NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên: Giữ lửa đam mê

• Múa rối “Vũ điệu hoa quỳnh” trở lại
• Nghệ sĩ múa rối nước: Gian nan tìm “con đường sáng”
• Cơ chế nào cho việc phát triển và gìn giữ nghề múa rối nước?

Người nghệ sĩ nhỏ bé với đôi bàn tay tài hoa cùng những con rối nhỏ xinh độc nhất vô nhị đã không chỉ mang tới cho khán giả trong và ngoài nước những tiết mục biểu diễn độc đáo mà còn góp phần đưa những câu chuyện của văn hóa Việt Nam tới đông đảo bạn bè trên thế giới. Mặc dù rối cạn đang đứng trước nguy cơ thất truyền, mặc dù biết bao khó khăn hiện hữu nhưng chị vẫn bền bỉ giữ nghề, trở thành nữ nghệ sĩ duy nhất hiện nay gắn bó với rối cạn. Chị là NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên...

Xem NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên biểu diễn trên sân khấu và gặp chị ở bên ngoài, lúc nào cũng cảm thấy thú vị dù có cảm giác đó là hai con người thật khác nhau. Nếu ở trên sân khấu, Thủy Tiên là một nghệ sĩ có "đôi bàn tay phù thủy" thì ở ngoài đời, chị thú vị ở những câu chuyện vui tươi, dí dỏm bất tận về múa rối.

Ngồi trò chuyện với chị trong một buổi sáng mùa xuân, vẫn như được vui lây cùng những thành công mà nghệ sĩ Thủy Tiên đạt được tại các Liên hoan rối quốc tế thời gian vừa qua. NSƯT Thủy Tiên tâm sự: Liên hoan rối đầu tiên mà chị được mời tham gia là tại Indonesia năm 2013 với 67 nước tham dự.

NSƯT Thủy Tiên bên một tác phẩm mà chị kỳ công sáng tạo.

Thủy Tiên là đại diện duy nhất của Việt Nam và trước sự có mặt của chị, các bạn bè quốc tế đều ngạc nhiên: "Ôi, Việt Nam cũng có rối cạn à?". Lần đầu tiên lỉnh kỉnh với 5- 6 cái vali, 16 con rối "mang chuông đi đánh xứ người với mục tiêu học hỏi nhưng chương trình "Vietnam in Puppet" của nghệ sĩ Thủy Tiên không chỉ nhận được sự chào đón của bạn bè quốc tế mà còn được giải "Tạo hình con rối xuất sắc" và "Giải trình diễn độc đáo".

Năm 2014, Thủy Tiên lại được mời tham gia "Liên hoan múa rối quốc tế" tại Thái Lan với 80 nước tham gia. Gần đây nhất, tháng 10 - 2017, tại "Liên hoan các nhà hát dành cho khán giả trẻ" diễn ra ở Rumani với 29 nước, 200 diễn viên tham gia, chị là đại diện duy nhất của châu Á tham gia biểu diễn. Với 9 tiết mục độc đáo, ấn tượng trong chương trình "Vietnam in Puppet", nghệ sĩ Thủy Tiên được trao giải "Nghệ sĩ trình diễn xuất sắc nhất".

Chuyến đi nào cũng lỉnh kỉnh, hành lý, nhẹ thì 15 - 16 kg, nặng thì lên tới 63 kg hành lý như lần biểu diễn ở Rumani. Nhưng niềm vui đọng lại sau mỗi chuyến biểu diễn ấy là sự ngạc nhiên thú vị của khán giả cũng như bạn bè quốc tế dành cho rối cạn của Việt Nam.

NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên hiện đang là nghệ sĩ của Nhà hát múa rối Thăng Long. Bên cạnh tình yêu với rối nước - lĩnh vực nghệ thuật khá quen thuộc với khán giả trong và ngoài nước - Thủy Tiên là nữ nghệ sĩ duy nhất xây dựng chương trình rối cạn của riêng mình. Nghệ sĩ Thủy Tiên chia sẻ chị đắm đuối với rối cạn cũng khá tình cờ. Năm 2008, nghệ sĩ Thủy Tiên là đại diện của Việt Nam tham dự một khóa học về nghệ thuật của các nước châu Á tại Hàn Quốc.

