Nhà văn Ngô Thảo: Những tác phẩm lớn vẫn là viết về chiến tranh

Nhà văn, nhà phê bình Ngô Thảo dành rất nhiều tâm huyết nghiên cứu và giới thiệu mảng văn học chiến tranh - cách mạng và lực lượng vũ trang. Mới đây, NXB Quân đội nhân dân đã in 2 tác phẩm của ông về văn học 1945-1975: “30 năm văn học kháng chiến”, “Tác giả và tác phẩm văn học 1945-1975”; NXB Hội Nhà văn tái bản “Bốn nhà văn nhà số 4” và “Dĩ vãng phía trước” - những tác phẩm dày dặn và đầy ắp tư liệu về một thời ghi dấu ấn của văn học cách mạng Việt Nam.

Phóng viên Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện với nhà văn Ngô Thảo, năm nay đã vào tuổi 85, về những trăn trở trước thời cuộc khi văn học nghệ thuật đang thiếu vắng những tác phẩm lớn.

Nhà văn Ngô Thảo: “Những tác phẩm lớn vẫn là viết về chiến tranh” -1
Nhà văn Ngô Thảo.

- Ông có đánh giá như thế nào về di sản của 30 năm văn học về đề tài chiến tranh (1945-1975)?

+ Văn học về đề tài chiến tranh đã có độ lùi thời gian để chúng ta có những đánh giá, chiêm nghiệm. Những cơn địa chấn của địa chất, không phải thời nào cũng tạo ra quặng. Lịch sử mấy nghìn năm dựng và giữ nước cũng vậy. Nhưng, 30 năm chiến tranh, về mặt địa chấn tạo ra nhiều quặng, cả quặng vật chất lẫn tinh thần. Từ một dân tộc nô lệ, cơ hàn, chúng ta đã giành được độc lập, vươn lên trong chiến tranh, được cả thế giới biết đến.

Bằng chứng trong văn học nghệ thuật chúng ta đã sản sinh ra một lớp văn nghệ sĩ, trí thức mà tác phẩm của họ vẫn còn sức sống cho đến hôm nay. Các đại nhạc hội trong dịp kỷ niệm vừa qua, những bài hát hay nhất vẫn là những bài ra đời trong những năm tháng chiến tranh, từ “Quốc ca”, “Người Hà Nội”, “Sông Lô”, “Tình ca”... Các tác phẩm ấy có từ đâu, có từ tâm thế của một dân tộc luôn ngẩng cao đầu. Tâm thế ấy vẫn có sự kết nối với ngày hôm nay.

Tôi quan tâm, lưu ý đến 30 năm văn học, nghệ thuật giai đoạn 1954-1975 vì ở nơi đó còn mách bảo chúng ta nhiều bài học. Thời đó, tâm thế của những con người tham gia chiến tranh, ngay trong gian khổ, trong đói rét, trong cận kề cái chết họ vẫn thấy niềm tin, lạc quan và hạnh phúc.

Nhà thơ Phạm Tiến Duật viết: “Đường ra trận mùa này đẹp lắm”, đó là tâm thế có thật, hàng vạn thanh niên sẵn sàng ra trận vì họ có lý tưởng giải phóng Tổ quốc, thống nhất đất nước. Đó là thời điểm mỗi người sẵn sàng đi bất cứ đâu khi Tổ quốc cần, hy sinh cái tôi vì cái ta chung của đất nước. Rồi, nhờ độc lập và thống nhất, chúng ta có cái nhìn cởi mở hơn trong thời đại mở cửa và hội nhập. Hệ sinh thái văn học nghệ thuật nước nhà được khôi phục một diện mạo cởi mở và bao quát hơn, cả tác giả và tác phẩm trong và ngoài nước. Nhưng, hình như vẫn thiếu vắng những tác phẩm lớn?

