Mới đây tôi đến Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật dân tộc thiểu số thăm nhà văn người dân tộc Tày Cao Duy Sơn. Anh còn trẻ, sinh năm 1956, kém tôi nhiều tuổi nhưng thân thiết cũng đã nhiều năm. Mấy hôm trước qua điện thoại, anh cho biết có tiểu thuyết mới dành tặng tôi. Nhưng không chỉ có tiểu thuyết “Biệt cánh chim trời “ do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành mà anh còn tặng tôi thêm cuốn truyện ngắn “Cao Duy Sơn - tác phẩm", sách do Nhà nước đặt hàng và Nhà xuất bản Hội Nhà văn thực hiện. Cả 2 như cùng ra một thời điểm.
Tên tuổi và tác phẩm của Cao Duy Sơn đã được đông đảo bạn chào đón và giới phê bình văn học quan tâm, một tác giả có những tác phẩm tiêu biểu viết về miền núi, vùng các dân tộc ấn tượng và đã tạo cho mình một vị thế vững chắc trong nền văn học đương đại Việt Nam. Anh đã có cho mình 6 tập tiểu thuyết và 5 tập truyện ngắn. Hiện anh đương chức Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt nam kiêm Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam..
Tuy quen biết nhau đã lâu nhưng trong câu chuyện hôm rồi Sơn mới bật mí cho tôi một điều, là phải khi đã gần 30 tuổi Cao Duy Sơn mới có truyện ngắn đầu tiên. Truyện được in trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội cùng mấy truyện ngắn tiếp sau đó được in trên Tạp chí Tác phẩm mới của Hội Nhà văn Việt Nam ngày ấy đã khởi đầu cho sự nghiệp văn học lâu dài của mình. Trước đó chưa một lần anh nghĩ mình sau này có thể trở thành một nhà văn chuyên nghiệp.
Vào những năm 80 của thế kỷ trước, khi Cao Duy Sơn còn đang công tác trong Đoàn Nghệ thuật của tỉnh Cao Bằng, anh chưa hề nghĩ đến chuyện văn chương chữ nghĩa gì. Nhân một lần tình cờ đến chơi thăm người bạn là nhà văn Hữu Tiến, khi đó đã có nhiều tác phẩm được in, công tác bên Phòng Văn nghệ - Ty Văn hóa Cao Bằng và được biết anh đang chuẩn bị sang Tuyên Quang tham gia lớp bồi dưỡng viết văn cho những nhà văn các tỉnh dân tộc và miền núi do Hội Nhà văn Việt Nam và Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức, bỗng dưng Cao Duy Sơn muốn được theo bạn sang dự nên đã mạnh dạn ngỏ lời.
 |
| Nhà văn Cao Duy Sơn trong một lần về thăm quê. |
Rồi anh cũng được nhận vì là người dân tộc nhưng do chưa có tác phẩm nào được xuất bản nên chỉ được tham dự với tư cách dự thính. Lớp học do nhà văn Nguyễn Thành Long bên Hội Nhà văn và nhà văn Lê Lựu bên Tạp chí Văn nghệ Quân đội phụ trách.
Để có căn cứ giúp đỡ học viên hoàn thành tốt tác phẩm của mình trong thời gian dự trại, trước khi vào lớp, nhà văn Nguyễn Thành Long yêu cầu mỗi học viên phải trình bày trước ông đề cương tác phẩm sẽ viết. Hầu như tất cả mọi người đều nhanh chóng được thông qua. Đến lượt Cao Duy Sơn, ngồi trước Nguyễn Thành Long thì bỗng dưng anh lúng túng trả lời không ra đầu ra đũa... nhà văn Nguyễn Thành Long chăm chú nghe rồi cười bảo, anh trình bày đề cương truyện ngắn mà lan man như một kịch bản điện ảnh.
Bấy giờ Sơn mới thú thật là mình không biết đề cương là thế nào. Nguyễn Thành Long lắc đầu, bảo không biết gì về văn học thì theo lớp làm sao được. Đoạn ông khuyên anh về. Sơn về phòng thu dọn đồ đạc thì gặp nhà văn Hồ Thủy Giang, người cũng tham gia lớp học nhưng đang công tác bên Thái Nguyên, hỏi sao chưa học lại về. Sơn thật thà kể lại thì Hồ Thủy Giang động viên, và chỉ nói vắn tắt, đại ý đề cương là cô đọng những thứ gì ấn tượng nhất mà mình muốn nói ra.
Rồi Cao Duy Sơn được ở lại. Sau này, anh luôn coi Hồ Thủy Giang như người đầu tiên hướng mình vào con đường văn chương.
Trong những ngày ở trại viết Tuyên Quang, Cao Duy Sơn viết và luôn nhớ lời nhắc của Hồ Thủy Giang. Anh viết những gì thật ấn tượng và sâu sắc từng đến với anh. Và rồi đến khi gần kết thúc lớp học thì anh cũng có truyện ngắn đem nộp. Nhưng Sơn không dám nộp bản thảo cho nhà văn Nguyễn Thành Long vì nghĩ ông khó tính mà phải chờ đến tối mới dám lén đem sang nhà văn Lê Lựu...
5h sáng hôm sau, vừa thức giấc, đang ngồi trong phòng thì Sơn thấy tiếng gõ cửa và người bước vào lchính là nhà văn Nguyễn Thành Long. Chưa hiểu chuyện gì thì bất ngờ tác giả của “Lặng lẽ Sa Pa" tiến đến ôm chầm lấy Cao Duy Sơn mà nói: "Em đã có một cái truyện ngắn tuyệt vời, rất xứng đáng được khen ngợi...".
