Làm Chủ tịch một xã vùng kháng chiến thuộc huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, rồi Bí thư Tỉnh đoàn Thanh Hóa trước khi vào bộ đội, phụ trách báo Vệ quốc quân Sư đoàn 304, một thành phần tiền thân của báo Quân đội nhân dân. Sau hòa bình (1954), ông còn làm báo Văn nghệ, báo Văn một thời gian…
Tôi đã đọc say mê tác phẩm "Cún số 5" của ông từ nhỏ, bên cạnh "Dế mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài. Ông được bạn đọc nhớ đến nhiều nhất nhờ để lại một nghi án văn chương: Ai là tác giả bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn" dưới bút danh TTKH ?
Nguyên do hồi nhà văn còn là chàng thanh niên mới 25 tuổi, đẹp trai, tên thực là Ngô Hoan đã sớm nổi tiếng nhờ in truyện ngắn "Hoa ti-gôn" trên tờ Tiểu thuyết thứ bẩy (tháng 9/1937), nội dung phản ánh sinh động tâm lý những phụ nữ tân tiến lại đang là nạn nhân của sự ép buộc gia đình, của hôn nhân không tình yêu: Nhân vật trong truyện là họa sĩ Lê Chất, gặp gỡ một cô gái đẹp bên giàn hoa ti-gôn. Hai người làm quen và yêu nhau.
Nhưng sau đó, cô gái buộc phải lấy người mình không yêu. Một thời gian sau, họa sĩ gặp lại cô, tình yêu càng tha thiết, họ hẹn nhau cùng trốn nhà ra đi. Nhưng cô gái đã không vượt qua được tập tục, rồi cô qua đời, gửi lại cho chàng họa sĩ những cánh ti-gôn mang hình trái tim vỡ nát…
Nếu chỉ vậy, dư âm truyện không thể kéo dài đến ngày nay. Ngay sau đó, xuất hiện bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn" ký tên TTKH (tác giả duy nhất ẩn danh trong "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh - Hoài Chân), với tâm trạng, hoàn cảnh y hệt cô gái trong truyện ngắn trên, làm cả làng thơ lúc đó xôn xao, không chỉ vì nội dung câu chuyện xúc động, mà chủ yếu vì lời thơ hay, chân thực, động tâm mọi tầng lớp độc giả, điều hiếm có ở một cây bút nữ (?). Có lẽ vì vậy, có người phỏng đoán T.T.K.H là Thâm Tâm hoặc Nguyễn Bính…
Nghi vấn kéo dài, cho đến năm 1995, còn có một cuốn sách gần 200 trang "TTKH là ai?" của Thế Nhật, phỏng đoán Thanh Châu chính là họa sĩ Lê Chất, còn TTKH là bà TTVCH hiện còn sống ở Pháp. Giả thuyết này với không ít dẫn chứng đã bị chính bà TTVCH lên tiếng bác bỏ. Thanh Châu lúc đó còn sống cũng không công nhận là truyện đời mình.
Nhân danh là tác giả truyện ngắn khơi nguồn để TTKH làm bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn", Thanh Châu phản đối những người phỏng đoán và muốn chứng minh ai là TTKH, với lập luận ông tuyên ngôn từ năm 1939, và vẫn giữ nguyên đến trước khi ông qua đời "Không cần phải biết con người thật của TTKH, tôi chỉ biết rằng đó là người đàn bà đã viết được những vần thơ đẹp. Còn muốn gì hơn? Sao người ta cứ muốn làm nhơ bẩn những gì gọi là trong sạch ở cõi đời này".
Nhưng ai là nguyên mẫu của truyện ngắn "Hoa ti gôn" thì chỉ đến hôm từ thành phố Hồ Chí Minh ra dự Đại hội VII Hội Nhà văn Việt Nam, ông mới bật mí với chúng tôi: Họa sĩ Lê Chất có nguyên mẫu là họa sĩ Lê Phổ.
Lê Phổ là một trong 10 sinh viên tốt nghiệp khóa đầu tiên Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925-1930). Lê Phổ nổi tiếng ở
Trước và sau năm 2000, tôi hay đến căn gác nhỏ của ông ở phố Trần Quốc Toản (Hà Nội), lúc nào cũng thấy ông hí húi viết, nhưng không thấy ông công bố tác phẩm. Hóa ra ông viết hồi ký. Tôi rất mừng! Đó là một hành động hữu ích với nhà văn cao tuổi và với thế hệ trẻ…
Tuy nhiên, cho đến nay, là người yêu sách mà tôi chưa thấy "Tuyển tập Thanh Châu" cũng như hồi ký của ông mà ông luôn để mở trên bàn để viết tiếp, bổ sung… Không phải là hiếm nhà văn có những hồi ký dở dang như vậy, lúc nào cũng ngỡ mình chưa đến lúc… để không kịp "đóng gói" khi cái chết không báo trước xịch đến.--PageBreak--
Cũng từ những buổi "đột kích" như vậy mà tôi biết trước đây Thanh Châu đã làm thơ. "Cậu tưởng bây giờ mình mới làm thơ à?" - Ông nói rồi đưa tôi xem trang báo Phong Hóa in bài thơ đầu tiên của ông. "Một cậu ở Viện Văn học vừa tìm cho mình đấy!".
