NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê

Nói đến cố NSƯT Vũ Hà (Hà đầu bạc), giới sân khấu không xa lạ. Chẳng phải ông là ngôi sao trên sàn diễn, cũng không phải tạo nên những cơn sốt vé bởi một kịch bản nào hoặc là đạo diễn của những vở kịch đình đám.

Ông chỉ khiêm tốn là một nhà sân khấu truyền thanh (SKTT) tức tạo nên tiết mục sân khấu cho công chúng nghe qua làn sóng chứ không phải là xem trên sân khấu. Công việc hàng ngày của ông gồm mấy hoạt động: Một là đi tìm kiếm những vở diễn hay rồi thu thanh, đưa lên làn sóng. Hai là mời các diễn viên đến studio đối thoại theo các kịch bản đã có sẵn. Lúc này, ông là đạo diễn kịch truyền thanh. Và ba là tự tay viết nên những kịch bản loại này.

image001.png -0
Nghệ sĩ ưu tú Vũ Hà (1944 - 2010).

Trước khi Vũ Hà làm SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam và sau khi ông qua đời, đương nhiên là có nhiều người cũng làm việc này. Nhưng bạn nghề thường nhớ đến Vũ Hà. Có lẽ trước nhất bởi thời gian ông làm việc này là rất lâu (35 năm) - hầu như gần cả đời công chức. Sau là ông vừa viết kịch bản, vừa đạo diễn SKTT tới hàng trăm vở, trong đó có nhiều vở gây được ấn tượng tốt cho công chúng.

Có một thời, khi vô tuyến truyền hình còn hiếm, Đài phát thanh là phương tiện chiếm ưu thế trong việc đem lại sự phong phú cho đời sống tinh thần quảng đại quần chúng. SKTT và Kể chuyện cảnh giác được phát vào các tối thứ 7 hàng tuần có lẽ là hai tiết mục khiến nhiều công chúng đón chờ nhất trên Đài Tiếng nói Việt Nam.

Cần thấy rằng chỉ một lượng công chúng nhất định ở Thủ đô và các thành phố lớn mới có cơ hội xem sân khấu trên sàn diễn. Còn lại phần đông hơn ở các tỉnh và các vùng nông thôn, miền núi thì không thể tiếp cận với loại hình nghệ thuật hấp dẫn này. Vậy nên SKTT là rất cần thiết. Vũ Hà đã góp công không nhỏ trong việc hoàn chỉnh và phát triển thể loại này.

Năm 1996, trong một lần tham dự Liên hoan Kịch truyền thanh thế giới tổ chức tại Mockva, vở kịch "Cái chết của nữ tài tử dạy hổ" của Vũ Hà được giải cao. Sau đó, ông được bạn bè quốc tế tặng danh hiệu "Kiện tướng kịch truyền thanh quốc tế".

Nhớ lần đầu tiên tiếp xúc với Vũ Hà, tôi giữ được ấn tượng thật đặc biệt về ông. Có một thời gian khá dài, tôi như người làm việc ở Đài Tiếng nói Việt Nam do thường xuyên có mặt ở cơ quan này vì cộng tác với rất nhiều chương trình, chủ yếu là nói và đọc. Một lần, tôi đang thu thanh trong phòng, nhìn qua ô kính thấy một người còn trẻ mà mái tóc đã bạc như cước cứ chăm chú lắng nghe. Đến lúc thu xong, người đó tiến lại bắt tay, làm quen với tôi và tự giới thiệu: "Xin chào anh Nguyễn Đình San. Tôi là Vũ Hà làm chương trình SKTT phát vào các tối thứ 7 hàng tuần. Không biết anh có để ý?". "Thi thoảng tôi có theo dõi. Nhiều vở rất hay, chẳng kém mấy xem trên sân khấu".

