NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê

Nói đến cố NSƯT Vũ Hà (Hà đầu bạc), giới sân khấu không xa lạ. Chẳng phải ông là ngôi sao trên sàn diễn, cũng không phải tạo nên những cơn sốt vé bởi một kịch bản nào hoặc là đạo diễn của những vở kịch đình đám.

Ông chỉ khiêm tốn là một nhà sân khấu truyền thanh (SKTT) tức tạo nên tiết mục sân khấu cho công chúng nghe qua làn sóng chứ không phải là xem trên sân khấu. Công việc hàng ngày của ông gồm mấy hoạt động: Một là đi tìm kiếm những vở diễn hay rồi thu thanh, đưa lên làn sóng. Hai là mời các diễn viên đến studio đối thoại theo các kịch bản đã có sẵn. Lúc này, ông là đạo diễn kịch truyền thanh. Và ba là tự tay viết nên những kịch bản loại này.

image001.png -0
Nghệ sĩ ưu tú Vũ Hà (1944 - 2010).

Trước khi Vũ Hà làm SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam và sau khi ông qua đời, đương nhiên là có nhiều người cũng làm việc này. Nhưng bạn nghề thường nhớ đến Vũ Hà. Có lẽ trước nhất bởi thời gian ông làm việc này là rất lâu (35 năm) - hầu như gần cả đời công chức. Sau là ông vừa viết kịch bản, vừa đạo diễn SKTT tới hàng trăm vở, trong đó có nhiều vở gây được ấn tượng tốt cho công chúng.

Có một thời, khi vô tuyến truyền hình còn hiếm, Đài phát thanh là phương tiện chiếm ưu thế trong việc đem lại sự phong phú cho đời sống tinh thần quảng đại quần chúng. SKTT và Kể chuyện cảnh giác được phát vào các tối thứ 7 hàng tuần có lẽ là hai tiết mục khiến nhiều công chúng đón chờ nhất trên Đài Tiếng nói Việt Nam.

Cần thấy rằng chỉ một lượng công chúng nhất định ở Thủ đô và các thành phố lớn mới có cơ hội xem sân khấu trên sàn diễn. Còn lại phần đông hơn ở các tỉnh và các vùng nông thôn, miền núi thì không thể tiếp cận với loại hình nghệ thuật hấp dẫn này. Vậy nên SKTT là rất cần thiết. Vũ Hà đã góp công không nhỏ trong việc hoàn chỉnh và phát triển thể loại này.

Năm 1996, trong một lần tham dự Liên hoan Kịch truyền thanh thế giới tổ chức tại Mockva, vở kịch "Cái chết của nữ tài tử dạy hổ" của Vũ Hà được giải cao. Sau đó, ông được bạn bè quốc tế tặng danh hiệu "Kiện tướng kịch truyền thanh quốc tế".

Nhớ lần đầu tiên tiếp xúc với Vũ Hà, tôi giữ được ấn tượng thật đặc biệt về ông. Có một thời gian khá dài, tôi như người làm việc ở Đài Tiếng nói Việt Nam do thường xuyên có mặt ở cơ quan này vì cộng tác với rất nhiều chương trình, chủ yếu là nói và đọc. Một lần, tôi đang thu thanh trong phòng, nhìn qua ô kính thấy một người còn trẻ mà mái tóc đã bạc như cước cứ chăm chú lắng nghe. Đến lúc thu xong, người đó tiến lại bắt tay, làm quen với tôi và tự giới thiệu: "Xin chào anh Nguyễn Đình San. Tôi là Vũ Hà làm chương trình SKTT phát vào các tối thứ 7 hàng tuần. Không biết anh có để ý?". "Thi thoảng tôi có theo dõi. Nhiều vở rất hay, chẳng kém mấy xem trên sân khấu".

Rồi Vũ Hà kéo tôi ra quán nước. Ông khen tôi có giọng nói hay, đài từ tốt và ngỏ ý muốn mời tôi cộng tác lâu dài với SKTT trong vai trò dẫn chuyện là chính, khi nào có vai phù hợp thì sắm luôn. Thế là từ đó, tôi và ông trở thành bạn và thường xuyên được ông mời tham gia nhiều vở kịch truyền thanh.

Vũ Hà là người dễ chơi. Ông có phong cách xuề xòa, luôn xởi lởi với mọi người. Gặp ông lúc nào cũng thấy nụ cười luôn thường trực trên môi. Ông sống chân thành, tự nhiên, đầy thú vị chứ không phải nụ cười kiểu "trang trí". Lại cũng hay bông phèng, tếu táo. Cuộc gặp gỡ nào mà có Vũ Hà thì vui hơn hẳn khi vắng ông. Ông biết cách làm cho các diễn viên đến phòng thu luôn hào hứng làm việc hết mình mặc dù thù lao (nhuận miệng) rất khiêm tốn và không phải kịch bản nào cũng hay. Thường thì mỗi khi gặp một kịch bản kém chất lượng, các diễn viên rất oải.