- Đây cũng là câu hỏi luôn được đặt ra. Nhiều ý kiến cho rằng, chúng ta còn mắc nợ lịch sử những tác phẩm lớn bởi Việt Nam có một chiều dài lịch sử, văn hóa vô cùng sống động, nhưng văn học, nghệ thuật lại thiếu vắng tác phẩm xứng tầm. Theo ông vì sao?

+ Tôi cho rằng, trong tương lai, những tác phẩm lớn, nếu có, thì vẫn là những tác phẩm viết về đất nước và con người Việt Nam trong chiến tranh. Tại sao, bởi vì từ một đất nước nghèo đói, lạc hậu, từ một mặt bằng rất bình thường mà chiến tranh đã phóng chiếu lên một thế hệ những con người vĩ đại, trong cuộc đời không dài của mình, họ đã cùng nhau và cùng dân tộc làm nên những công huân mà nhiều thế hệ mơ ước: dành một đất nước độc lập - thống nhất.

Quanh những người lính, tướng lĩnh, trí thức, lãnh đạo ấy, ngay khi còn sống đã có nhiều giai thoại, như những nhân vật trong truyện cổ tích, thần thoại, họ đã chiến đấu, đã sống và kiến tạo ra được đất nước như hôm nay. 30 năm ấy còn âm thầm lan tỏa ra quốc tế, được thế giới biết đến và ủng hộ. Tác phẩm lớn phải đào sâu vào những vấn đề của đất nước, số phận con người...

Nói thế để thấy hôm nay, chúng ta cần phân định rõ giữa tuyên truyền, giải trí, sự phát triển của nghệ thuật quần chúng và những tác phẩm đỉnh cao. Công nghiệp văn hóa muốn phát triển bền vững cần đầu tư chiều sâu cho nền tảng văn hóa dân tộc.

- Theo quan sát của ông về đời sống văn học nghệ thuật hiện nay, chúng ta kỳ vọng sẽ có những tác phẩm lớn hay không?

+ Trong xã hội hôm nay, hình hài cái gọi là tác phẩm lớn sẽ khác xưa. Khác thế nào thì các bạn trẻ phải đi tìm lời giải. Tác phẩm lớn cần cuốn hút bạn đọc nhưng quan trọng vẫn là chiều sâu triết lý, nhân tình thế thái của con người. Thời đại số hóa, AI chiếm lĩnh đời sống là một thách thức với lớp trẻ. Sở dĩ tôi lưu ý nhiều về văn học chiến tranh vì trong cơn địa chấn ấy đã tạo ra nhiều quặng, khơi động lại quá khứ của dân tộc.

Tôi tin lớp trẻ bằng tài năng, phương tiện hiện đại, nếu biết khai thác kho quặng ấy chắc chắn sẽ có tác phẩm lớn, bởi giai đoạn đó đại diện cho tâm thế của một dân tộc. Tôi không đem quá khứ làm gương nhưng với độ lùi của thời gian tôi nghĩ, đây vẫn là vốn tinh thần không chỉ để cho dân Việt Nam mà để cả thế giới hiểu về Việt Nam.

Nhà văn Ngô Thảo: “Những tác phẩm lớn vẫn là viết về chiến tranh” -0
Một số tác phẩm của nhà văn Ngô Thảo.

- Bộ phim “Mưa đỏ” đang làm nên cơn sốt phòng vé là một dẫn chứng cho thấy làm phim về chiến tranh hấp dẫn vẫn có khán giả. Điều này cho thấy, vấn đề mấu chốt không phải do đề tài mà là cách kể chuyện. Theo ông, làm sao để viết về chiến tranh, lịch sử mà vẫn hấp dẫn và thu hút bạn đọc?