Tại khóa học này, chị học được thêm nhiều kiến thức, đặc biệt là cách thể hiện bản thân mình của mỗi nghệ sĩ. Chị trăn trở, ở lĩnh vực múa rối nước, mỗi tác phẩm luôn là sản phẩm tập thể vì những con rối nặng tới 16kg, khó ai có thể điều khiển một mình. Vậy để thể hiện được cái Tôi cá nhân của nghệ sĩ thì tại sao không là rối cạn? Chưa kể lâu nay, rối cạn đang có nguy cơ bị thất truyền.

Ban đầu cũng có một số nghệ sĩ theo nghiệp rối cạn nhưng rồi cứ mai một đi vì không có đất diễn. Rối cạn cứ thế mà bị chìm đi, thậm chí có nguy cơ quên lãng. Nung nấu ý định xây dựng chương trình rối cạn của riêng mình, Thủy Tiên lặn lội đi các nhà hát, nhờ các nghệ sĩ tạo hình con rối nhưng đều nhận được sự từ chối. Chị đành mày mò tự làm. Sau 2 năm tự làm con rối, tự xây dựng tác phẩm, nghệ sĩ Thủy Tiên ra mắt chương trình đầu tiên của mình. Nhờ bạn bè quốc tế, chị mạnh dạn gửi đĩa chương trình tới Ban tổ chức liên hoan, không ngờ nhận được lời mời ngay. 

Ngồi trò chuyện với chị mới thấy, với mỗi nghệ sĩ rối cạn còn phải là một nhà sáng tạo, nhà sáng chế đại tài. Từ việc nghiên cứu sử dụng nguyên liệu gì? Cơ chế hoạt động ra sao?... Tất cả đều phải được nghiên cứu kỹ lưỡng và làm đi làm lại nhiều lần. Có con rối chú hề, Thủy Tiên làm mất 6 năm. Năm 2010, chị nhìn thấy ở Mỹ, mê vô cùng. Rồi về nhà tự mày mò làm, đến năm 2016 mới cho ra mắt chú hề của riêng mình. Không biết bao nhiêu thất bại để có được thành công như ngày hôm nay.

Chị đùa, cộng những thất bại ấy lại thì giá của con rối ấy là... 4000USD rồi. Rồi, khi chị làm con rùa, chị phá hỏng không biết bao nhiêu cái rổ tre. Những chú rối của chị đều được làm từ những nguyên liệu rất đặc biệt và vô cùng sáng tạo. Ví dụ, để làm đầu của con phượng, chị nghĩ ra việc sử dụng cái gàu chuyên trần phở, có con rối lại sử dụng cái giỏ. Để làm vảy con rồng, chị phải đặt mua quạt lá đề ở Sơn Tây, phải lặn lội lên Sapa mua vải thổ cẩm về đánh tua...

Để làm thành công một con rối có khi đi tong cả 100 triệu đồng. Còn chuyện vài chục triệu là rất bình thường như làm ra hai con lân ngộ nghĩnh đã ngốn mất 40 triệu đồng. Bạn bè gán cho chị biệt danh "khùng, điên" vì nhà không dư dả gì, thậm chí giờ đây vợ chồng chị vẫn đi chung một cái xe máy nhưng lại suốt ngày đổ tiền vào rối.

NSƯT Thủy Tiên biểu diễn tiết mục rối “Long Ly Quy Phượng”.

Những công lao, nỗ lực của chị dành cho rối cạn cứ ngày một dày thêm. Cho đến thời điểm này, "Vietnam in Puppet" của nghệ sĩ Thủy Tiên đã lên tới 12 tiết mục. Mỗi tiết mục lên tới  5-  6 phút. Điều đặc biệt là những con rối của nghệ sĩ Thủy Tiên luôn mang đậm nét văn hóa Việt. Đó là cô gái hát chèo, là nghệ sĩ múa hát của dân tộc Chăm, là "tứ linh" Long - Ly - Quy - Phượng theo quan niệm của người châu Á...

