1. Thông tin nhà biên kịch Tất Thọ ở Quảng Ninh ra mắt bộ sách 4 tập có tên “Người hùng không cầm súng” khiến tôi không khỏi tò mò về ông. Thì ra, tuy cả đời sống và làm việc tại Quảng Ninh, nhưng những kịch bản sân khấu do ông sáng tác đã sớm được dàn dựng, biểu diễn bởi nhiều đoàn nghệ thuật trên cả nước.
Ngoài những kịch bản dài như “Đường đến núi Thiêng” (1976, Đoàn Chèo Quảng Ninh dàn dựng và lưu diễn), “Đảo Ngọc” (1980, Nhà hát Chèo Việt Nam), “Tiếng rừng” (1986, soạn giả Trần Đình Ngôn chuyển thể chèo, Đoàn Chèo Quảng Ninh), “Lật kèo” (tên cũ: “Hãy cho tôi vào tù”, Đài Tiếng nói Việt Nam phát sóng năm 2021), nhà biên kịch Tất Thọ còn là tác giả của nhiều vở kịch ngắn, là chủ nhân của hàng loạt giải thưởng sân khấu ở hạng mục kịch bản và vở diễn như: Huy chương Bạc cho vở diễn “Tiếng rừng” tại Hội diễn Chèo toàn quốc năm 1986, Giải B cho kịch bản “Tiếng rừng” do Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam trao tặng, Giải A cho vở kịch ngắn “Hương đời” tại Hội diễn Người cao tuổi Quảng Ninh năm 1978, Giải Nhất cho vở kịch ngắn “Báo thù” tại Hội diễn Sân khấu Tổng cục Cảnh sát toàn quốc năm 1980, Giải Nhất cho vở kịch ngắn “Con đường mới” tại Hội diễn Quân khu Ba, Giải Nhất cho vở kịch ngắn “Người lạ mặt”, Cuộc thi kịch bản sân khấu của Hội Văn học, nghệ thuật Quảng Ninh và Tập đoàn Than Khoáng sản Việt Năm năm 1981, Giải A cho vở kịch ngắn “Nhà có ma” tại Hội diễn Sân khấu Quảng Ninh năm 1982...
Lặng lẽ sống và viết suốt một cuộc đời, âm thầm đứng sau thành công của nhiều vở diễn, để lại nhiều dấu ấn về một cá tính sáng tạo, một nhân sinh quan đầy trăn trở, trách nhiệm và lòng trắc ẩn, nhưng có một điều rất lạ là, trước bộ sách 4 tập “Người hùng không cầm súng”, ông chưa từng in ấn một tác phẩm nào của mình.
Và, để bộ tác phẩm này đến được với công chúng, phải có sự thuyết phục nhiều lần của cô con gái tên là Huệ Ninh của ông. Từ một vali đầy ắp bản thảo viết tay được bố trao gửi, cô con gái hiếu thảo và trọng chữ nghĩa ấy đã đọc, lọc, hệ thống, tổ chức bản thảo, liên hệ với NXB... để bộ sách được ra mắt với tâm nguyện: “Bố phải in cho con cháu nó biết ông ngoại có những tác phẩm thế nào chứ. Bố nên lưu giữ lại kẻo nhỡ sau này bản thảo của bố không may bị mối xông như ngày xửa ngày xưa thì xót lắm. Bố để lại bồ chữ còn quý hơn bồ vàng đó...”.
2. Chị Huệ Ninh - con gái nhà biên kịch Tất Thọ cho biết, sau nhiều tần ngần, suy tư vì vốn là một người kiệm lời, không thích nói về mình, không thích phô phang bất cứ thứ gì thuộc về mình, cuối cùng, bố chị cũng đồng ý. Ông nói với con mà như tự nhủ với chính mình: “Dù sao, phải nhờ những tác phẩm ấy bố mới nuôi nổi các con ăn học, rồi có tiền mua đất xây nhà, sau này bán một phần để các con lập nghiệp và giờ còn có tí mà di chúc lại cho chúng mày, chứ bố thì lấy đâu ra!”.
Chỉ với những tâm tình thủ thỉ cha con ấy, có thể thấy được sự trọng con chữ, lòng biết ơn của nhà biên kịch Tất Thọ với văn chương, kịch nghệ mà ông đã một đời đeo đuổi. Từ hàng chục năm nay, thị lực của ông chỉ còn 1/10 nhưng ông vẫn đọc, vẫn viết, vẫn thu nạp kiến thức về văn học, nghệ thuật hằng ngày để vẫn có thể viết kịch bản, viết báo, viết phê bình...
Ông chia sẻ rằng, văn chương, nghệ thuật cũng không phụ lòng ông, ngoài việc đem đến cho ông niềm vui sống và hạnh phúc được chia sẻ, bộc bạch, tỏ bày, được chìm đắm trong cái đẹp và lý tưởng sống, còn giúp ông nuôi sống gia đình, nuôi con cái ăn học trưởng thành. Đó chính là niềm tự hào đặc biệt, thiêng liêng của người cầm bút trọn một cuộc đời như nhà biên kịch Tất Thọ.
Chính vì thế, “Người hùng không cầm súng” ra đời là toàn bộ gia tài tinh thần, trí tuệ của một tác giả 82 tuổi, cả đời tận hiến cho nghệ thuật sân khấu nước nhà. Trong đó, “Tuyển tập sân khấu” gồm 6 kịch dài, còn “Tuyển tập kịch ngắn” gồm 22 kịch ngắn và 1 ca kịch dài, hầu hết đã được dàn dựng, được giải thưởng ở rất nhiều cuộc thi sân khấu chuyên nghiệp và không chuyên ở Quảng Ninh cũng như toàn quốc đã làm nên thương hiệu của tác giả Tất Thọ được nhiều người nhớ đến và nể trọng.
