NSND Đào Trọng Khánh: Người lưu giữ ký ức

Có lẽ, phải lâu lắm rồi, mới có một cuộc ra mắt sách được đông đảo bạn đọc quan tâm đến vậy. Tôi nhìn thấy rất nhiều mái đầu bạc và quanh đó, cũng rất nhiều gương mặt trẻ có mặt trong buổi ra mắt sách của ông. Chủ nhân của cuốn sách là một người già, đạo diễn, NSND Đào Trọng Khánh.

1. Sức hút của cái tên NSND Đào Trọng Khánh không ồn ào, nó thuộc về một nhóm các trí thức Hà Nội và bạn bè yêu văn nghệ. Họ trân trọng ông, một tài năng, một nhân cách, cả cuộc đời tận hiến cho nghệ thuật. Còn thế hệ hậu sinh chúng tôi thì ngưỡng vọng ông, một trí thức lớn, một trong những con người đã đi qua những biến cố, thăng trầm đặc biệt của đất nước - những con người dần dần thưa vắng trong đời sống hôm nay.

Ở tuổi ngoài 80, sức khỏe đã yếu đi nhiều nhưng NSND Đào Trọng Khánh vẫn kịp ra mắt độc giả cuốn sách dày dặn hơn 500 trang, “Đất và người”. Khác với các đạo diễn, nhà làm phim, sách sẽ viết về công việc làm phim, hay những kỷ niệm thời làm phim. Sách của NSND Đào Trọng Khánh là những câu chuyện kể về cuộc đời, thời cuộc, về những nhân vật gắn liền với lịch sử, những thước phim ông đã làm về lãnh tụ Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp, về tuổi trẻ của những người cộng sản.

Những trang viết của một người học rộng, hiểu sâu, đi nhiều và có nhiều trải nghiệm với cuộc đời, những suy tư, trăn trở trước thời cuộc. Ông chia sẻ: “Tôi đã ghi những hình ảnh tư liệu này cách đây hơn 50 năm. May mắn là những hình ảnh ngày ấy vẫn còn hoang sơ, không giống như bây giờ. Đáng tiếc, tôi chỉ dựng được ít phút. Thời lượng thật ít ỏi”.

Nhưng chỉ ít phút, với thời lượng ít ỏi mà ông nói đó, đối với bạn đọc hôm nay là cả một kho tàng của dữ liệu và sự kiện cùng cái nhìn dũng cảm, khách quan trước lịch sử và thời cuộc.

Bên cạnh những nhân vật lịch sử, ông còn viết về các nghệ sĩ đồng nghiệp, Võ An Ninh, Nguyễn Tư Nghiêm, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Thị Hiền, Nguyễn Khắc Phục, Ngô Kha, Nguyễn Phan Chánh… Ông có tài ký họa, chỉ vài nét chấm phá, mấy câu mà ra chân dung nhân vật. Ông bắt nét rất tinh, nhân vật ai cũng có hình thù, thần thái không lẫn vào đâu được.

“Những năm chiến tranh, Lưu Công Nhân áo chim cò, quần sooc, to như ông tây, đứng phơi nắng bên sông như người nhập hồn”. Hay ông viết về một người bạn - họa sĩ Nguyễn Thị Hiền rằng: “Trong những tác phẩm của Nguyễn Thị Hiền, những chân dung và tĩnh vật, sự lặng lẽ của Dòng Chảy, ẩn sâu bên trong là sự chuyển động vô tận như sự chuyển động của ánh sáng - Dòng Chảy Ánh Sáng của tri thức và tuyệt đối”… Những trang ký họa nhân vật bay bổng, có lẽ đó là lúc ngòi bút của ông thăng hoa nhất, bởi ở đó, ông cũng gặp chính mình, thời đại của mình.

2. NSND Đào Trọng Khánh học biên kịch ở Trường Sân khấu Điện ảnh, cả cuộc đời chỉ viết kịch bản và đạo diễn phim tài liệu. Ông đi nhiều, dấn thân với cuộc sống và làm nên những thước phim tài liệu để đời.

