Nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo: Âm nhạc hóa giải nỗi cô đơn

Nổi tiếng về thơ, nhưng trong âm nhạc, lĩnh vực mà anh tự nhận chỉ ghé chơi thôi anh cũng biệt tài. Nhớ đến "Làng quan họ quê tôi" và "Khúc hát sông quê" là nhớ đến Nguyễn Trọng Tạo. Với một thi sĩ, hay là nhạc sĩ, cả đời viết chỉ cần có một tác phẩm để đời là đủ lưu danh. Nguyễn Trọng Tạo có nhiều hơn thế. Cứ hình dung về độ phổ cập lan tỏa sâu rộng khắp mọi miền quê của Tổ quốc về hai ca khúc ấy là rõ anh nổi tiếng tới mức nào.

1.Khó để khái quát cho đủ, cho trọn, cho đúng một chân dung Nguyễn Trọng Tạo trong chỉ một trang báo. Từ khi có mặt trên đời này, "tiên sinh" kể ra cũng đã kinh qua đủ mọi cung bậc buồn vui của đời sống. Tài hoa thì đã quá rõ, mà ham chơi thì là lẽ đương nhiên rồi. Anh từng chia sẻ "làm báo để sống, làm thơ để chết, làm nhạc, vẽ bìa sách, uống rượu là... để vui!".

Anh viết báo, làm báo cũng sóng gió, viết những bài thơ đủ để thiên hạ nhớ. Những "Vô đề" cho một thời tuổi trẻ nông nổi và khát khao. "Chia" đầy chiêm nghiệm cho những ai đã sống quá nửa đời phiêu dạt. Một "Nỗi nhớ không tên", "Tản mạn thời tôi sống", "Đồng dao cho người lớn"...

Nổi tiếng về thơ, nhưng trong âm nhạc, lĩnh vực mà anh tự nhận chỉ ghé chơi thôi anh cũng biệt tài. Nhớ đến "Làng quan họ quê tôi" và "Khúc hát sông quê" là nhớ đến Nguyễn Trọng Tạo. Với một thi sĩ, hay là nhạc sĩ, cả đời viết chỉ cần có một tác phẩm để đời là đủ lưu danh. Nguyễn Trọng Tạo có nhiều hơn thế. Cứ hình dung về độ phổ cập lan tỏa sâu rộng khắp mọi miền quê của Tổ quốc về hai ca khúc ấy là rõ anh nổi tiếng tới mức nào.

Cầm, kỳ, thi, họa đủ cả, nhưng nổi trội nhất vẫn là hai lĩnh vực thơ và nhạc. Một lĩnh vực tận hiến để "chết", và một lĩnh vực ghé chân để rong chơi. Chơi hay chết thì cũng ra trò, cũng thăng hoa đến tột đỉnh.

Đôi lúc tôi lại có cảm giác về Nguyễn Trọng Tạo chơi nhiều hơn làm, nhưng mở Wikipedia (Bách khoa toàn thư mở) về anh mới thấy khối lượng tác phẩm và Giải thưởng của anh thật đáng để kính nể… Thì ra, cái ranh giới giữa rong chơi và lao động ở Nguyễn Trọng Tạo chỉ là một nét mờ nhòe. Và trong mỗi cuộc chơi ra tấm ra món ấy, Nguyễn Trọng Tạo đã để lại cho đời những tác phẩm nghệ thuật giá trị. Tôi không hình dung được Nguyễn Trọng Tạo viết vào lúc nào, lao động trí tuệ vào lúc nào.

Vẫn biết hàng trăm bài hát, cả ngàn bài thơ, hơn 20 tác phẩm sách gồm thơ, trường ca, văn xuôi, phê bình văn học, rồi viết báo, cầm cọ, mà gặp anh lúc nào cũng thấy anh đang thong dong bên đời, chất ngất với "túi thơ bầu rượu".

Hình dung về Nguyễn Trọng Tạo là hình dung về một "tiên sinh" khỏe chơi, và chơi hay... Không phải ngẫu nhiên mà bạn bè anh nhận xét "trong con người Nguyễn Trọng Tạo hội đủ chất của kẻ sĩ Bắc Hà, ông đồ xứ Nghệ và anh Hai Sài Gòn". Nhớ Tết Bính Thân, tôi nhờ anh viết một bài về thú chơi rượu ngày Tết.

