Những bí ấn thi ca của một nhà văn

Nhà văn Thanh Châu (1912-2005) thuộc lớp nhà văn cùng thời với Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Vũ Bằng… Ông không để lại được những tác phẩm nổi tiếng như mấy nhà văn vừa kể, nhưng nhờ sống lâu trong làng văn (ông kịp dự Đại Hội VII Hội Nhà văn Việt Nam năm 2005 rồi mới ra đi), ông là chứng nhân của nhiều giai đoạn lịch sử và văn học, bởi ông đã trực tiếp tham gia:

Làm Chủ tịch một xã vùng  kháng chiến thuộc huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, rồi Bí thư Tỉnh đoàn Thanh Hóa trước khi vào bộ đội, phụ trách báo Vệ quốc quân Sư đoàn 304, một thành phần tiền thân của báo Quân đội nhân dân. Sau hòa bình (1954), ông còn làm báo Văn nghệ, báo Văn một thời gian…

Tôi đã đọc say mê tác phẩm "Cún số 5" của ông từ nhỏ, bên cạnh "Dế mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài. Ông được bạn đọc nhớ đến nhiều nhất nhờ để lại một nghi án văn chương: Ai là tác giả bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn" dưới bút danh TTKH ?

Nguyên do hồi nhà văn còn là chàng thanh niên mới 25 tuổi, đẹp trai, tên thực là Ngô Hoan đã sớm nổi tiếng nhờ in truyện ngắn "Hoa ti-gôn" trên tờ Tiểu thuyết thứ bẩy (tháng 9/1937), nội dung phản ánh sinh động tâm lý những phụ nữ tân tiến lại đang là nạn nhân của sự ép buộc gia đình, của hôn nhân không tình yêu: Nhân vật trong truyện là họa sĩ Lê Chất, gặp gỡ một cô gái đẹp bên giàn hoa ti-gôn. Hai người làm quen và yêu nhau.

Nhưng sau đó, cô gái buộc phải lấy người mình không yêu. Một thời gian sau, họa sĩ gặp lại cô, tình yêu càng tha thiết, họ hẹn nhau cùng trốn nhà ra đi. Nhưng cô gái đã không vượt qua được tập tục, rồi cô qua đời, gửi lại cho chàng họa sĩ những cánh ti-gôn mang hình trái tim vỡ nát…

Nếu chỉ vậy, dư âm truyện không thể kéo dài đến ngày nay. Ngay sau đó, xuất hiện bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn" ký tên TTKH (tác giả duy nhất ẩn danh trong "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh - Hoài Chân), với tâm trạng, hoàn cảnh y hệt cô gái trong truyện ngắn trên, làm cả làng thơ lúc đó xôn xao, không chỉ vì nội dung câu chuyện xúc động, mà chủ yếu vì lời thơ hay, chân thực, động tâm mọi tầng lớp độc giả, điều hiếm có ở một cây bút nữ (?). Có lẽ vì vậy, có người phỏng đoán T.T.K.H là Thâm Tâm hoặc Nguyễn Bính…

Nghi vấn kéo dài, cho đến năm 1995, còn có một cuốn sách gần 200 trang "TTKH là ai?" của Thế Nhật, phỏng đoán Thanh Châu chính là họa sĩ Lê Chất, còn TTKH là bà TTVCH hiện còn sống ở Pháp. Giả thuyết này với không ít dẫn chứng đã bị chính bà TTVCH lên tiếng bác bỏ. Thanh Châu lúc đó còn sống cũng không công nhận là truyện đời mình.

Nhân danh là tác giả truyện ngắn khơi nguồn để TTKH làm bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn", Thanh Châu phản đối những người phỏng đoán và muốn chứng minh ai là TTKH, với lập luận ông tuyên ngôn từ năm 1939, và vẫn giữ  nguyên đến trước khi ông qua đời "Không cần phải biết con người thật của TTKH, tôi chỉ biết rằng đó là người đàn bà đã viết được những vần thơ đẹp. Còn muốn gì hơn? Sao người ta cứ muốn làm nhơ bẩn những gì gọi là trong sạch ở cõi đời này".  

Nhưng ai là nguyên mẫu của truyện ngắn "Hoa ti gôn" thì chỉ đến hôm từ thành phố Hồ Chí Minh ra dự Đại hội VII Hội Nhà văn Việt Nam, ông mới bật mí với chúng tôi: Họa sĩ Lê Chất có nguyên mẫu là họa sĩ Lê Phổ.

Lê Phổ là một trong 10 sinh viên tốt nghiệp khóa đầu tiên Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925-1930). Lê Phổ nổi tiếng ở Paris và châu Âu, nơi ông sống trước khi qua đời. Còn TTKH mãi mãi là một ẩn số để mãi mãi là một giai thoại hi hữu trong làng văn thời 1932- 1945 mà Thanh Châu muốn giữ kín, hoặc chính ông cũng không biết là ai!.. 

Trước và sau năm 2000, tôi hay đến căn gác nhỏ của ông ở phố Trần Quốc Toản (Hà Nội), lúc nào cũng thấy ông hí húi viết, nhưng không thấy ông công bố tác phẩm. Hóa ra ông viết hồi ký. Tôi rất mừng! Đó là một hành động hữu ích với nhà văn cao tuổi và với thế hệ trẻ…

Tuy nhiên, cho đến nay, là người yêu sách mà tôi chưa thấy "Tuyển tập Thanh Châu" cũng như hồi ký của ông mà ông luôn để mở trên bàn để viết tiếp, bổ sung… Không phải là hiếm nhà văn có những hồi ký dở dang như vậy, lúc nào cũng ngỡ mình chưa đến lúc… để không kịp "đóng gói" khi cái chết không báo trước xịch đến.--PageBreak--

Cũng từ những buổi "đột kích" như vậy mà tôi biết trước đây Thanh Châu đã làm thơ. "Cậu tưởng bây giờ mình mới làm thơ à?" - Ông nói rồi đưa tôi xem trang báo Phong Hóa in bài thơ đầu tiên của ông. "Một cậu ở Viện Văn học vừa tìm cho mình đấy!".

