NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê

Nói đến cố NSƯT Vũ Hà (Hà đầu bạc), giới sân khấu không xa lạ. Chẳng phải ông là ngôi sao trên sàn diễn, cũng không phải tạo nên những cơn sốt vé bởi một kịch bản nào hoặc là đạo diễn của những vở kịch đình đám.

Ông chỉ khiêm tốn là một nhà sân khấu truyền thanh (SKTT) tức tạo nên tiết mục sân khấu cho công chúng nghe qua làn sóng chứ không phải là xem trên sân khấu. Công việc hàng ngày của ông gồm mấy hoạt động: Một là đi tìm kiếm những vở diễn hay rồi thu thanh, đưa lên làn sóng. Hai là mời các diễn viên đến studio đối thoại theo các kịch bản đã có sẵn. Lúc này, ông là đạo diễn kịch truyền thanh. Và ba là tự tay viết nên những kịch bản loại này.

image001.png -0
Nghệ sĩ ưu tú Vũ Hà (1944 - 2010).

Trước khi Vũ Hà làm SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam và sau khi ông qua đời, đương nhiên là có nhiều người cũng làm việc này. Nhưng bạn nghề thường nhớ đến Vũ Hà. Có lẽ trước nhất bởi thời gian ông làm việc này là rất lâu (35 năm) - hầu như gần cả đời công chức. Sau là ông vừa viết kịch bản, vừa đạo diễn SKTT tới hàng trăm vở, trong đó có nhiều vở gây được ấn tượng tốt cho công chúng.

Có một thời, khi vô tuyến truyền hình còn hiếm, Đài phát thanh là phương tiện chiếm ưu thế trong việc đem lại sự phong phú cho đời sống tinh thần quảng đại quần chúng. SKTT và Kể chuyện cảnh giác được phát vào các tối thứ 7 hàng tuần có lẽ là hai tiết mục khiến nhiều công chúng đón chờ nhất trên Đài Tiếng nói Việt Nam.

Cần thấy rằng chỉ một lượng công chúng nhất định ở Thủ đô và các thành phố lớn mới có cơ hội xem sân khấu trên sàn diễn. Còn lại phần đông hơn ở các tỉnh và các vùng nông thôn, miền núi thì không thể tiếp cận với loại hình nghệ thuật hấp dẫn này. Vậy nên SKTT là rất cần thiết. Vũ Hà đã góp công không nhỏ trong việc hoàn chỉnh và phát triển thể loại này.

Năm 1996, trong một lần tham dự Liên hoan Kịch truyền thanh thế giới tổ chức tại Mockva, vở kịch "Cái chết của nữ tài tử dạy hổ" của Vũ Hà được giải cao. Sau đó, ông được bạn bè quốc tế tặng danh hiệu "Kiện tướng kịch truyền thanh quốc tế".

Nhớ lần đầu tiên tiếp xúc với Vũ Hà, tôi giữ được ấn tượng thật đặc biệt về ông. Có một thời gian khá dài, tôi như người làm việc ở Đài Tiếng nói Việt Nam do thường xuyên có mặt ở cơ quan này vì cộng tác với rất nhiều chương trình, chủ yếu là nói và đọc. Một lần, tôi đang thu thanh trong phòng, nhìn qua ô kính thấy một người còn trẻ mà mái tóc đã bạc như cước cứ chăm chú lắng nghe. Đến lúc thu xong, người đó tiến lại bắt tay, làm quen với tôi và tự giới thiệu: "Xin chào anh Nguyễn Đình San. Tôi là Vũ Hà làm chương trình SKTT phát vào các tối thứ 7 hàng tuần. Không biết anh có để ý?". "Thi thoảng tôi có theo dõi. Nhiều vở rất hay, chẳng kém mấy xem trên sân khấu".

Rồi Vũ Hà kéo tôi ra quán nước. Ông khen tôi có giọng nói hay, đài từ tốt và ngỏ ý muốn mời tôi cộng tác lâu dài với SKTT trong vai trò dẫn chuyện là chính, khi nào có vai phù hợp thì sắm luôn. Thế là từ đó, tôi và ông trở thành bạn và thường xuyên được ông mời tham gia nhiều vở kịch truyền thanh.