Đến hẹn, tôi nhận được từ anh hơn 5.000 chữ, trong đó kể những cuộc rượu với bạn hữu trong những cái Tết xưa in đậm tâm trí không thể nào quên. Đó là những bữa rượu có khi từ sáng đến tối ngày cuối năm với nhạc sĩ Văn Cao, Trịnh Công Sơn, với thi sĩ Trần Dần, Phùng Quán, hay Ngô Minh, Hoàng Phủ Ngọc Tường… Những bữa rượu chủ yếu nói những câu chuyện tâm giao thế sự với nỗi cô đơn muôn thuở của người nghệ sĩ. Và gần hơn nữa là những bữa rượu say với thi sĩ Hoàng Cầm, nhà thơ - nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha, dịch giả Đoàn Tử Huyến…

Đọc bài Tết của anh viết cho Văn nghệ Công an năm ấy, độc giả được sống lại không khí văn nghệ sĩ xưa một thời thật xúc động và quý giá. Tôi đã lấy một câu thơ của thi sĩ Hoàng Trung Thông "Bạn uống rượu lòng ta không thể chán" để làm tựa đề cho bài viết. Qua đó, tôi càng tỏ tường thêm cách chơi, đẳng cấp chơi,  văn hóa chơi, và thú uống rượu chơi đầy tinh tế mà có lúc cũng không kém phần bụi phủi của Nguyễn Trọng Tạo.

Cái cách anh hết mình với bạn bè, lãng du và hào hoa trong đời sống đã khiến cho giới nghệ sĩ yêu thương anh, trân trọng anh. Nhưng cũng không phải đã từng chơi với danh sĩ lừng danh trong thiên hạ mà Nguyễn Trọng Tạo trở nên kênh kiệu. Anh có nhiều bạn bè trẻ tuổi, dành cho họ sự nồng nhiệt yêu thương hiếm có, như cái cách mà các bậc tiền bối dành cho anh... Và trong chiếu chơi của Nguyễn Trọng Tạo, bao giờ cũng có chỗ cho những tài năng vừa chớm nụ. Anh chơi với họ, giúp đỡ họ, động viên họ trên bước đường sáng tác văn chương, và luôn sẵn sàng làm bà đỡ mát tay viết giới thiệu tác phẩm mới, lăng-xê họ.

Xả thân và sống thật với chính mình trên nhiều phương diện, để sau mỗi cuộc chơi Nguyễn Trọng Tạo dành dụm chắt chiu thêm một vốn sống đáng trân quý. Nó tựa như lớp phù sa lắng lại để bồi đắp tâm hồn. Để những khi vắng lặng, một mình đối diện với chính mình, Nguyễn Trọng Tạo lại thăng hoa làm kiếp tằm rút ruột nhả tơ....

Không kể thơ và nhạc, có một thứ khác nữa ở anh mà tôi thường thích đọc. Đó là những đoạn cảm nghĩ rất ngắn anh viết trên trang cá nhân. Tôi hình dung, đó là lúc Nguyễn Trọng Tạo ngồi im lìm trước bàn viết, khói thuốc phả mù mịt. Xung quanh anh phủ ngập bóng mình. Lẻ loi và cô đơn, đó là lúc Nguyễn Trọng Tạo nhập thế lên đồng để viết trường ca "Biển mặn", "Đồng dao cho người lớn". Đó cũng chính là khoảnh khắc con người kẻ sĩ, thi sĩ trong anh hóa thân thành sáng tạo.

2. Nguyễn Trọng Tạo có lần kết luận về mình: "Thơ là nghiệp, nhạc là hứng, họa là chơi. Hay nói cách khác, thơ là chánh quán, nhạc là trú quán, họa là trọ quán". Nhưng tôi lại thấy, vẽ chân dung về anh, nếu thiếu đi lĩnh vực đào hoa thì chưa đủ là Nguyễn Trọng Tạo. "Vẽ tôi con Lợn cầm tinh/ Con Gà cầm tháng con Tình cầm tay". Cái chữ Tình như con giáp thứ 13 của đời anh. Ai đó đã từng nói anh "nặng nghiệp má đào" có lẽ không sai. Nhắc đến Nguyễn Trọng Tạo e phải kể cho kỳ hết cái duyên nợ ba sinh vấn vít má đào thì mới trọn chân dung "anh hai đa tình". Cũng vì đa tình mà một đời lận đận phong sương. Cũng vì "nghiệp má đào" mà Nguyễn Trọng Tạo như kẻ lữ hành qua hai bến đò duyên rồi vẫn chưa thôi dậy sóng.

Poster quảng cáo đêm nhạc duy nhất của nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo.
Poster quảng cáo đêm nhạc duy nhất của nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo.