Nhà phê bình điên ảnh Thiên Sơn kể rằng: “Hồi đó, ông còn ở khu tập thể nghèo của các nhà điện ảnh (rất nhiều nhà điện ảnh danh tiếng đã sống ở đây). Những ngày nóng nực không có điều hòa, mồ hôi nhễ nhại, ông vẫn nói chuyện say sưa về văn chương và điện ảnh. Tôi nhớ căn phòng tối không nhìn rõ mặt người, nhớ sàn nhà lát gỗ đen bóng loáng, nhớ mái tường rêu mốc và dáng ông mập mạp, đôi khi đánh trần cho đỡ nóng, nhớ giọng hào sảng và những câu chuyện không dứt về hành trình làm phim và về những kỷ niệm lạ lùng của những năm tháng tưởng chừng như trong cổ tích...

Hồi đó, với tư cách là biên tập viên một tờ báo chuyên về điện ảnh, tôi đã đề nghị ông viết nhiều bài ghi lại những kỷ niệm làm phim. Ông cũng hào hứng chiếu lại cho tôi xem những phim ông tâm huyết: “1/50 giây cuộc đời”; “Vũ nữ Trà Kiệu”.

Đối với tôi, Đào Trọng Khánh là người duy mĩ, ông có công trong việc tạo ra những bộ phim tài liệu nghệ thuật thực sự với những hình ảnh đẹp, quý, hiếm, đầy chất thơ và cấu tứ độc đáo. Với 2 bộ phim được nêu tên trên đây, tôi nghĩ ông đã mang lại một phong cách riêng sang trọng cho phim tài liệu nghệ thuật Việt Nam, vượt thoát khỏi tính thời sự, tập trung trình bày những vẻ đẹp bất tử”.

Ông đạt được nhiều thành tựu trong lĩnh vực làm phim tư liệu. Và dù làm việc ở cương vị nào thì những bộ phim ông làm luôn tạo nên một phong cách nghệ thuật riêng và đều được giải thưởng, với gần 20 giải cao cho các tác phẩm, trong đó có 7 giải cá nhân (3 giải kịch bản, 4 giải Đạo diễn xuất sắc nhất). Đặc biệt, năm 2007, ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước cho cụm phim tài liệu gồm: “1/50 giây cuộc đời”, “Việt Nam - Hồ Chí Minh”; “Vũ nữ Trà Kiệu”; “Truyền kỳ sự thật”; “Hình bóng tổ tiên”; “Hồ Chí Minh - hình ảnh của Người”.

Tác phẩm mới của NSND Đào Trọng Khánh.
Tác phẩm mới của NSND Đào Trọng Khánh.

Ông được bạn bè cùng thời và cả thế hệ hậu sinh trân quý dù ông sống ở Hải Phòng. Phòng khách của ông liên tục đón bạn bè khắp chốn bốn phương. Tôi nhớ, Họa sĩ Nguyễn Thị Hiền lần nào ghé ra Hà Nội cũng tranh thủ xuống Hải Phòng thăm ông. Lần gần đây nhất, chị giật mình vì ông đã già yếu, bệnh tật. Bạn bè trân quý ông, bởi một tài năng, hơn thế, ông còn là một nhân cách sống.

Chỉ có điều, những người cũng thế hệ ông đang lần lượt ra đi, thưa vắng dần trong đời sống vội vã hôm nay, mang theo rất nhiều những ký ức, những di sản văn hóa một thời. Vì thế, cuốn sách, có thể là tác phẩm cuối đời của ông, cũng là một cách ông trả nợ nhân gian trước khi hoàn thành kiếp sống của mình.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều:

“Tôi đã đọc cuốn sách, có người muốn đặt tên tò mò hơn, hấp dẫn hơn nhưng tôi hoàn toàn đồng ý cái tên giản dị như vậy, như cuộc đời anh Đào Trọng Khánh. Khi đọc, tôi thấy anh có một điều khác biệt quá nhiều với những gì các nhà văn, nhà thơ đã đi qua.