Vũ Hà là người dễ chơi. Ông có phong cách xuề xòa, luôn xởi lởi với mọi người. Gặp ông lúc nào cũng thấy nụ cười luôn thường trực trên môi. Ông sống chân thành, tự nhiên, đầy thú vị chứ không phải nụ cười kiểu "trang trí". Lại cũng hay bông phèng, tếu táo. Cuộc gặp gỡ nào mà có Vũ Hà thì vui hơn hẳn khi vắng ông. Ông biết cách làm cho các diễn viên đến phòng thu luôn hào hứng làm việc hết mình mặc dù thù lao (nhuận miệng) rất khiêm tốn và không phải kịch bản nào cũng hay. Thường thì mỗi khi gặp một kịch bản kém chất lượng, các diễn viên rất oải.

Một lần vào dịp kỷ niệm lớn, Vũ Hà đã lựa chọn một vở rất có ý nghĩa nhưng chất lượng nghệ thuật chưa cao, các nhân vật trong vở không sinh động. Diễn viên diễn rời rạc vì không có hứng. Vũ Hà đã "dỗ" họ như dỗ trẻ con: "Thôi nào, chất lượng nghệ thuật có phần non yếu nhưng rất cần xuất hiện trên sóng trong dịp kỷ niệm lớn sắp tới. Các chiến hữu cố diễn cho hay để kết thúc sớm, xong còn xuống chợ Đuổi thăm công ty LOLOTICA. Hôm nay Vũ Hà sẽ chiêu đãi".

NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê -0
Bìa một cuốn sách của Vũ Hà và những công việc hàng ngày của ông.

Mọi người ai cũng hiểu là sẽ đi ăn lòng lợn, tiết canh ở chợ Đuổi (chợ ở cuối phố Lê Đại Hành, quận Hai Bà Trưng khi ấy có quán bán thứ này rất nổi tiếng, bây giờ không còn). Quả là các diễn viên vui vẻ hẳn, diễn có hồn hơn trước. Làm việc xong, tất cả xuống chợ Đuổi như đã hẹn, liên hoan túy lúy. Ăn xong, mọi người có ý đóng góp chứ không để Vũ Hà phải trả tiền. Ông không nghe, nói: "Mình vừa lĩnh được khoản nhuận bút có thể được mấy bữa như thế này. Các bạn cứ yên tâm".

Vui vẻ, xuề xòa, rất dễ tính với mọi người nhưng trong công việc, ông lại rất nghiêm túc và khó tính. Không ít diễn viên đã nổi tiếng trên sân khấu mà lúc thoại trong phòng thu vẫn bị ông yêu cầu diễn đi diễn lại. Ông nói với một nữ diễn viên quen biết trên cả sân khấu lẫn màn bạc khi cô có vẻ chưa thật nhập vai: "Ở trên sân khấu, vì em quá xinh đẹp nên khán giả chỉ mải nhìn mà sao nhãng nghe em nói. Nhưng ở đây, chỉ còn duy nhất giọng nói của nhân vật nên mọi nhược điểm của giọng sẽ lộ ra. Em thể hiện sâu sắc hơn chút nữa đi". Cách góp ý của Vũ Hà như vậy khó có thể khiến cô nàng tự ái.

Tôi cũng bị ông bắt diễn đi diễn lại một đoạn đối thoại dài. Lần ấy, tôi được phân sắm vai Giám đốc một nông trường. Ông phàn nàn: "Nhân vật Giám đốc này vốn là bộ đội chuyển ngành, trình độ văn hóa mới cấp 2. Ông ta miệng nói, tay làm, sống rất bình dân. Ông hãy nói dung dị hơn. Giọng ông sang trọng quá, chưa hợp. Ông hãy nâng tông lên một chút và nhớ là không điệu, không trầm, lốp bốp một chút càng hiệu quả". Tôi phải thu đến lần thứ 3 mới được đoạn ông Giám đốc này phát biểu trong một cuộc họp.