Rồi Vũ Hà kéo tôi ra quán nước. Ông khen tôi có giọng nói hay, đài từ tốt và ngỏ ý muốn mời tôi cộng tác lâu dài với SKTT trong vai trò dẫn chuyện là chính, khi nào có vai phù hợp thì sắm luôn. Thế là từ đó, tôi và ông trở thành bạn và thường xuyên được ông mời tham gia nhiều vở kịch truyền thanh.

Vũ Hà là người dễ chơi. Ông có phong cách xuề xòa, luôn xởi lởi với mọi người. Gặp ông lúc nào cũng thấy nụ cười luôn thường trực trên môi. Ông sống chân thành, tự nhiên, đầy thú vị chứ không phải nụ cười kiểu "trang trí". Lại cũng hay bông phèng, tếu táo. Cuộc gặp gỡ nào mà có Vũ Hà thì vui hơn hẳn khi vắng ông. Ông biết cách làm cho các diễn viên đến phòng thu luôn hào hứng làm việc hết mình mặc dù thù lao (nhuận miệng) rất khiêm tốn và không phải kịch bản nào cũng hay. Thường thì mỗi khi gặp một kịch bản kém chất lượng, các diễn viên rất oải.

Một lần vào dịp kỷ niệm lớn, Vũ Hà đã lựa chọn một vở rất có ý nghĩa nhưng chất lượng nghệ thuật chưa cao, các nhân vật trong vở không sinh động. Diễn viên diễn rời rạc vì không có hứng. Vũ Hà đã "dỗ" họ như dỗ trẻ con: "Thôi nào, chất lượng nghệ thuật có phần non yếu nhưng rất cần xuất hiện trên sóng trong dịp kỷ niệm lớn sắp tới. Các chiến hữu cố diễn cho hay để kết thúc sớm, xong còn xuống chợ Đuổi thăm công ty LOLOTICA. Hôm nay Vũ Hà sẽ chiêu đãi".

NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê -0
Bìa một cuốn sách của Vũ Hà và những công việc hàng ngày của ông.

Mọi người ai cũng hiểu là sẽ đi ăn lòng lợn, tiết canh ở chợ Đuổi (chợ ở cuối phố Lê Đại Hành, quận Hai Bà Trưng khi ấy có quán bán thứ này rất nổi tiếng, bây giờ không còn). Quả là các diễn viên vui vẻ hẳn, diễn có hồn hơn trước. Làm việc xong, tất cả xuống chợ Đuổi như đã hẹn, liên hoan túy lúy. Ăn xong, mọi người có ý đóng góp chứ không để Vũ Hà phải trả tiền. Ông không nghe, nói: "Mình vừa lĩnh được khoản nhuận bút có thể được mấy bữa như thế này. Các bạn cứ yên tâm".

Vui vẻ, xuề xòa, rất dễ tính với mọi người nhưng trong công việc, ông lại rất nghiêm túc và khó tính. Không ít diễn viên đã nổi tiếng trên sân khấu mà lúc thoại trong phòng thu vẫn bị ông yêu cầu diễn đi diễn lại. Ông nói với một nữ diễn viên quen biết trên cả sân khấu lẫn màn bạc khi cô có vẻ chưa thật nhập vai: "Ở trên sân khấu, vì em quá xinh đẹp nên khán giả chỉ mải nhìn mà sao nhãng nghe em nói. Nhưng ở đây, chỉ còn duy nhất giọng nói của nhân vật nên mọi nhược điểm của giọng sẽ lộ ra. Em thể hiện sâu sắc hơn chút nữa đi". Cách góp ý của Vũ Hà như vậy khó có thể khiến cô nàng tự ái.

Tôi cũng bị ông bắt diễn đi diễn lại một đoạn đối thoại dài. Lần ấy, tôi được phân sắm vai Giám đốc một nông trường. Ông phàn nàn: "Nhân vật Giám đốc này vốn là bộ đội chuyển ngành, trình độ văn hóa mới cấp 2. Ông ta miệng nói, tay làm, sống rất bình dân. Ông hãy nói dung dị hơn. Giọng ông sang trọng quá, chưa hợp. Ông hãy nâng tông lên một chút và nhớ là không điệu, không trầm, lốp bốp một chút càng hiệu quả". Tôi phải thu đến lần thứ 3 mới được đoạn ông Giám đốc này phát biểu trong một cuộc họp.