Một lần vào dịp kỷ niệm lớn, Vũ Hà đã lựa chọn một vở rất có ý nghĩa nhưng chất lượng nghệ thuật chưa cao, các nhân vật trong vở không sinh động. Diễn viên diễn rời rạc vì không có hứng. Vũ Hà đã "dỗ" họ như dỗ trẻ con: "Thôi nào, chất lượng nghệ thuật có phần non yếu nhưng rất cần xuất hiện trên sóng trong dịp kỷ niệm lớn sắp tới. Các chiến hữu cố diễn cho hay để kết thúc sớm, xong còn xuống chợ Đuổi thăm công ty LOLOTICA. Hôm nay Vũ Hà sẽ chiêu đãi".

NSƯT Vũ Hà: Miệt mài và đam mê -0
Bìa một cuốn sách của Vũ Hà và những công việc hàng ngày của ông.

Mọi người ai cũng hiểu là sẽ đi ăn lòng lợn, tiết canh ở chợ Đuổi (chợ ở cuối phố Lê Đại Hành, quận Hai Bà Trưng khi ấy có quán bán thứ này rất nổi tiếng, bây giờ không còn). Quả là các diễn viên vui vẻ hẳn, diễn có hồn hơn trước. Làm việc xong, tất cả xuống chợ Đuổi như đã hẹn, liên hoan túy lúy. Ăn xong, mọi người có ý đóng góp chứ không để Vũ Hà phải trả tiền. Ông không nghe, nói: "Mình vừa lĩnh được khoản nhuận bút có thể được mấy bữa như thế này. Các bạn cứ yên tâm".

Vui vẻ, xuề xòa, rất dễ tính với mọi người nhưng trong công việc, ông lại rất nghiêm túc và khó tính. Không ít diễn viên đã nổi tiếng trên sân khấu mà lúc thoại trong phòng thu vẫn bị ông yêu cầu diễn đi diễn lại. Ông nói với một nữ diễn viên quen biết trên cả sân khấu lẫn màn bạc khi cô có vẻ chưa thật nhập vai: "Ở trên sân khấu, vì em quá xinh đẹp nên khán giả chỉ mải nhìn mà sao nhãng nghe em nói. Nhưng ở đây, chỉ còn duy nhất giọng nói của nhân vật nên mọi nhược điểm của giọng sẽ lộ ra. Em thể hiện sâu sắc hơn chút nữa đi". Cách góp ý của Vũ Hà như vậy khó có thể khiến cô nàng tự ái.

Tôi cũng bị ông bắt diễn đi diễn lại một đoạn đối thoại dài. Lần ấy, tôi được phân sắm vai Giám đốc một nông trường. Ông phàn nàn: "Nhân vật Giám đốc này vốn là bộ đội chuyển ngành, trình độ văn hóa mới cấp 2. Ông ta miệng nói, tay làm, sống rất bình dân. Ông hãy nói dung dị hơn. Giọng ông sang trọng quá, chưa hợp. Ông hãy nâng tông lên một chút và nhớ là không điệu, không trầm, lốp bốp một chút càng hiệu quả". Tôi phải thu đến lần thứ 3 mới được đoạn ông Giám đốc này phát biểu trong một cuộc họp.

Vũ Hà không có dịp được học qua trường đại học nào, càng không được đào tạo ở trường sân khấu. Ông sinh năm 1944 ở Khoái Châu, Hưng Yên, có một tuổi thơ nhọc nhằn, khốn khó. Còn bé xíu, đã phải theo mẹ đi khắp các chợ ở quê nhà để kiếm sống. Đến năm 1946, lên 2 tuổi, cùng bố mẹ lên Hà Nội sinh nhai. Cả nhà ở nhờ một người bà con. Mẹ bán hàng xáo, bố đi làm mướn, gặp ai thuê việc gì cũng làm miễn có tiền. Cậu bé Hà khi ấy cứ học xong là lại đi bán báo, đánh giầy, bán kem dạo ở khắp các ngõ, ngách Hà Nội. Sau này, khi đã là một đạo diễn SKTT, cứ gặp các chú bán báo hay đánh giày ở đâu là ông lại nhớ về ký ức tuổi thơ của mình. Ông sẵn sàng moi tiền mua báo hoặc đánh giày mà không lấy tiền trả lại.