Vũ Hà không có dịp được học qua trường đại học nào, càng không được đào tạo ở trường sân khấu. Ông sinh năm 1944 ở Khoái Châu, Hưng Yên, có một tuổi thơ nhọc nhằn, khốn khó. Còn bé xíu, đã phải theo mẹ đi khắp các chợ ở quê nhà để kiếm sống. Đến năm 1946, lên 2 tuổi, cùng bố mẹ lên Hà Nội sinh nhai. Cả nhà ở nhờ một người bà con. Mẹ bán hàng xáo, bố đi làm mướn, gặp ai thuê việc gì cũng làm miễn có tiền. Cậu bé Hà khi ấy cứ học xong là lại đi bán báo, đánh giầy, bán kem dạo ở khắp các ngõ, ngách Hà Nội. Sau này, khi đã là một đạo diễn SKTT, cứ gặp các chú bán báo hay đánh giày ở đâu là ông lại nhớ về ký ức tuổi thơ của mình. Ông sẵn sàng moi tiền mua báo hoặc đánh giày mà không lấy tiền trả lại.

Do hoàn cảnh bố mẹ quá khó khăn, học hết lớp 9, Vũ Hà xin vào một đoàn địa chất lên miền núi thăm dò khoáng sản. Vậy là mới 17 tuổi, ông đã đặt chân đến được nhiều nơi ở các vùng hẻo lánh, xa xôi. Hồi học phổ thông, ông có thiên hướng về môn văn và thích xem kịch. Thấy có cuộc thi sáng tác kịch bản do Hội Nghệ sĩ sân khấu tổ chức, tại tỉnh Bắc Kạn - nơi đang thăm dò địa chất - Vũ Hà mạnh dạn viết một vở gửi dự thi và đoạt giải B. Thời gian này, ông xin đi học tại chức ngành Văn ở Trường Đại học Tổng hợp. Có bằng cử nhân văn học, năm 1970, ông xin chuyển về Đài Tiếng nói Việt Nam và làm ở Phòng Sân khấu cho mãi tới lúc nghỉ hưu (2005).

Vào đầu thế kỷ 21, đời sống nhiều người dân ở Hà Nội đã được nâng cao. Khắp nơi, người ta làm nhà nhiều tầng, mua xe máy. Nhưng Vũ Hà vẫn "thủy chung" với chiếc xe đạp cà tàng, căn hộ tập thể chật hẹp ở tầng 2 khu tập thể Nguyễn Công Trứ luôn thiếu ánh sáng. Và ông cũng rất thủy chung với nghề đạo diễn SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam suốt 35 năm tuy không ít lần có cơ hội chuyển công tác sang cơ quan khác có mức lương và nhiều chế độ cao hơn.

Đã hoạt động văn nghệ thì ai cũng yêu nghề. Nhưng Vũ Hà có niềm say mê đặc biệt hơn người. Điều này đã khiến ông vượt qua rất nhiều khó khăn để đến với văn học, với sân khấu. Không đơn giản khi đang là một công nhân địa chất nay đây mai đó mà ông vẫn tìm cách học để hoàn thành chương trình lớp 10 phổ thông và sau đó là học tại chức để có được bằng cử nhân văn học.

Với những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực SKTT, Vũ Hà được phong danh hiệu NSƯT. Ông ra đi ngày 12/3/2010, khi mới ở tuổi 66 - cái tuổi thời nay được coi là chưa già, để lại cho bạn bè, đồng nghiệp niềm thương tiếc lớn.

Nguyễn Đình San

Các tin khác

Về Thoại Sơn thăm đình thần 3 danh hiệu

Về Thoại Sơn thăm đình thần 3 danh hiệu

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, đình thần Thoại Ngọc Hầu vẫn giữ nguyên nét cổ kính, uy nghiêm và trở thành “linh hồn” của vùng đất Thoại Sơn. Năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận bia Thoại Sơn là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Một người lặng lẽ sống và viết

Một người lặng lẽ sống và viết

Văn chương Quách Liêu cũng giống như tính cách con người anh: không ồn ào, không phô trương, chỉ lặng lẽ cảm thông và chia sẻ với số phận của những con người bình dị.

“Cuộc đời cho ta quả quýt”!

“Cuộc đời cho ta quả quýt”!

Trong “Truyện Kiều”, đoạn tả Mã Giám Sinh trên đường đưa Kiều đi, có “độc thoại nội tâm” rất hay: “Về đây nước trước bẻ hoa/ Vương tôn, quý khách, ắt là đua nhau/ Hẳn ba trăm lạng kém đâu/ Cũng đà vừa vốn, còn sau thì lời/ Miếng ngon kề đến tận nơi/ Vốn nhà cũng tiếc, của trời cũng tham/ Đào tiên đã bén tay phàm/ Thì vin cành quýt cho cam sự đời”. Đây là “âm mưu” của Mã Giám Sinh sau khi mua Kiều “ba trăm lạng”.

