảnh khắc lạc thú ấy đã đưa họ đến trạng thái của chứng ngộ, và tình yêu ấy cũng cao quý giống như tình yêu với toàn thể. Với Rumi, trạng thái này còn quan trọng hơn mọi giáo điều và lề luật của tôn giáo. Ông khẳng định:

"…khóc thương trong phút giây đoàn tụ

của người yêu và kẻ được yêu.

Đây chính là tôn giáo đích thực. Vàn điều khác

chỉ là đồ bỏ khi đối sánh".

(Trích "Ta có năm điều muốn nói" trong tập "Rumi tinh tuyệt" do Lê Duy Nam & Lê Ái dịch)

Rumi mất ngày 17 tháng 12 năm 1273 tại Konya, Thổ Nhĩ Kỳ. Đám tang của ông, kỳ lạ thay, được toàn bộ những người theo Thiên Chúa giáo, Do Thái giáo và Hồi giáo tham gia tiễn biệt. Lăng mộ ông được Nữ hoàng Gürcü Hatun, bạn thân của Rumi bảo trợ, biến khu vực này thành thánh đường, nơi thực tập các điệu xoay vòng của các bậc Sufi, nơi hành hương của những người tu tập tâm linh trên khắp thế giới không phân biệt tín ngưỡng và sắc tộc. 

Trên bia mộ của Rumi, một dòng chữ được khắc lên: "Khi ta chết, đừng tìm mộ ta trên mặt đất, hãy tìm mộ ta trong tâm khảm loài người". Sau hơn 700 năm, thơ Rumi vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ, đã đưa ánh sáng tinh thần của ông chiếu rọi tâm thức của bất cứ ai chạm vào thi giới của ông.

Sufi - Chủ nghĩa huyền bí Hồi giáo và hơn cả thế

Nhà văn nổi tiếng, tác giả của của tuyệt phẩm "Nhà giả kim", Paulo Coelho đã ghi lại những trải nghiệm của mình khi tham dự nghi lễ của các bậc thầy Sufi như sau:

Trong một căn hộ nhỏ ở Ảrập, tôi được mới tham dự một nghi thức, đèn điện được ngắt đi, nến được thắp sáng và mọi người gõ trống trên các nhạc cụ bộ gõ. Ta có thể thấy được cách thức truyền thống tinh thần này đã gìn giữ được tính thuần khiết của nó cho đến ngày nay.

Nghi lễ diễn ra vào lúc 9 giờ tối. Trong gần nửa giờ đồng hồ, một người đàn ông, dùng một giọng nói có lẽ phát ra từ sâu thẳm linh hồn, ngâm nga. Khi ông ngưng tiếng, các nhạc cụ bắt đầu gõ nhịp theo điệu rất giống với thanh âm ta thường nghe trong lễ kỷ niệm của các tôn giáo Brazil gốc Phi.

Đó là lúc, theo như nghi thức tương tự ở các tôn giáo mà ta đã biết rõ, vài người sẽ đứng dậy và bắt đầu tự xoay vòng.

Toàn bộ nghi thức diễn ra trong một giờ, một giờ ấy các vũ công sẽ cười lên thật lớn, tuôn trào những ngôn từ phi thường, và dường như đang ở trong một cơn mê đắm thần trí sâu sắc. Dần dần họ ngừng quay, tiếng gõ vãn dần và đèn trong phòng khác được bật sáng trở lại. Tôi hỏi một trong số họ xem họ cảm thấy gì.

"Tôi đã ở trong kết nối với năng lượng của vũ trụ," ông ta trả lời. "Thượng Đế đã đi qua hồn tôi."

Âm nhạc, sự xoay vòng, thơ ca: đó là 3 yếu tố quan trọng trong nghi thức của một nghi lễ Sufi. Những thầy tu Sufi tin rằng truyền thống Sufi có nguồn gốc từ giới luật đầu tiên mà nhà tiên tri Muhhamad truyền dạy cho Ali bin Abu Talib, người được nhân mặc khải đầu tiên, và nhân vật quan trọng hàng đầu của hệ phái Hồi giáo Sunny. Các bậc thầy Sufi mặc dù coi nhà tiên tri Muhhamad là hình mẫu cho sự chứng ngộ hoàn hảo, nhưng không chấp nhận những giới luật khắt khe mang tính ràng buộc và giam hãm của giáo hội Hồi giáo. 

Chính từ "Sufi" cũng thể hiện những đặc tính của phương thức tu hành này. Một cách phổ biến, "sufi" được cho là có nguồn gốc là "người mặc đồ len", tức trang phục truyền thống của các thầy tu huyền môn Hồi giáo. Một cách giải thích khác lại cho rằng "sufi" xuất phát từ "safa" trong tiếng Ảrập, có nghĩa là "sự thanh khiết".

Những bậc thầy Sufi tách biệt bản thân khỏi tôn giáo thế tục, đi sâu vào các trạng thái tinh thần, hướng tới Thượng Đế, và đó là con đường tu luyện khổ hạnh và thanh khiết. Một bậc thầy Sufi al-Rudhabari (mất 322) đã sử dụng cả hai ý nghĩa này để mô tả chung về hình ảnh của Sufi: "Sufi là người mặc len trên con đường thanh khiết".

Hà Thủy Nguyên

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?