Những năm gần đây, thế giới liên tiếp chứng kiến các cuộc khủng hoảng có sức ảnh hưởng vượt xa phạm vi địa lý ban đầu. Đại dịch COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, xung đột Nga - Ukraine tác động tới giá lương thực và năng lượng, trong khi những diễn biến mới tại Trung Đông tiếp tục đặt ra nguy cơ đối với các tuyến vận tải chiến lược của thế giới.
Trong bối cảnh đó, các quốc gia ngày càng nhận thấy rằng khả năng chống chịu của nền kinh tế không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh nội tại mà còn gắn chặt với độ an toàn của các chuỗi cung ứng, nguồn năng lượng và các tuyến kết nối quốc tế. Đây cũng là lý do những khái niệm như “an ninh kinh tế”, “chuỗi cung ứng bền vững” hay “khoáng sản chiến lược” ngày càng xuất hiện nhiều trong chương trình nghị sự của các diễn đàn quốc tế.
Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao QUAD lần này phản ánh rõ sự thay đổi đó. Thay vì tập trung chủ yếu vào các vấn đề an ninh truyền thống, chương trình nghị sự mở rộng sang các lĩnh vực có tác động trực tiếp tới tăng trưởng và ổn định kinh tế của khu vực.
Ngoại trưởng Ấn Độ S. Jaishankar nhận định những biến động gần đây cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng lớn giữa các nền kinh tế. Ông S. Jaishankar nhấn mạnh, các sự kiện diễn ra ở một khu vực hoàn toàn có thể tạo ra tác động dây chuyền trên phạm vi toàn cầu, từ thương mại, năng lượng cho tới vận tải biển.
Nếu trong những năm đầu, QUAD thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ an ninh và địa chính trị, thì hiện nay nhóm đang cố gắng mở rộng vai trò sang các lĩnh vực hợp tác mang tính thực tiễn hơn.
Một trong những nội dung nổi bật tại cuộc họp ở New Delhi là nỗ lực xây dựng các chuỗi cung ứng an toàn và đa dạng hơn đối với những ngành công nghiệp then chốt. Đây là vấn đề ngày càng được quan tâm khi nhiều quốc gia tìm cách giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài và tránh phụ thuộc quá mức vào một nguồn cung duy nhất.
Khoáng sản chiến lược là một ví dụ điển hình. Trong bối cảnh nhu cầu về đất hiếm, lithium, cobalt và các nguyên liệu phục vụ chuyển đổi năng lượng xanh tăng mạnh, việc bảo đảm nguồn cung ổn định đang trở thành ưu tiên của nhiều nền kinh tế lớn. Chính vì vậy, QUAD muốn thúc đẩy các cơ chế hợp tác mới nhằm tăng khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên chiến lược cũng như phát triển các chuỗi giá trị đáng tin cậy hơn.
Bên cạnh đó, an ninh năng lượng cũng nổi lên như một chủ đề trọng tâm. Những diễn biến liên quan tới Iran và khu vực eo biển Hormuz thời gian qua một lần nữa nhắc nhở cộng đồng quốc tế về tính dễ tổn thương của các tuyến vận tải năng lượng toàn cầu. Chỉ cần một điểm nghẽn chiến lược bị gián đoạn, tác động có thể lan rộng tới giá nhiên liệu, lạm phát và tăng trưởng kinh tế ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới.
Vì vậy, các nước QUAD đều nhấn mạnh nhu cầu tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, thông qua đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao kết nối hạ tầng và mở rộng hợp tác kinh tế khu vực.
Từ trái sang: Ngoại trưởng Australia Penny Wong, Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar, Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi và Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio chụp ảnh chung sau cuộc họp của nhóm Bộ tứ (QUAD) tại Hyderabad House ở New Delhi, Ấn Độ, ngày 26/5. Ảnh: Reuters
Một trong những thách thức lớn nhất đối với QUAD nhiều năm qua là làm thế nào để chứng minh giá trị thực tiễn của cơ chế này. Không ít ý kiến từng cho rằng QUAD vẫn thiên về đối thoại chiến lược hơn là triển khai các chương trình hợp tác có khả năng tạo ra tác động rõ rệt đối với khu vực. Vì vậy, việc các thành viên công bố một số sáng kiến mới tại New Delhi được xem là nỗ lực nhằm thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và hành động.
Đáng chú ý là kế hoạch phối hợp hỗ trợ nâng cấp cơ sở hạ tầng cảng biển tại Fiji. Đây được xem là dự án hợp tác hạ tầng chung đầu tiên của nhóm Bộ tứ tại khu vực Thái Bình Dương. Bên cạnh đó, các chương trình về chia sẻ dữ liệu hàng hải, tăng cường giám sát trên biển và hỗ trợ năng lực cho các quốc gia đối tác cũng được thúc đẩy mạnh hơn.
Các sáng kiến này tuy chưa tạo ra những thay đổi mang tính bước ngoặt ngay lập tức, nhưng được đánh giá là tín hiệu cho thấy QUAD đang cố gắng xây dựng hình ảnh một cơ chế hợp tác có khả năng mang lại lợi ích cụ thể cho các nước trong khu vực.
Tuy vậy, theo giới chuyên gia, con đường để QUAD khẳng định vai trò vẫn không hoàn toàn thuận lợi. Sau hội nghị thượng đỉnh gần nhất năm 2024, cơ chế này chưa tổ chức lại được cuộc gặp cấp lãnh đạo, làm dấy lên những đánh giá khác nhau về mức độ ưu tiên mà các thành viên dành cho nhóm.
Một số chuyên gia cho rằng QUAD sẽ khó đạt được bước đột phá nếu thiếu động lực chính trị từ cấp nguyên thủ. Tuy nhiên, nhiều học giả thuộc Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI) nhận định, việc các ngoại trưởng vẫn duy trì đối thoại thường xuyên giữa giai đoạn quốc tế nhiều biến động cho thấy cơ chế này tiếp tục giữ được ý nghĩa chiến lược và khả năng thích ứng.
Tóm lại, gần một thập niên sau khi được khôi phục vào năm 2017, QUAD đang đứng trước yêu cầu phải chứng minh giá trị bằng các kết quả cụ thể. Những tuyên bố về một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do, rộng mở và bao trùm chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành các chương trình hợp tác mang lại lợi ích rõ ràng cho các đối tác trong khu vực.