Một thời gian dài, đã quá nhiều sự kiện, biến cố lịch sử, biến cố chính trị của đất nước đã thay đổi, đã đi qua, nhưng anh vẫn viết lại về những lãnh tụ, nhân vật chính trị, những sự kiện lịch sử cách đây hàng nửa thế kỷ hoặc hơn nữa mà không thay đổi. Ông để nguyên vẹn, bởi vì đó là sự trung thực và một điều quan trọng là ông nhìn cách mạng hay nhìn chính trị bằng con mắt hoàn toàn nghệ sĩ, chứa đựng nhân văn rất cao.

Ở nhân vật, ông khám phá điều tốt đẹp nhất của nhân vật đối với giai đoan lịch sử đó. Đào Trọng Khánh là một nhân chứng đứng giữa tất cả những dòng hải lưu của lịch sử đi qua ông. Chính vì thế ông được bạn bè cùng thời hay sau này kính trọng.

Như họa sĩ Lê Thiết Cương nói, Đào Trọng Khánh là một thi sĩ. Tôi đọc thấy rất ít thơ nhưng nếu ông viết thơ chỉ nhiều bằng một phần ba các nhà thơ ở Hải Phòng thôi, ông sẽ trở thành nhà thơ xuất sắc của Hải Phòng. Tôi là người làm thơ, tôi thấy ở đó là một tâm hồn lớn, độ sâu lớn.

Có một vài câu thơ tôi nhớ mãi, đó là khi trẻ cuộc đời ông trôi như một cánh buồm, và bây giờ ông chỉ là một bến bờ đã cũ. Cánh buồm kia là một khởi đầu và bến bờ lại là một khởi đầu khác. Phải đi hết cuộc đời của cánh buồm, thời gian của cánh buồm, hết sóng gió, thì mới có thể trở thành một bến bờ, nơi hạ thủy những cánh buồm khác”.

Họa sĩ Lê Thiết Cương:

Ở trong sâu thẳm của Đào Trọng Khánh, cội rễ chữ của Khánh là “tính không”, là hư vô, chân không, chân không dược hữu, cái không nhưng lại có và đầy ắp là cái có - không, không - có của Phật giáo. Cho dù hơn 500 trang trong cuốn sách này, Đào Trọng Khánh không hề nhắc đến Bát Nhã, Kim Cương, nhưng tư tưởng nhà Phật mà ông yêu thích đã tan chảy trong ông cho nên Đào Trọng Khánh đã đi qua sự nhìn- thấy để đến nhìn- không nhìn, nhìn- không. Chỉ khi nhìn- không thì trạng thái thi nhân mới xuất hiện để tưởng tượng, hồi tưởng, liên tưởng, để bịa để vô lý, “vô nghĩa” lên ngôi. Nhìn - không chính là thi ca, là con mắt của nhà thơ.

Đào Trọng Khánh dù làm văn, làm báo, làm điện ảnh thì đó cũng chỉ là thân cây, là cành, là ngọn. Gốc của Khánh là một thi nhân. “Xưa tôi trôi như một cánh buồm/ Giờ tôi đã thành bến cũ/ Xưa giăng lưới theo đàn cá lạ/ Nay cá đã phơi rồi - lưới rách lua tua/ Nào hãy bơi đi đàn cá mòi khô/ Ta sẽ thả các người xuống nước/ Hãy tìm lại cho ta những ngày đã mất/ Nơi đáy sâu im lặng đời đời?” (Bến đò Tam Bạc - Tự ước một mình- thơ Đào Trọng Khánh).
Việt Hà

Các tin khác

Nhớ thương mùa vối quê nhà

Nhớ thương mùa vối quê nhà

Sáng nay bất chợt nhìn lên cây vối trồng ở góc vườn cũng đã hơn chục năm kể từ khi mình xây ngôi nhà này. Thấy vối cựa mình thức giấc, tự bứng mình ra khỏi những trầm tư mùa cũ để thắp lên mùa hoa mới. Cả vòm cây như được khoác một tấm áo bông trắng ngà, nhẹ nhàng và xốp mịn. Hoa vối nở bung, tỏa ra những sợi nhụy dài thanh mảnh, rập rờn trong gió như vũ điệu chào đón bình minh. Tôi bỗng nhớ về những mùa vối quê nhà dẫu bây giờ đã là xa ngái...