Tôi giật mình nhìn cái "đát" 29 tháng 9/1933 , từ khi mình chưa ra đời! "Mình có gửi thơ cho báo này bao giờ đâu! Sau mới biết ông Phạm Huy Thông hay gửi bài cho báo đó, nhân có bản thảo của mình trong tay, ông gửi luôn".

Quả nhiên trang thơ có 3 bài thì hai bài của Phạm Huy Thông kẹp bài của Thanh  Châu vào giữa. "Mi" báo thời đó thật lạ đời!

Đọc bài thơ "Lá rụng" của ông, thấy một nội dung xã hội đáng quý:

Có ai thấy đầu cành chiếc lá run lẩy bẩy
Trước trận gió chiều đông lạnh lẽo phẩy qua
Có ai thấy khi hạt sương đêm gieo nặng đài hoa
Chiếc lá bỗng rùng mình run rẩy
Nhưng có một vật giống như lá ấy…
Là tấm thân tàn của kẻ nghèo xác xơ
Vì đói, rét nên run lẩy bẩy.

Đúng thời điểm nhà văn đang viết truyện lãng mạn "Hoa ti-gôn", "Bó hoa quá đẹp", thì khi làm thơ, ông lại hiện thực với lòng trắc ẩn cảm thương lớp người nghèo đến vậy!

Nhà văn Thanh Châu đưa tầm mắt ra khoảng sân lốm đốm nắng dưới giàn mướp hương, hẳn ông đang nhìn về quá khứ:

- Hồi đi học, chúng tôi cứ làm thơ viết văn ào ào, chưa biết mình là ai, là cái gì! Ông Tô Hoài cũng làm nhiều thơ độ ấy!

Nếu như bài thơ trên còn bị hạn chế của văn phong thời ấy, phảng phất giọng biền ngẫu, thì bài thơ "Cây đào về nhà cũ" (tặng Q.D.) ông làm năm 1958 sau đây có đủ phẩm cách một bài thơ hay với phong vị bâng khuâng man mác, láy câu, láy chữ, sử dụng yêu vận tài tình… khiến những câu thơ , ý thơ cứ quyến vào nhau, tạo nhạc tính như bài thơ đã được phổ nhạc rồi vậy!

Về nhà không có ai                                  
Chín năm cây đào phai                                                                
Bên buồng cũ                                                         
Lại một lần nở rộ                                     

Đào hỡi!                                                   
Đầy sân cánh đỏ…                                 

Biết chăng hoa nở không người                            
Ta ước mẹ ta                                             
Thành hương bay về                                 
Vấn vương cành cũ
Ta ước em ta
Thành chim bay về

Đậu bên song cửa
Ta ước chị ta
Lại bên thềm cũ
Như xưa

May lại cho ta
Áo nhỏ
Chiếc áo ngày xưa
Áo đỏ
Hoa đào…

Bài thơ tôi động tâm nhất là bài "Di chúc". Nhà văn lúc ấy ở tuổi 87 và còn rất minh mẫn, nhưng ông không chủ quan về sức khỏe của mình. Hãy cứ viết sẵn "Di chúc", ung dung chuẩn bị lúc ra đi (giá cuốn "Hồi ký" ông cũng sẵn sàng được như vậy!). Ông chỉ viết có 3 câu, nhưng ngắt ra làm 6 dòng:

Mong cỏ nội
Xóa đi ngàn chuyện dở
Để trên mồ
Con dế đẫm sương kia
Vẫn thay mình
Kể đẹp chuyện đêm khuya

(Đề bia mộ người viết truyện)

Con người không phải là ông thánh để tránh khỏi mọi chuyện sai lầm. Ông mong   cỏ nội (hay thời gian) hãy xóa đi mọi điều không đẹp với nhau khi còn sống. Ông chẳng cần ai tưởng nhớ đến mình mà chỉ nghĩ đến sứ mệnh cao đẹp của nhà văn. Phải có ai đó dù là một con dế đẫm sương khuya, thay mình kể chuyện!...

Mong ước của một nhà văn sống âm thầm quá lâu, không thể hiện diện thường xuyên bằng tác phẩm, làm sao có thể được người đời hồi đáp nhanh chóng như văn chương trên mạng ngày nay!

Thế mà! Một sự kỳ lạ đã xảy ra: Nhà văn được chôn cất ở một nghĩa trang TP HCM. Tôi không rõ gia đình có khắc được những câu thơ trên lên tấm mộ bia, nhưng ở một bữa tiệc sau lễ tang ông ít lâu, tôi được chị Quỳnh Châu - đạo diễn âm nhạc Đài Truyền hình, con gái nhà văn báo tin: "Anh ạ! Trên mộ ông cụ, không biết ai đó đã kỳ công chạm khắc một con dế bằng đá trắng đặt bên trên mộ…". Rồi chị bật màn hình chiếc điện thoại di động có hình con dế, theo chị thân dế dài khoảng bốn năm mươi phân…

Tôi xin chân thành cảm ơn vị độc giả nào đó đã đáp ứng bài thơ bằng một biểu tượng, như lời nhắn gửi nhà văn ở bên kia thế giới: "Chúng tôi không bao giờ quên những gì cụ đã viết ra, để lại cho đời!"

Vân Long

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.