Vũ Hà không có dịp được học qua trường đại học nào, càng không được đào tạo ở trường sân khấu. Ông sinh năm 1944 ở Khoái Châu, Hưng Yên, có một tuổi thơ nhọc nhằn, khốn khó. Còn bé xíu, đã phải theo mẹ đi khắp các chợ ở quê nhà để kiếm sống. Đến năm 1946, lên 2 tuổi, cùng bố mẹ lên Hà Nội sinh nhai. Cả nhà ở nhờ một người bà con. Mẹ bán hàng xáo, bố đi làm mướn, gặp ai thuê việc gì cũng làm miễn có tiền. Cậu bé Hà khi ấy cứ học xong là lại đi bán báo, đánh giầy, bán kem dạo ở khắp các ngõ, ngách Hà Nội. Sau này, khi đã là một đạo diễn SKTT, cứ gặp các chú bán báo hay đánh giày ở đâu là ông lại nhớ về ký ức tuổi thơ của mình. Ông sẵn sàng moi tiền mua báo hoặc đánh giày mà không lấy tiền trả lại.

Do hoàn cảnh bố mẹ quá khó khăn, học hết lớp 9, Vũ Hà xin vào một đoàn địa chất lên miền núi thăm dò khoáng sản. Vậy là mới 17 tuổi, ông đã đặt chân đến được nhiều nơi ở các vùng hẻo lánh, xa xôi. Hồi học phổ thông, ông có thiên hướng về môn văn và thích xem kịch. Thấy có cuộc thi sáng tác kịch bản do Hội Nghệ sĩ sân khấu tổ chức, tại tỉnh Bắc Kạn - nơi đang thăm dò địa chất - Vũ Hà mạnh dạn viết một vở gửi dự thi và đoạt giải B. Thời gian này, ông xin đi học tại chức ngành Văn ở Trường Đại học Tổng hợp. Có bằng cử nhân văn học, năm 1970, ông xin chuyển về Đài Tiếng nói Việt Nam và làm ở Phòng Sân khấu cho mãi tới lúc nghỉ hưu (2005).

Vào đầu thế kỷ 21, đời sống nhiều người dân ở Hà Nội đã được nâng cao. Khắp nơi, người ta làm nhà nhiều tầng, mua xe máy. Nhưng Vũ Hà vẫn "thủy chung" với chiếc xe đạp cà tàng, căn hộ tập thể chật hẹp ở tầng 2 khu tập thể Nguyễn Công Trứ luôn thiếu ánh sáng. Và ông cũng rất thủy chung với nghề đạo diễn SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam suốt 35 năm tuy không ít lần có cơ hội chuyển công tác sang cơ quan khác có mức lương và nhiều chế độ cao hơn.

Đã hoạt động văn nghệ thì ai cũng yêu nghề. Nhưng Vũ Hà có niềm say mê đặc biệt hơn người. Điều này đã khiến ông vượt qua rất nhiều khó khăn để đến với văn học, với sân khấu. Không đơn giản khi đang là một công nhân địa chất nay đây mai đó mà ông vẫn tìm cách học để hoàn thành chương trình lớp 10 phổ thông và sau đó là học tại chức để có được bằng cử nhân văn học.

Với những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực SKTT, Vũ Hà được phong danh hiệu NSƯT. Ông ra đi ngày 12/3/2010, khi mới ở tuổi 66 - cái tuổi thời nay được coi là chưa già, để lại cho bạn bè, đồng nghiệp niềm thương tiếc lớn.