Có nhiều quan niệm về ái tình. Có người thì cho rằng ái tình trọn vẹn và đẹp đẽ nhất, đó là yêu được một người mình mơ, kết duyên trăm năm được với người mình khao khát, và sống kiếp đầu bạc răng long với người trong mộng. Có người lại xem ái tình phải là mất mát, nếu không mất mát không nếm trọn được vị ngọt ngào lẫn cay đắng thì chưa thể sống trọn vẹn với ái tình. Còn với Nguyễn Trọng Tạo thì sao?

Có lần hỏi anh, anh cười bảo rằng: "Chuyện tình ái không kể được, nhưng em hãy cứ nhớ anh là một gã khờ". Nguyễn Trọng Tạo thuộc tuýp người đã yêu là không thể giấu. Anh mà đã yêu ai ngày hôm trước thì ngày hôm sau đã nghĩ đến đám cưới đầy hoa mộng. Cái người này đã yêu thì phải quên hết đường đi lối về…, phải khăng khít bên nhau mọi lúc mọi nơi, yêu đến nỗi người đối diện cảm rõ được ngọn lửa tình đang rừng rực cháy giữa họ mới là Nguyễn Trọng Tạo. Yêu đấy nhưng rồi lại tan đấy.

Chuyện tình nào cũng đẹp như tình đầu, thiết tha như tình cuối mới là anh… mới là Nguyễn Trọng Tạo: "Em mười chín tuổi nghìn năm trước/ Sao đến bây giờ mới hai mươi/ Môi mềm ngực nõn vòng tay xiết/ Anh là đá tảng cũng tan thôi/ Cứ ngỡ một lần cho đỡ khát/ Nào ngờ bùa ngãi lú trời xanh/ Nghìn sau gặp lại em hăm mốt/ Môi ngực vòng tay vẫn thiên thần" (Thiên thần - Nguyễn Trọng Tạo); "Chia cho em một đời tôi/ một cay đắng/ một niềm vui/ một buồn/ tôi còn cái xác không hồn/ cái chai không rượu tôi còn vỏ chai/ Chia cho em một đời say/ một cây si/với/ một cây bồ đề/ tôi còn đâu nữa đam mê/ trời chang chang nắng tôi về héo khô/ Chia cho em một đời thơ/ một lênh đênh/ một dại khờ/ một tôi/ chỉ còn cỏ mọc bên trời/ một bông hoa nhỏ lặng rơi mưa dầm…" (Chia - Nguyễn Trọng Tạo)

3. Tài hoa đấy, sành điệu đấy, yêu đương dậy sóng đấy... nhưng sao tôi vẫn thấy đâu đó phía sau con người anh sừng sững một nỗi cô đơn. Cô đơn là sinh mệnh của người nghệ sĩ. Cô đơn cũng là gia tài của người nghệ sĩ, nhưng với Nguyễn Trọng Tạo thì cô đơn như là tiền kiếp.

Và tôi hiểu lời anh nói, "làm nhạc để vui" chính là để giải nỗi cô đơn tiền kiếp ấy. Đêm nhạc "Khúc hát sông quê", đêm đầu tiên và cũng là duy nhất ở thì "quá nửa đời phiêu dạt" của anh, có thể để ghi dấu kỷ niệm rong chơi phiêu lãng một thời, cũng có thể là một cuộc hóa giải cô đơn hay danh vọng?…

Ai hiểu Nguyễn Trọng Tạo khác, còn tôi lại thấy anh ham chơi nhưng không ham danh vọng, ham sáng tạo nhưng không ham phô trương nổi tiếng. Mặc kệ danh vọng hão huyền, mặc kệ thị phi yêu ghét, Nguyễn Trọng Tạo cứ ung dung tự tại mà sống, mà sáng tạo, mà thong thả rong chơi bên đời nhẹ nhõm, vậy thôi.

Xin được kết thúc bài viết về anh bằng bài thơ mới đây nhất của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo tự họa về mình: "Vẽ tôi mực rượu giấy trời/ nửa say nửa tỉnh nửa cười nửa đau/vẽ tôi thơ viết nửa câu/ nửa câu ma quỷ đêm sâu gọi về/ vẽ tôi thấy đẹp là mê/ thấy ghen là sợ thấy quê là nhà/ vẽ tôi lặng nhớ mưa xa/ tiếu lâm đời thực khóc òa chiêm bao/vẽ tôi xê dịch ba đào/ bốn mươi chín ký thấp cao chân mình/ vẽ tôi con Lợn cầm tinh/ con Gà cầm tháng con Tình cầm tay/vẽ tôi mưa nắng béo gầy thu đông xuân hạ tháng ngày nhớ quên...".

Hà Nội vào thu 4/9/2017

Như Bình

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.