Bên cạnh đó, là cuốn nhật ký Trường Sơn có nhan đề riêng là “Bảy đóa phong lan” ngồn ngộn chất liệu và sự kiện tái hiện một bức tranh toàn cảnh về Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ dưới nhãn quan của người nghệ sĩ Tất Thọ trong thời gian đi phục vụ chiến trường những năm 1971-1972 và 1 tập tiểu luận phê bình. Theo nguyện vọng của ông và gia đình, toàn bộ tiền bán sách, tác giả và đơn vị tổ chức sẽ dùng để ủng hộ đồng bào miền Trung chịu hậu quả nặng nề trong các đợt lũ lụt vừa qua.
3. Nhà biên kịch Tất Thọ là một nghệ sĩ đã “bén duyên” với vùng đất mỏ Quảng Ninh và gắn bó cả cuộc đời sống và viết của mình ở đó. Vốn là con một thầy đồ vừa dạy chữ Nho, vừa dạy Pháp ngữ ở Nghệ An, 14 tuổi ông đã trúng tuyển vào học ở Trường Sân khấu - Điện ảnh Việt Nam khóa đầu tiên ở Hà Nội. Cùng học với ông thời đó có những nghệ sĩ sau này đã trở thành những gương mặt tiêu biểu của sân khấu Việt Nam như Trọng Khôi, Doãn Hoàng Giang, Thế Anh, Đoàn Dũng...
Đến khi nhận bằng tốt nghiệp, tỉnh Nghệ An cử cán bộ ra tận trường xin ông về để góp sức cùng xây dựng đoàn chèo và dân ca xứ Nghệ. Nhưng, lúc đó, ông đã “phải lòng” vùng đất mỏ Quảng Ninh sau một chuyến thực tập, nên đã từ chối để cùng với 21 diễn viên, nhạc công trẻ tình nguyện về vùng Mỏ công tác từ tháng 9/1963 cho đến tận bây giờ.
Về con đường đến với sáng tác, cũng là duyên nghiệp trong đời vì sau khi học được 2 năm Khoa Ca kịch dân tộc, ông tự nhận ra mình không có được giọng hát chèo trời ban, lại thuộc dạng “thấp bé nhẹ cân”, nếu đi theo nghề diễn sẽ khó thành đạt nên đã nhanh chóng chuyển sang học “ké” nghiên cứu lý luận và sáng tác kịch bản sân khấu.
Để hỗ trợ cho 2 môn học nặng ký này, đêm đến ông còn quyết tâm theo học lớp hàm thụ đại học văn (mở tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) chủ nhiệm lớp lúc đó là Giáo sư ngôn ngữ học Nguyễn Tài Cẩn. Ông cũng trở thành một người siêng đọc, một “mọt sách” từ đó. Ông đọc mọi lúc mọi nơi, sau cánh gà, giữa các lớp diễn, trên xe ô tô để tích lũy kiến thức, quan sát và tự học hỏi.
Sau này, cùng với những năm tháng công tác tại Phòng Văn nghệ quần chúng của Sở Văn hóa, gắn bó cơ sở với nhiều trải nghiệm cá nhân và tiếp xúc, va đập với nhiều số phận, đã tạo cho ông những chất liệu sinh động trong việc sáng tác kịch bản sân khấu.
Thành công của vở chèo dài “Cánh chim địa chất” còn gọi là “Đường đến núi Thiêng" được đoàn chèo chuyên nghiệp Quảng Ninh do nghệ sĩ Đức Nhuần tốt nghiệp đạo diễn ở Liên Xô về trực tiếp dàn dựng năm 1976, được lưu diễn nhiều nơi; đến năm 1979, ông được Nhà hát Chèo Việt Nam mời về dự lớp sáng tác kịch bản chèo cùng với các tác giả kỳ cựu như Kính Dân, Tào Mạt, Hoài Giao, Trần Đình Ngôn, Hoàng Nam, Đồng Bằng, Trần Minh, Ngọc Phúng...
Sau đó, với những thành công từ các kịch bản đã được công diễn như “Đường đến núi Thiêng”, “Đảo Ngọc”, “Tiếng rừng”... ông trở thành một cây bút viết kịch bản được nhiều đơn vị làm sân khấu chuyên nghiệp và các hội diễn quần chúng tìm tới đặt hàng liên tục.
Suốt chặng đường đời với không ít biến cố và những khúc quanh của số phận, dường như, ông chưa bao giờ rời xa sân khấu, xa sự nghiệp sáng tác và vẫn viết một cách đầy tận tâm mỗi ngày. Khi kịch bản “Lật kèo” được ông hoàn thành năm 2020 và được Đài Tiếng nói Việt Nam dàn dựng, phát sóng năm 2021 khi ông đã ngấp nghé tuổi 80, chứng minh sức sáng tạo bền bỉ, tình yêu sâu đậm của nhà biên kịch Tất Thọ với sân khấu nói riêng và văn học, nghệ thuật nói chung.
Hiện nay, kịch bản “Cuốn truyện bị đốt” đang được Sân khấu Kịch Hồng Vân dàn dựng thành vở diễn, với sự thể hiện của các diễn viên trẻ thế hệ gen Z đã đem đến cho ông niềm vui sống và hạnh phúc của người cầm bút khó có thể diễn đạt hết bằng lời. Dự kiến, vở kịch sẽ được lựa chọn tham gia Liên hoan Sân khấu kịch nói toàn quốc vào năm 2026.