Nguyễn Đình San

Các tin khác

Nụ cười Mai Đức Chung

Nụ cười Mai Đức Chung

Có lẽ, Anh hùng Lao động Mai Đức Chung là huấn luyện viên (HLV) bóng đá đặc biệt nhất mà tôi từng biết. Đặc biệt không chỉ bởi ông gắn với những hoàn cảnh đặc biệt, giành được nhiều thành tích đặc biệt, mà còn bởi nụ cười hiền từ của ông.

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Có nguồn gốc từ Địa Trung Hải, được trồng cách đây hàng nghìn năm, ô-liu là loại cây có sức sống đặc biệt bền bỉ, có thể sinh trưởng trên những vùng đất khô cằn, sỏi đá, chịu được nắng nóng, có thể sống tới cả ngàn năm. Người ta vẫn kể, dù đã bao cuộc chiến tranh đi qua, nhiều cây ô-liu cổ xưa ở Hy Lạp, Palestine, Italia đến nay vẫn ra hoa kết trái. Hình như càng khắc nghiệt, cây càng vững chãi.

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Lâu nay, đã thấy ít người nhắc đến thần tượng của giới trẻ như giai đoạn trước. Có sự biến đổi nào chăng? Thật ra, không phải như thế mà bởi giới trẻ hôm nay có quá nhiều tấm gương, quá nhiều mục tiêu để phấn đấu. Từ tấm gương dũng cảm cứu người trong hoạn nạn đến tấm gương trong học tập, nghiên cứu, vượt lên nghịch cảnh... Đôi khi, chỉ cần người trẻ nhận ra một nhân vật tốt ngay chính ở khu phố, xóm, bản... của mình để học tập, phấn đấu theo đã là một tín hiệu tích cực trong xã hội. Thần tượng nào có xa vời!

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Tin vui cho khán giả yêu thích môn nghệ thuật thứ 7. Cục Điện ảnh vừa lên tiếng khuyến khích sản xuất và phát hành những bộ phim giàu giá trị nhân văn, phản ánh đời sống xã hội và góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Điều này đồng nghĩa với việc sau nhiều năm các nhà làm phim kiên trì "giáo dục" người xem bằng ma quỷ, vong nhập, xác sống, bùa ngải, nhà hoang, thẩm mỹ viện âm phủ, bệnh viện âm phủ, chung cư âm phủ và có lẽ trong tương lai không xa là cả trạm thu phí âm phủ, chúng ta đã chú trọng hơn đến xây dựng con người nhân văn.

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Trong sáng tác thơ, hình ảnh không chỉ là phương tiện trang trí cho câu thơ, mà là một trong những yếu tố cốt lõi làm nên tứ thơ, cảm xúc thơ và sức ám ảnh của bài thơ.

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Vừa qua, Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh đã tổ chức tọa đàm "Diện mạo văn chương ở đô thị quốc tế" trong khuôn khổ của trại sáng tác hằng năm. Sau sáp nhập, TP Hồ Chí Minh mở rộng không chỉ về địa giới hành chính, mà còn là sự hợp lưu của nhiều dòng chảy văn chương mang phong vị riêng biệt. Nhưng câu chuyện "diện mạo văn chương" thời kỷ nguyên số lại là câu chuyện chẳng hề dễ dàng.

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Truyền thuyết thời Hùng Vương là tấm bản đồ tư duy vũ trụ quan độc đáo của người Việt cổ. Người xưa nghĩ về trời đất, về sự sống bằng những câu chuyện kể sinh động. Họ quan niệm vạn vật đều có linh hồn, sống và chết chỉ là một sự chuyển hóa. Và con người luôn ở vị trí trung tâm, vừa kiến tạo vừa gìn giữ sự hài hòa với thiên nhiên.