+ Chiến tranh là một đề tài vô cùng hấp dẫn. Tuy nhiên, một tác phẩm thu hút sự quan tâm của đại chúng chưa hẳn là một tác phẩm lớn. Từ việc tác phẩm có số đông khán giả đến tác phẩm lớn là một khoảng cách. Nếu tác phẩm chỉ đáp ứng nhu cầu tuyên truyền, giải trí nhẹ nhàng thì có thể thu lại lợi ích về kinh tế nhưng văn học, nghệ thuật cần nhiều hơn thế. Nó là câu chuyện chiều sâu, phản ánh từng số phận con người, dự báo, mách bảo với con người trách nhiệm với quá khứ, với hiện tại để họ biết sống tử tế hơn.

Tôi muốn bằng những tác phẩm lớn như thế nhắc nhở, nâng tầm con người lên. Trong xã hội nào sự sáng tạo của con người cũng vô cùng quan trọng. Nhìn từ một đất nước bị cô lập đến một đất nước độc lập, vươn tầm quốc tế, người Việt tỏa đi muôn nơi, tác phẩm lớn vẫn là tác phẩm viết về người Việt, dân tộc Việt. Bởi, một tác phẩm hay sẽ nâng đỡ tinh thần cho rất nhiều người.

- Văn học, nghệ thuật hiện nay đang vắng bóng những tác giả lớn và có phần lép vế so với sự phát triển của các loại hình nghệ thuật khác. Ông có đánh giá thế nào về thế hệ nhà văn trẻ?

+ Tuổi trẻ ngày nay có nhiều kiến thức và tài năng, nhưng cuộc sống mới cho họ nhiều lựa chọn dễ dàng hơn là dấn thân vào con đường văn chương. Việc tạo ra một tác phẩm cũng dễ hơn. Nhưng, từ năng khiếu viết văn đến hành trình trở thành một tác giả không hề dễ dàng. Văn học cần tài năng nhưng cần hơn là sự hy sinh, cần những ý chí lớn, biến những thứ quặng thô thành những tác phẩm lớn, có khi không phải là những tập sách nhiều trang, mà hình hài tích hợp như cách mà nhiều nước đã biến thành những con chip trong khoa học.

Chúng ta cần hơn bao giờ hết những tài năng dám dành cuộc đời, cống hiến để tạo ra những giá trị mới. Đây là thời điểm phải nghĩ đến điều này vì chúng ta có điều kiện, có thông tin, có thời gian và cả sự cởi mở, nhìn nhận đa chiều, khách quan hơn từ phía nhà quản lý. Giờ cần sự nỗ lực chủ quan của người viết.

Thế giới nể trọng Việt Nam trong nhiều lĩnh vực, nhưng văn học, nghệ thuật vẫn còn thiếu vắng. Chúng ta vẫn cần những giai điệu mới của người Việt không bị lai căng, học đòi để đi ra thế giới. Văn học, nghệ thuật cũng thế. Chúng ta đã đi qua những ngày đại lễ đáng nhớ. Nhưng, có lẽ, đến lúc chúng ta phải nghĩ đến kỷ niệm 100 ngày thành lập nước, văn học, nghệ thuật sẽ làm gì để có tác phẩm xứng tầm. Bởi, những điều đọng lại sẽ là tác phẩm, nó ghi dấu thời đại chúng ta đang sống.

Chúng ta rất cần những tác phẩm mang tầm vóc của trí thức người Việt hiện đại. Chỉ như thế, chúng ta mới ra được quốc tế. Chúng ta phải định hình hôm nay bằng tác giả/tác phẩm. Tài năng chúng ta có nhưng làm sao để những người tài ấy thành tác giả, làm nên những tác phẩm có sức hội tụ, lay động lòng người, đó là việc mà những người trẻ hôm nay cần làm. Và, để có được điều này cũng cần tầm nhìn chiến lược, sự đầu tư có chiều sâu của các nhà lãnh đạo, trách nhiệm của người viết trước những câu hỏi lớn của lịch sử dân tộc.

- Cảm ơn cuộc trò chuyện thú vị của ông.

Việt Hà (thực hiện)

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.