Những ''Báu vật nhân văn'' giữ lửa tri âm bên dòng Vàm Cỏ

NNUTá Nguyễn Tấn Khoa - Tiếng đờn kìm bên bờ Vàm Thủ

Được mệnh danh là một trong những “ngón đờn” tài hoa của vùng đất Thủ Thừa, NNƯT Nguyễn Tấn Khoa (1957) đã gắn bó với nghiệp đờn ca như một định mệnh.

Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống âm nhạc (cha là nghệ nhân Nguyễn Văn Thoại, còn gọi là Hai Thảo), ngay từ năm 9, 10 tuổi, ông đã bộc lộ năng khiếu thiên bẩm với những thang âm ngũ cung (hò, xự, xang, xê, cống) của dòng âm nhạc cổ truyền Nam Bộ.

13 tuổi, ông được cha ruột truyền dạy ngón đờn cò và đờn kìm của dòng Nhạc lễ dân gian và Đờn ca tài tử. Chẳng bao lâu, ông đã biết đờn một số bài bản trong hệ thống 20 bài bản Tổ và bắt đầu tham gia sinh hoạt văn nghệ ở địa phương.

Năm 1980, ông rời đất Thủ Thừa lên Thành phố Hồ Chí Minh học đờn kìm với thầy Nguyễn Văn Hiển (tức cố Nghệ nhân dân gian Năm Vinh). Từ đó, khả năng chuyên môn (bao gồm: kỹ thuật diễn tấu, trường canh, cao độ; trình độ am hiểu thấu đáo về nguồn gốc, tính chất các bài bản, làn điệu trong nhạc mục Tài tử) của ông ngày càng vững chắc và bắt đầu tham gia thực hành Đờn ca tài tử và Nhạc lễ đến ngày hôm nay.

Dù có thể chơi thông thạo nhiều loại nhạc cụ như: Cò, Sến, Ghita phím lõm, Violon..., nhưng chính cây đờn Kìm (còn gọi là nguyệt cầm) mới là nơi ông gửi gắm tâm hồn mình sâu sắc nhất. Ông điêu luyện các kỹ thuật chạy ngón, chuyền chữ và phong cách diễn tấu các làn điệu của hai dòng âm nhạc đặc sắc của đất Nam Bộ. Ông nổi tiếng với phong cách đờn “lót chữ” - một lối chơi đòi hỏi sự tỉ mỉ, chuẩn xác tuyệt đối và nhịp phách cực kỳ vững vàng.

Theo lời Thạc sĩ - NSƯT Huỳnh Khải (nguyên Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống - Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh): “Tiếng đờn của NNƯT Nguyễn Tấn Khoa không chỉ là kỹ thuật, mà là sự sắp xếp các “chữ nhúng”, “chữ đờn tô điểm” để tạo ra những âm điệu vừa dìu dặt, vừa tha thiết, làm say đắm lòng người, phù hợp với nội dung từng bài ca, hòa điệu với dàn nhạc, đồng điệu với phong cách tài tử, cải lương khắp vùng miền”. Phải chăng với NNƯT Nguyễn Tấn Khoa, cầm cây đờn là đặt vào đó cả tâm tình. Mỗi bản đờn là một câu chuyện, mỗi chữ đờn là một nhịp đập của trái tim?

Hơn 50 năm cống hiến cho nghệ thuật dân tộc, ông đã gặt hái nhiều giải thưởng cao quý tại các kỳ Festival Đờn ca tài tử cấp quốc gia, tiêu biểu là Huy chương Vàng độc tấu đờn kìm. Ngoài ra, ông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban nhân dân (UBND) và các đơn vị sự nghiệp văn hóa trong và ngoài tỉnh Tây Ninh trao tặng Kỷ niệm chương, Bằng khen, Giấy khen vì đã có thành tích đóng góp trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật Đờn ca tài tử và Nhạc lễ dân gian Nam Bộ.

NTUT Kim Thanh - Giọng ca chất chứa nhiều tâm sự

Nếu ngón đờn của NNƯT Nguyễn Tấn Khoa là “khung cửi” thì giọng ca của NNƯT Kim Thanh chính là những sợi tơ vàng dệt nên bức tranh Đờn ca tài tử tỉnh Tây Ninh thêm rực rỡ.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất từng được mệnh danh là “chiếc nôi” của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Nguyễn Thị Thanh (tên thật của NNƯT Kim Thanh) đã thể hiện niềm đam mê cổ nhạc từ thuở thiếu thời. 14 tuổi, đang “thời ô mai”, chị đã mê đắm cung oán cung thương của những bài bản thuộc hơi điệu Oán da diết, não nùng.

Thương cô học trò nhỏ sớm đã mang nghiệp cầm ca, các thế hệ nghệ nhân bậc thầy ở địa phương và cố NSƯT Ba Tu (TP. Hồ Chí Minh) đã dốc lòng truyền dạy. Nhờ công sức của các thầy, NNƯT Kim Thanh đã đạt đỉnh vinh quang trong các cuộc tranh tài về cổ nhạc từ thập niên 1990. Đặc biệt, là chiếc Huy chương Bạc giải Bông Lúa Vàng do Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức năm 1995, cùng nhiều Huy Chương Vàng trong các cuộc Liên hoan Đờn ca tài tử Nam Bộ ở cấp khu vực và quốc gia.