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Từ hơn một thế kỷ trước, cụ Nguyễn Đình Khánh một người con của làng Lai Xá (Hà Nội) đã sớm tiếp cận nghề nhiếp ảnh, mở hiệu ảnh Khánh Ký nổi tiếng trên phố Hàng Da. Cụ đã truyền nghề cho nhiều người cùng làng, tạo nên một cộng đồng thợ ảnh đông đảo, đưa Lai Xá trở thành cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Cũng như các dân tộc khác trên thế giới, từ xa xưa người Khmer ở Nam Bộ đã biết cách khắc chữ trên đá, các nguyên liệu khác để ghi chép kinh nghiệm sống, tri thức các lĩnh vực sản xuất, văn hóa, lời dăn dạy của tín ngưỡng, tôn giáo cho thế hệ sau...

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Mạng xã hội bàn tán về đề thi THPT môn Ngữ văn, về câu 1 viết đoạn văn nghị luận xã hội. “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”?

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Thăng Long xưa được gắn với từ Kẻ Chợ (“Kẻ” là từ chung chỉ một vùng đất và dân cư trù phú). Kinh đô lại có nhiều kẻ nhỏ, như: Kẻ Vẽ, kẻ Mơ, kẻ Chèm, Kẻ Mọc, Kẻ Cót... Từ xưa, phía đông nam thành Thăng Long là một vùng đất rộng lớn có tên là Cổ Mai (tên nôm là Kẻ Mơ), bao gồm các làng Hoàng Mai, Tương Mai, Mai Động, Hồng Mai. Đến đời Tự Đức (1848 - 1883), vì kỵ húy nên đổi Hồng Mai thành Bạch Mai.

Trăm năm chợ “chảnh”

Trăm năm chợ “chảnh”

Trong ký ức của thị dân Sài thành có một khu vực đặc biệt mà hễ nhắc đến nó, người ta nhớ ngay đến ngôi chợ bao đời mang danh chợ “chảnh”. Đến năm 2026 này, ngôi “chợ nhà giàu” ấy đã bước sang tuổi 100.

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Một buổi sáng tháng 9 năm 2015, các máy dò LIGO ghi nhận tiếng của hai hố đen sáp nhập từ 1,3 tỷ năm ánh sáng. Sự kiện ấy chứng minh rằng vũ trụ vận hành bằng những dao động vô hình, khác hẳn với những khối vật chất rắn chắc.

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Khu Di tích lịch sử lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến được xây dựng trên đồi Nà Bó, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Từ khi khánh thành năm 2016 đến nay, nơi đây đã trở thành điểm đến tham quan, tri ân, tưởng nhớ đến những người lính năm xưa đã ngã xuống vì Tổ quốc...

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp phá dỡ bức tường thành phía Đông thành Thăng Long, và lấp đi con hào chạy dọc tường thành, tạo ra một con đường mới dài hơn 1.200m, chính là phố Phùng Hưng (Hà Nội) ngày nay.

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Khi còn ở dương thế, Trần Nguyên Dũng là một họa sĩ trầm lặng, luôn là người lắng nghe trong mọi cuộc vui. Tại triển lãm “Những ngày thảnh thơi”, hội họa sẽ kể những câu chuyện về thế giới nội tâm đầy sắc màu của ông...

Họa sĩ Tạ Tỵ Với chiếc đũa thần màu nhiệm

Họa sĩ Tạ Tỵ Với chiếc đũa thần màu nhiệm

Tôi thực sự ngạc nhiên khi đọc được bút tích của họa sĩ Tạ Tỵ (1921-2004) để lại với đề từ sâu sắc rằng: “Nghệ thuật là cao quý. Người làm ra nghệ thuật đã cao quý. Người thưởng ngoạn nghệ thuật còn cao quý hơn” (trích “Tạ Tỵ- Dấu ấn sáng tạo” - NXB Hội Nhà văn-2019). Họa sĩ cần người xem luôn thấu hiểu và đồng hành sáng tạo cùng nghệ sĩ. Bởi lẽ, ông chính là người khởi đầu cho dòng tranh Lập thể vào đầu thập niên 50 (thế kỷ 20) nhưng đầy gian nan.