Nguyễn Hồ Thủy Tiên chia sẻ, chị không chỉ mong muốn bạn bè quốc tế biết có một nghệ thuật múa rối Việt Nam tinh tế như vậy mà thông qua những con rối nhỏ xinh này muốn bạn bè quốc tế hiểu hơn về văn hóa truyền thống của Việt Nam. Bản thân chị không ngừng trau dồi ngoại ngữ thành thạo, cách làm việc chuyên nghiệp để làm đẹp hình ảnh người nghệ sĩ Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

Múa rối, với nghệ sĩ Nguyễn Hồ Thủy Tiên như sự sắp đặt của số phận. Cha của chị là nghệ sĩ Nguyễn Tuấn Khanh, ông là một trong những nghệ sĩ lão thành của Nhà hát múa rối Việt Nam, từng đi học ở Tiệp Khắc về, mẹ là nghệ sĩ Hồ Xuân Hương.

Lớn lên trong không gian nghệ thuật của rối nhưng tốt nghiệp cấp 3, Thủy Tiên lại theo học ngành sư phạm theo ý nguyện của cha mẹ. Nhưng rồi học xong, Thủy Tiên lại quay về với múa rối như sự tất yếu của số phận. Thủy Tiên cười bảo, chị may mắn khi được cả hai bên gia đình đều ủng hộ những cơn "cuồng rối" của chị tuyệt đối. Không chỉ bố mẹ đẻ, bố mẹ chồng của chị (gia đình NGND Hoàng Kiều) luôn ủng hộ mọi khát vọng của chị trong nghệ thuật.

Hạnh phúc của NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên còn là cậu con trai cũng là người bạn diễn trên sân khấu, người đồng hành trên chặng đường nghệ thuật nhiều gian nan. Lớn lên trong tình yêu múa rối của mẹ, cậu con trai 15 tuổi đã trở thành nghệ sĩ múa rối thực sự, đảm nhiệm được khá nhiều tiết mục khó khăn, phức tạp.

Chị hài hước, chồng chị đã quá quen với những cơn "lên đồng" của chị về rối. Mỗi khi thấy chị mắt lấp lánh kể một con rối nào đó là biết ngay rằng sắp tới thời gian, công sức và có thể là khoản tiền không nhỏ nữa sẽ đi cùng con rối ấy. Nhưng, cũng là nghệ sĩ nên anh hiểu hơn ai hết khát vọng nghệ thuật trong người bạn đời của mình.

Anh bảo: "Quan trọng là em được làm thứ em thích nhất". Tạo điều kiện cho chị thỏa sức sáng tạo, anh chỉ nhắc chị nhớ giữ gìn sức khỏe. Mấy chục năm dầm mình trong nước lạnh biểu diễn múa rối đã khiến chị bị hội chứng đau vai gáy, tê bì tay chân. Giờ đây, ngoài thời gian tập luyện, biểu diễn, chị phải tranh thủ đi bấm huyện, chữa trị để khắc phục phần nào.

Nhìn nghệ sĩ Thủy Tiên nhẹ nhàng điều khiển những con rối dưới đôi bàn tay tài hoa nhưng ít ai nghĩ rằng, công việc ấy không hề nhẹ nhàng chút nào vì có những con rối như con lân nặng tới 6kg. Tay phải đau đến mức chị phải học cách chuyển điều khiển các con rối sang tay trái.

Ngồi trò chuyện với NSƯT Nguyễn Hồ Thủy Tiên trong một sáng mùa xuân đầy nắng, nghe chị say sưa nói về múa rối có cảm giác như có một mùa xuân khác ấm áp và lấp lánh hơn, đó là tình yêu nồng ấm nghệ thuật lan tỏa trong trái tim người nghệ sĩ này.