Nụ cười Mai Đức Chung

Nụ cười Mai Đức Chung

Có lẽ, Anh hùng Lao động Mai Đức Chung là huấn luyện viên (HLV) bóng đá đặc biệt nhất mà tôi từng biết. Đặc biệt không chỉ bởi ông gắn với những hoàn cảnh đặc biệt, giành được nhiều thành tích đặc biệt, mà còn bởi nụ cười hiền từ của ông.

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Cây ô-liu mọc trên mảnh đất hòa bình

Có nguồn gốc từ Địa Trung Hải, được trồng cách đây hàng nghìn năm, ô-liu là loại cây có sức sống đặc biệt bền bỉ, có thể sinh trưởng trên những vùng đất khô cằn, sỏi đá, chịu được nắng nóng, có thể sống tới cả ngàn năm. Người ta vẫn kể, dù đã bao cuộc chiến tranh đi qua, nhiều cây ô-liu cổ xưa ở Hy Lạp, Palestine, Italia đến nay vẫn ra hoa kết trái. Hình như càng khắc nghiệt, cây càng vững chãi.

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Thần tượng và phiên bản tốt nhất

Lâu nay, đã thấy ít người nhắc đến thần tượng của giới trẻ như giai đoạn trước. Có sự biến đổi nào chăng? Thật ra, không phải như thế mà bởi giới trẻ hôm nay có quá nhiều tấm gương, quá nhiều mục tiêu để phấn đấu. Từ tấm gương dũng cảm cứu người trong hoạn nạn đến tấm gương trong học tập, nghiên cứu, vượt lên nghịch cảnh... Đôi khi, chỉ cần người trẻ nhận ra một nhân vật tốt ngay chính ở khu phố, xóm, bản... của mình để học tập, phấn đấu theo đã là một tín hiệu tích cực trong xã hội. Thần tượng nào có xa vời!

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Điện ảnh Việt có cần nhiều hơn những câu chuyện ma?

Tin vui cho khán giả yêu thích môn nghệ thuật thứ 7. Cục Điện ảnh vừa lên tiếng khuyến khích sản xuất và phát hành những bộ phim giàu giá trị nhân văn, phản ánh đời sống xã hội và góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Điều này đồng nghĩa với việc sau nhiều năm các nhà làm phim kiên trì "giáo dục" người xem bằng ma quỷ, vong nhập, xác sống, bùa ngải, nhà hoang, thẩm mỹ viện âm phủ, bệnh viện âm phủ, chung cư âm phủ và có lẽ trong tương lai không xa là cả trạm thu phí âm phủ, chúng ta đã chú trọng hơn đến xây dựng con người nhân văn.

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Hình ảnh làm nên linh hồn bài thơ

Trong sáng tác thơ, hình ảnh không chỉ là phương tiện trang trí cho câu thơ, mà là một trong những yếu tố cốt lõi làm nên tứ thơ, cảm xúc thơ và sức ám ảnh của bài thơ.

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Thực tế từ cuộc tọa đàm

Vừa qua, Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh đã tổ chức tọa đàm "Diện mạo văn chương ở đô thị quốc tế" trong khuôn khổ của trại sáng tác hằng năm. Sau sáp nhập, TP Hồ Chí Minh mở rộng không chỉ về địa giới hành chính, mà còn là sự hợp lưu của nhiều dòng chảy văn chương mang phong vị riêng biệt. Nhưng câu chuyện "diện mạo văn chương" thời kỷ nguyên số lại là câu chuyện chẳng hề dễ dàng.