Tôi giật mình nhìn cái "đát" 29 tháng 9/1933 , từ khi mình chưa ra đời! "Mình có gửi thơ cho báo này bao giờ đâu! Sau mới biết ông Phạm Huy Thông hay gửi bài cho báo đó, nhân có bản thảo của mình trong tay, ông gửi luôn".
Quả nhiên trang thơ có 3 bài thì hai bài của Phạm Huy Thông kẹp bài của Thanh Châu vào giữa. "Mi" báo thời đó thật lạ đời!
Đọc bài thơ "Lá rụng" của ông, thấy một nội dung xã hội đáng quý:
Có ai thấy đầu cành chiếc lá run lẩy bẩy
Trước trận gió chiều đông lạnh lẽo phẩy qua
Có ai thấy khi hạt sương đêm gieo nặng đài hoa
Chiếc lá bỗng rùng mình run rẩy
Nhưng có một vật giống như lá ấy…
Là tấm thân tàn của kẻ nghèo xác xơ
Vì đói, rét nên run lẩy bẩy.
Đúng thời điểm nhà văn đang viết truyện lãng mạn "Hoa ti-gôn", "Bó hoa quá đẹp", thì khi làm thơ, ông lại hiện thực với lòng trắc ẩn cảm thương lớp người nghèo đến vậy!
Nhà văn Thanh Châu đưa tầm mắt ra khoảng sân lốm đốm nắng dưới giàn mướp hương, hẳn ông đang nhìn về quá khứ:
- Hồi đi học, chúng tôi cứ làm thơ viết văn ào ào, chưa biết mình là ai, là cái gì! Ông Tô Hoài cũng làm nhiều thơ độ ấy!
Nếu như bài thơ trên còn bị hạn chế của văn phong thời ấy, phảng phất giọng biền ngẫu, thì bài thơ "Cây đào về nhà cũ" (tặng Q.D.) ông làm năm 1958 sau đây có đủ phẩm cách một bài thơ hay với phong vị bâng khuâng man mác, láy câu, láy chữ, sử dụng yêu vận tài tình… khiến những câu thơ , ý thơ cứ quyến vào nhau, tạo nhạc tính như bài thơ đã được phổ nhạc rồi vậy!
Về nhà không có ai
Chín năm cây đào phai
Bên buồng cũ
Lại một lần nở rộĐào hỡi!
Đầy sân cánh đỏ…Biết chăng hoa nở không người
Ta ước mẹ ta
Thành hương bay về
Vấn vương cành cũ
Ta ước em ta
Thành chim bay vềĐậu bên song cửa
Ta ước chị ta
Lại bên thềm cũ
Như xưaMay lại cho ta
Áo nhỏ
Chiếc áo ngày xưa
Áo đỏ
Hoa đào…
Bài thơ tôi động tâm nhất là bài "Di chúc". Nhà văn lúc ấy ở tuổi 87 và còn rất minh mẫn, nhưng ông không chủ quan về sức khỏe của mình. Hãy cứ viết sẵn "Di chúc", ung dung chuẩn bị lúc ra đi (giá cuốn "Hồi ký" ông cũng sẵn sàng được như vậy!). Ông chỉ viết có 3 câu, nhưng ngắt ra làm 6 dòng:
Mong cỏ nội
Xóa đi ngàn chuyện dở
Để trên mồ
Con dế đẫm sương kia
Vẫn thay mình
Kể đẹp chuyện đêm khuya
(Đề bia mộ người viết truyện)
Con người không phải là ông thánh để tránh khỏi mọi chuyện sai lầm. Ông mong cỏ nội (hay thời gian) hãy xóa đi mọi điều không đẹp với nhau khi còn sống. Ông chẳng cần ai tưởng nhớ đến mình mà chỉ nghĩ đến sứ mệnh cao đẹp của nhà văn. Phải có ai đó dù là một con dế đẫm sương khuya, thay mình kể chuyện!...
Mong ước của một nhà văn sống âm thầm quá lâu, không thể hiện diện thường xuyên bằng tác phẩm, làm sao có thể được người đời hồi đáp nhanh chóng như văn chương trên mạng ngày nay!
Thế mà! Một sự kỳ lạ đã xảy ra: Nhà văn được chôn cất ở một nghĩa trang TP HCM. Tôi không rõ gia đình có khắc được những câu thơ trên lên tấm mộ bia, nhưng ở một bữa tiệc sau lễ tang ông ít lâu, tôi được chị Quỳnh Châu - đạo diễn âm nhạc Đài Truyền hình, con gái nhà văn báo tin: "Anh ạ! Trên mộ ông cụ, không biết ai đó đã kỳ công chạm khắc một con dế bằng đá trắng đặt bên trên mộ…". Rồi chị bật màn hình chiếc điện thoại di động có hình con dế, theo chị thân dế dài khoảng bốn năm mươi phân…
Tôi xin chân thành cảm ơn vị độc giả nào đó đã đáp ứng bài thơ bằng một biểu tượng, như lời nhắn gửi nhà văn ở bên kia thế giới: "Chúng tôi không bao giờ quên những gì cụ đã viết ra, để lại cho đời!"