Giá trị của hòa bình

Giá trị của hòa bình

Ngày ấy mẹ tôi tầm sáu tuổi, chưa biết chữ và sống dưới những tiếng nổ inh tai. Những tiếng nổ từ mấy loại vũ khí chiến tranh - thứ mà thời của chúng tôi ít khi chứng kiến. Mẹ kể, bầu trời dạo đó toàn bóng khói. Những làn khói từ thuốc súng, từ đạn bom, từ mấy ngôi nhà cháy trụi sau trận càn đột ngột.

Con mối và cái tổ kỳ lạ...

Con mối và cái tổ kỳ lạ...

Bởi khí hậu nóng ẩm, thuận lợi cho loài mối phát triển – một đe doạ với sự đục phá nhà cửa, đồ dùng,… nên con mối không được thiện cảm trong văn hóa Việt. Nó thường bò vào ngụ ngôn, không được làm “nhân vật”, chỉ là cái cớ để cốt truyện phát triển.

Nghệ thuật tạo hình – liều thuốc chữa lành tâm hồn

Nghệ thuật tạo hình – liều thuốc chữa lành tâm hồn

Giữa nhịp sống gấp gáp của thời đại số, con người khỏe hơn về thể chất nhưng lại mong manh hơn về tinh thần. Khi y học chăm lo tuổi thọ sinh học, câu hỏi đặt ra là: ai nuôi dưỡng đời sống nội tâm? Trong bối cảnh ấy, nghệ thuật tạo hình không còn chỉ là lĩnh vực của cái đẹp, mà trở thành một phương thức chữa lành âm thầm nhưng bền bỉ.

Xuôi dòng An Sơn, phải lòng Lái Thiêu

Xuôi dòng An Sơn, phải lòng Lái Thiêu

Tôi ngồi bên dòng An Sơn một chiều tháng tư nghe hoàng hôn võ vàng sóng nước. Dòng An Sơn là một nhánh rẽ của con sông Sài Gòn chảy qua Lái Thiêu. Mười năm gá thân vào đất này, tôi thấy Lái Thiêu có quá nhiều câu chuyện để kể.

Hào khí Chu Hưng

Hào khí Chu Hưng

Hạ Hòa (Phú Thọ) vốn là vùng đất địa linh, sơn thủy hữu tình, nơi có Chiến khu 10 và thủ đô văn nghệ trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong đời sống văn hóa, tinh thần của vùng đất này, đền Chu Hưng là công trình tín ngưỡng tâm linh có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ; là điểm nhấn quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nói chung và văn hóa tâm linh của vùng đất Hạ Hòa nói riêng.

Không có gì hai lần Wislawa Szymborska

Không có gì hai lần Wislawa Szymborska

Không có gì xảy ra hai lần phản ánh đúng thực tế cuộc sống. Mỗi người chúng ta đều nằm trong quy luật vật đổi sao dời, mỗi người chỉ sống có một lần và chỉ có vậy, số phận con người không lập lại.

“Lao xao Yên Phụ tiếng hò gọi nhau...”

“Lao xao Yên Phụ tiếng hò gọi nhau...”

Đường Yên Phụ (Hà Nội) chạy dọc theo sông Hồng. Đây nguyên là một đoạn đê cổ, và một phần được sử dụng làm đường Yên Phụ. Đường dài khoảng gần 1,5 km, bắt đầu từ ô Yên Phụ (đầu dốc đường Thanh Niên) chạy cắt qua các phố Cửa Bắc, Hàng Bún, Hàng Than, Hòe Nhai và kết thúc tại phố Hàng Đậu (gần đầu cầu Long Biên). Từ xưa, tên gốc là Yên Hoa. Năm 1841, vì kỵ húy mẹ vua Thiệu Trị là Hồ Thị Hoa, nên đổi thành Yên Phụ.    

"Tung hoả mù" - trong đời sống, văn chương!

"Tung hoả mù" - trong đời sống, văn chương!