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương

Truyền thuyết thời Hùng Vương là tấm bản đồ tư duy vũ trụ quan độc đáo của người Việt cổ. Người xưa nghĩ về trời đất, về sự sống bằng những câu chuyện kể sinh động. Họ quan niệm vạn vật đều có linh hồn, sống và chết chỉ là một sự chuyển hóa. Và con người luôn ở vị trí trung tâm, vừa kiến tạo vừa gìn giữ sự hài hòa với thiên nhiên.

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Từ hơn một thế kỷ trước, cụ Nguyễn Đình Khánh một người con của làng Lai Xá (Hà Nội) đã sớm tiếp cận nghề nhiếp ảnh, mở hiệu ảnh Khánh Ký nổi tiếng trên phố Hàng Da. Cụ đã truyền nghề cho nhiều người cùng làng, tạo nên một cộng đồng thợ ảnh đông đảo, đưa Lai Xá trở thành cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Sách lá - kho tri thức quý của người Khmer

Cũng như các dân tộc khác trên thế giới, từ xa xưa người Khmer ở Nam Bộ đã biết cách khắc chữ trên đá, các nguyên liệu khác để ghi chép kinh nghiệm sống, tri thức các lĩnh vực sản xuất, văn hóa, lời dăn dạy của tín ngưỡng, tôn giáo cho thế hệ sau...

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Đánh thức khát vọng sáng tạo của tuổi trẻ

Mạng xã hội bàn tán về đề thi THPT môn Ngữ văn, về câu 1 viết đoạn văn nghị luận xã hội. “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”?

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Sống động dấu tích kẻ Mơ

Thăng Long xưa được gắn với từ Kẻ Chợ (“Kẻ” là từ chung chỉ một vùng đất và dân cư trù phú). Kinh đô lại có nhiều kẻ nhỏ, như: Kẻ Vẽ, kẻ Mơ, kẻ Chèm, Kẻ Mọc, Kẻ Cót... Từ xưa, phía đông nam thành Thăng Long là một vùng đất rộng lớn có tên là Cổ Mai (tên nôm là Kẻ Mơ), bao gồm các làng Hoàng Mai, Tương Mai, Mai Động, Hồng Mai. Đến đời Tự Đức (1848 - 1883), vì kỵ húy nên đổi Hồng Mai thành Bạch Mai.

Trăm năm chợ “chảnh”

Trăm năm chợ “chảnh”

Trong ký ức của thị dân Sài thành có một khu vực đặc biệt mà hễ nhắc đến nó, người ta nhớ ngay đến ngôi chợ bao đời mang danh chợ “chảnh”. Đến năm 2026 này, ngôi “chợ nhà giàu” ấy đã bước sang tuổi 100.

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Sáng tạo như một hành vi vũ trụ

Một buổi sáng tháng 9 năm 2015, các máy dò LIGO ghi nhận tiếng của hai hố đen sáp nhập từ 1,3 tỷ năm ánh sáng. Sự kiện ấy chứng minh rằng vũ trụ vận hành bằng những dao động vô hình, khác hẳn với những khối vật chất rắn chắc.

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

Khu Di tích lịch sử lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến được xây dựng trên đồi Nà Bó, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Từ khi khánh thành năm 2016 đến nay, nơi đây đã trở thành điểm đến tham quan, tri ân, tưởng nhớ đến những người lính năm xưa đã ngã xuống vì Tổ quốc...

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Xôn xao mái phố phía đông kinh thành

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp phá dỡ bức tường thành phía Đông thành Thăng Long, và lấp đi con hào chạy dọc tường thành, tạo ra một con đường mới dài hơn 1.200m, chính là phố Phùng Hưng (Hà Nội) ngày nay.

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Cố họa sĩ Trần Nguyên Dũng: Trong thế giới của ký ức

Khi còn ở dương thế, Trần Nguyên Dũng là một họa sĩ trầm lặng, luôn là người lắng nghe trong mọi cuộc vui. Tại triển lãm “Những ngày thảnh thơi”, hội họa sẽ kể những câu chuyện về thế giới nội tâm đầy sắc màu của ông...