Do hoàn cảnh bố mẹ quá khó khăn, học hết lớp 9, Vũ Hà xin vào một đoàn địa chất lên miền núi thăm dò khoáng sản. Vậy là mới 17 tuổi, ông đã đặt chân đến được nhiều nơi ở các vùng hẻo lánh, xa xôi. Hồi học phổ thông, ông có thiên hướng về môn văn và thích xem kịch. Thấy có cuộc thi sáng tác kịch bản do Hội Nghệ sĩ sân khấu tổ chức, tại tỉnh Bắc Kạn - nơi đang thăm dò địa chất - Vũ Hà mạnh dạn viết một vở gửi dự thi và đoạt giải B. Thời gian này, ông xin đi học tại chức ngành Văn ở Trường Đại học Tổng hợp. Có bằng cử nhân văn học, năm 1970, ông xin chuyển về Đài Tiếng nói Việt Nam và làm ở Phòng Sân khấu cho mãi tới lúc nghỉ hưu (2005).

Vào đầu thế kỷ 21, đời sống nhiều người dân ở Hà Nội đã được nâng cao. Khắp nơi, người ta làm nhà nhiều tầng, mua xe máy. Nhưng Vũ Hà vẫn "thủy chung" với chiếc xe đạp cà tàng, căn hộ tập thể chật hẹp ở tầng 2 khu tập thể Nguyễn Công Trứ luôn thiếu ánh sáng. Và ông cũng rất thủy chung với nghề đạo diễn SKTT ở Đài Tiếng nói Việt Nam suốt 35 năm tuy không ít lần có cơ hội chuyển công tác sang cơ quan khác có mức lương và nhiều chế độ cao hơn.

Đã hoạt động văn nghệ thì ai cũng yêu nghề. Nhưng Vũ Hà có niềm say mê đặc biệt hơn người. Điều này đã khiến ông vượt qua rất nhiều khó khăn để đến với văn học, với sân khấu. Không đơn giản khi đang là một công nhân địa chất nay đây mai đó mà ông vẫn tìm cách học để hoàn thành chương trình lớp 10 phổ thông và sau đó là học tại chức để có được bằng cử nhân văn học.

Với những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực SKTT, Vũ Hà được phong danh hiệu NSƯT. Ông ra đi ngày 12/3/2010, khi mới ở tuổi 66 - cái tuổi thời nay được coi là chưa già, để lại cho bạn bè, đồng nghiệp niềm thương tiếc lớn.

Nguyễn Đình San

Các tin khác

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.

Văn hóa đối ngoại: “Sức mạnh mềm” và lá chắn từ xa

Văn hóa đối ngoại: “Sức mạnh mềm” và lá chắn từ xa

Chiến lược văn hóa đối ngoại đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 1306/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ khẳng định tầm chiến lược: “Văn hóa không dừng lại ở vai trò cầu nối hữu nghị, mà đã trở thành “sức mạnh mềm” cốt lõi, thành lá chắn từ xa bảo vệ vững chắc chủ quyền và an ninh quốc gia.

Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn với lực lượng kỹ thuật nghiệp vụ

Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn với lực lượng kỹ thuật nghiệp vụ

Phát biểu trong buổi thăm và làm việc tại Trung tâm Kỹ thuật nghiệp vụ Công an nhân dân, ngày 6/7/2026 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Lịch sử đấu tranh bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội đã chứng minh vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng của công tác kỹ thuật nghiệp vụ...”.

Nén tâm hương trên những miền đất lửa

Nén tâm hương trên những miền đất lửa

Những ngày tháng 7, trên dải đất miền Trung nắng gió, những bước chân của cán bộ, chiến sĩ Cục Ngoại tuyến, Bộ Công an lặng lẽ đi qua những miền đất lửa Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Trị. Trong hành trình “Theo dấu chân những người anh hùng”, mỗi địa danh đi qua không chỉ là một điểm dừng chân, mà còn là một miền ký ức thiêng liêng. Mỗi nén hương được thắp lên không chỉ là lời tri ân, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về giá trị của hòa bình...

Tráng ca còn vọng trên đất mỏ

Tráng ca còn vọng trên đất mỏ

Cách đây 54 năm, người Đại đội trưởng Đại đội 34 pháo cao xạ 37mm của tự vệ mỏ đã anh dũng hy sinh trên mỏm đồi 104 thuộc dãy Ba Đèo, khi chỉ huy đơn vị chiến đấu đến những phút cuối cùng trong trận không kích dữ dội của không quân Mỹ trên vùng trời Quảng Ninh.

Nhà văn, liệt sĩ Nam Cao Bên dòng Châu Giang lộng gió

Nhà văn, liệt sĩ Nam Cao Bên dòng Châu Giang lộng gió

Chúng tôi về thăm khu tưởng niệm nhà văn, liệt sĩ Nam Cao (1917-1951) đúng vào vụ chuối ngự chín rộ thơm phức. Nằm bên sông Châu, những cây đại quanh vườn ra hoa quanh năm trắng muốt. Khu tưởng niệm nhà văn Nam Cao (thành lập năm 2004) là một trong số ít địa chỉ văn chương được công nhận là Di tích cấp Quốc gia (2023). Đây là một quần thể di tích, gồm bảo tàng di sản văn học của Nam Cao, ngôi nhà Bá Kiến và dấu chứng lò gạch trong làng.