Theo nghĩa đen, "tung hỏa mù" là tung ra khói lửa khiến đối phương mất phương hướng, khó phát hiện được mục tiêu. Ban đầu được dùng phổ biến trong quân sự, như là một mưu kế để che giấu quân đội rút lui, di chuyển… Cách này rất thường gặp trong binh pháp cổ Trung Hoa.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Hải: Người giữ hồn quan họ

Nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Hải: Người giữ hồn quan họ

Thật không ngờ, trong đời sống văn hóa đương đại gấp gáp và bận rộn, đôi khi người ta chỉ lướt qua những giá trị truyền thống thì vẫn có những người lặng lẽ dành tâm sức và cả cuộc đời của mình để bảo tồn những giá trị văn hóa quý báu. Tôi vô tình có cuộc gặp gỡ quý giá với ông Nguyễn Trọng Hải, là người cung cấp nhiều tư liệu quý cho Thư viện điện tử Quan họ Bắc Ninh.

Nhà thơ Lê Hồng Thiện: Thơ khiến cho cuộc đời đáng sống hơn

Nhà thơ Lê Hồng Thiện: Thơ khiến cho cuộc đời đáng sống hơn

Giữa nhịp sống nhiều đổi thay, Lê Hồng Thiện vẫn lặng lẽ đi qua tuổi 85 bằng một tâm thế đáng ngưỡng mộ: lạc quan, yêu đời và bền bỉ sáng tạo. Thời gian dường như không làm cạn đi nguồn cảm xúc trong ông, trái lại càng lắng sâu, càng nồng cháy.

Huyền thoại Trung đội Mai Quốc Ca

Huyền thoại Trung đội Mai Quốc Ca

Tháng Tư, đứng bên bờ sông Thạch Hãn nhìn dòng nước lặng trôi, khó ai hình dung nơi đây từng là ranh giới của sự sống và cái chết. Năm 1972, dòng sông ấy chứng kiến một trong những cuộc chiến khốc liệt nhất của chiến tranh Việt Nam, khi đất trời bị xé nát bởi bom đạn, còn con người bừng lên như những ngọn lửa.

Ngọn gió rừng vẫn thổi nơi suối nguồn

Ngọn gió rừng vẫn thổi nơi suối nguồn

Có một vùng quê trung du yên bình nơi Chiến khu 10 xưa đã đi vào thế giới nghệ thuật, lấp lánh, ấm áp những trang thơ, nhật ký và lắng đọng những ân tình sâu nặng đối với nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ. Nơi đây, ông cất tiếng khóc chào đời và trở thành ngọn nguồn gieo mầm cho cảm hứng nghệ thuật. Vùng quê ấy đã trở thành “địa chỉ tâm hồn”, làm nên “suối nguồn” trong mát cho những tác phẩm để đời của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.

Tiếng hồn dân dã bên bờ Kiến Giang

Tiếng hồn dân dã bên bờ Kiến Giang

Giữa dải đất miền Trung nắng gió, Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị) từ lâu được biết đến như cái nôi của những câu hò mộc mạc mà thấm đẫm tình người. Trong đó, Hò khoan Lệ Thủy với nhịp chèo khoan thai, với tiếng đáp tình tứ giữa đôi bờ sông Kiến Giang đã trở thành linh hồn của một vùng đất.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn - đứng trên hai mặt của tình yêu

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn - đứng trên hai mặt của tình yêu

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã mang đến cho chúng ta những bản tình ca thổn thức, nhưng ông không bao giờ có được hạnh phúc lứa đôi trọn vẹn. Nhiều bóng hồng lặng lẽ xuất hiện trong đời nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã để lại những giai điệu xao xuyến khôn nguôi.

Hai con ngựa "lạ đời" trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan!

Hai con ngựa "lạ đời" trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan!

Nhà văn lớn Nguyễn Công Hoan (1903 - 1977) để lại một gia tài tác phẩm văn học đồ sộ, với hơn 200 truyện ngắn, 30 truyện dài và nhiều tiểu luận văn học. Tài năng và phong cách của ông thể hiện chủ yếu ở thể truyện ngắn.

Lễ cầu mưa và nét đẹp văn hóa Tây Nguyên

Lễ cầu mưa và nét đẹp văn hóa Tây Nguyên

Những dãy núi cao vời vợi cùng những cánh rừng mênh mang của đại ngàn Tây Nguyên là không gian sinh tồn của các tộc người. Sống giữa núi rừng, họ có cách ứng xử tôn trọng và hòa hợp với thiên nhiên cây cỏ, từ đó hình thành nên hệ tín ngưỡng và những nghi lễ tâm linh độc đáo, giàu bản sắc của miền rừng.