Một trong những yếu tố tạo cho NNƯT Kim Thanh có chỗ đứng vững chắc trong lòng người ái mộ chính là sự thể hiện chất giọng một cách tự nhiên, thả hồn vào từng câu ca, chữ nhạc, lột tả được hết những cung bậc tình cảm, tâm trạng nhân vật trong từng bài ca một cách trọn vẹn. Nhờ vậy mà hiện nay, NNƯT Kim Thanh được giới nghệ nhân và người ái mộ công nhận là một trong những giọng ca “chủ lực” của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.

Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên từng nhận xét: “Giọng ca của NNƯT Kim Thanh mang đậm chất Nam Bộ: ngọt ngào, mộc mạc, vô cùng tinh tế trong cách nhả chữ, luyến láy”.

Đã nổi danh, nhưng NNƯT Kim Thanh vẫn tự rèn luyện để xứng danh là một nghệ nhân Đờn ca tài tử chính hiệu. Chị luôn tâm niệm muốn ca tốt, phải tập luyện nghiêm túc. Nhờ tập luyện mà chị ca đúng theo phong cách của dòng nhạc tài tử và là “thợ sắp nhịp”. Tài sắp nhịp của chị thuộc hàng đẳng cấp vì khi ca, không chỉ giữ nhịp trường canh để về đúng nhịp song loan chánh, mà chị còn là bậc thầy của việc xử lý nhịp ngay trong lòng câu của các bài ca tài tử. Nhờ vậy mà mỗi khi NNƯT Kim Thanh cất giọng, người nghe có cảm giác yên tâm không sợ chị rớt nhịp.

Không chỉ xuất hiện trên các sân chơi lớn, các kỳ liên hoan mà chị còn tích cực tham gia thu âm, thực hiện các DVD mẫu về Đờn ca tài tử để lưu giữ cho thế hệ mai sau. Thời gian gần đây, NNƯT Kim Thanh còn chủ động lập kênh cá nhân để giới thiệu nghệ thuật Đờn ca tài tử đến gần hơn với giới trẻ và bạn bè quốc tế.

Giọng ca truyền cảm, chất chứa nhiều tâm sự của NNƯT Kim Thanh đã và đang lan tỏa trên cánh đồng thơm ngát lúa Nàng Hương của quê hương Vàm Cỏ. Chị là minh chứng cho sức sống bền bỉ của người phụ nữ Long An (Tây Ninh) trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Giữ lửa tri âm

“Chúng tôi không sợ già, chỉ sợ vốn cổ của ông cha bị thất truyền. Còn sức là còn dạy, còn người muốn học là chúng tôi còn truyền lửa, truyền nghề” - Đó là lời khẳng định sắt đá của hai nghệ nhân khi nói về tương lai của loại hình nghệ thuật được tổ chức UNESCO ghi danh.

Trên quê hương Tây Ninh, Đờn ca tài tử Nam Bộ vẫn được gìn giữ và tiếp nối nhờ tâm huyết của những nghệ nhân như NNƯT Nguyễn Tấn Khoa và NNƯT Kim Thanh. Bằng tình yêu nghề chân thành, các nghệ nhân không chỉ dạy đờn, dạy ca mà còn truyền cho người học niềm đam mê, sự trân quý đối với nghệ thuật truyền thống.

Ở NNƯT Tấn Khoa, mỗi phím đờn không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự chắt lọc của kinh nghiệm, cảm xúc và tình yêu sâu nặng với âm nhạc tài tử. Cách ông truyền dạy giúp người học hiểu và cảm được cái hồn của nghệ thuật, từ đó trân quý và gắn bó lâu dài với nghề.

Với NNƯT Kim Thanh, giọng ca mộc mạc, sâu lắng cùng sự tận tâm trong giảng dạy đã tạo nên nguồn cảm hứng tích cực cho người học. Chị không chỉ dạy ca, mà còn truyền niềm đam mê và niềm tự hào về Đờn ca tài tử Nam Bộ. Từng câu ca, tiếng đờn được truyền lại không chỉ giúp gìn giữ một loại hình nghệ thuật dân tộc, mà còn nuôi dưỡng tâm hồn, gắn kết cộng đồng và làm cho Đờn ca tài tử luôn sống mãi trong đời sống văn hóa quê hương.

Xuân Bính Ngọ về, nghe tiếng đờn Kìm của NNƯT Nguyễn Tấn Khoa hòa cùng giọng ca của NNƯT Kim Thanh, ta thấy tâm hồn mình như được gột rửa bởi những giá trị truyền thống tốt đẹp. Họ chính là những “báu vật nhân văn” sống động, giữ cho dòng chảy văn hóa của quê hương Vàm Cỏ luôn dạt dào và bất tận.