Thì ra sau khi đưa cho nhà văn Lê Lựu đọc, thấy truyện viết tốt nên Lê Lựu đã đưa ngay cho nhà văn Nguyễn Thành Long. Nhà văn già vốn nổi tiếng khó tính khi thẩm định văn chương, vậy nhưng ngay sau khi đọc xong đã không kìm được cảm xúc liền sang phòng học viên tìm Cao Duy Sơn.
Truyện ngắn đầu đời của Cao Duy Sơn được in trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Nhà văn Lê Lựu còn nói lại, khi ấy Nguyễn Thành Long ngỏ ý muốn đưa truyện ấy về đăng trên Báo Văn nghệ nhưng Lê Lựu không nghe, viện lý do ông là người đọc được trước nên phải được ưu tiên đăng trên Văn nghệ Quân đội.
Như một bước ngoặt để từ đó Cao Duy Sơn có thêm tự tin tập trung viết, cả truyện ngắn, truyện dài và tiểu thuyết.
Cho đến nay, Cao Duy Sơn không chỉ là nhà viết văn xuôi vào hàng nhiều nhất trong những nhà văn dân tộc thiểu số mà còn có những tác phẩm được người trong giới đánh giá cao. Nhiều truyện của anh đã được dịch sang tiếng nước ngoài, có cuốn được chuyển thể sang phim truyền hình nhiều tập.
Có thể nói, hầu hết nội dung các tác phẩm của Cao Duy Sơn, từ truyện ngắn, truyện dài đến tiểu thuyết đều được anh lấy từ chính những con người cảnh vật, cuộc sống từ thị trấn Cô Sầu hay mở rộng ra cũng chỉ trong phạm vi tỉnh Cao Bằng. Và những nhân vật của anh hầu hết là người dân tộc Tày, đặc biệt là người Tày ở biên giới giáp Trung Quốc hay đâu đó có lẫn vào những người Kinh do những lý do khác nhau trôi dạt lên miền núi rồi trở thành người Cao Bằng khi nào...
Phải nói, Cao Duy Sơn hiểu và yêu dân tộc mình, yêu quê hương mình nhiều lắm nên mới viết ra những trang sách nói về con người, cuộc sống và cảnh vật miền núi quê hương sắc sảo, thấm đẫm tình yêu thương như vậy. Cao Duy Sơn là người ghi lại và khắc họa nếp sống, nếp nghĩ của con người, những biến thiên của lịch sử.
Cao Duy Sơn không chỉ vẽ lên khung cảnh nên thơ, những con người nông dân miền núi đôn hậu, lành hiền …những quãng đời tuổi trẻ, phong tục tập quán tốt đẹp, con người nhân hậu mà như Cao Duy Sơn từng viết, đó là những ngày tươi rói như nắng, như mây, như cỏ cây như rừng núi quê nhà. Nhưng đáng nói, ngòi bút của anh cũng không ngại viết ra cả những tệ nạn xã hội mang tính thời đại từng xảy ra ở khắp mọi nơi, len lỏi tới tận quê anh như trộm cắp, đĩ điếm, ma túy, tiêm chích… Anh cũng đã mạnh dạn viết ra nhiều mặt trái xã hội như: cảnh quan chức cặp kè gái trẻ, chuyện ngoại tình, cha con đánh chửi nhau, thanh niên đào ngũ, người treo cổ tự tử, em chồng chiếm đoạt chị dâu, con dâu ngủ với bố chồng... vv... Chuyện ngày xưa chuyện hôm nay đan xen.
Hình như trước Cao Duy Sơn chưa một nhà văn dân tộc thiểu số nào dám đi đến tận cùng của sự tha hóa xã hội, tha hóa gia đình một cách khốc liệt đến vậy.
Tôi là người có may mắn đã từng sống và làm việc ở tỉnh Cao Bằng và cả ở huyện Trùng Khánh, cái thị trấn Cô Sầu ấy suốt những năm 60 của thế kỉ trước, từng được sống trong sự đùm bọc yêu thương của bà con người các dân tộc trong tỉnh Cao Bằng nên đọc truyện của Cao Duy Sơn, những nhân vật trong truyện của anh luôn ám ảnh tôi.
Và câu chuyện giữa chúng tôi như càng gắn bó hơn mỗi khi nhắc đến những người, những địa danh mà anh luôn nói tới trong các truyện của mình như Trùng Khánh, như Bản Giốc, Nước Hai, như Thông Huề, Lục Khu, như Pò Tấu, Vườn Cam, rồi Sông Bằng, sông Quy, sông Hiến, như Mục Mã, Háng Vài, Cô Sầu…và những con người mà từng ít nhiều cả hai chúng tôi đều quen biết nên câu chuyện mỗi lúc một say sưa. Hàng ngàn trang sách của Cao Duy Sơn như hoàn toàn chỉ nói về con người, lịch sử và cảnh vật của một miền quê Cô Sầu càng đọc càng giúp tôi hiểu biết sâu sắc thêm về con người Cao Bằng mà trước đó tôi luôn nghĩ mình đã hiểu.
Đọc Cao Duy Sơn giúp tôi như sống lại với những con người và cảnh vật đẹp như tranh vẽ; những người đàn ông Tày mũ nồi đen, áo chàm, đôn hậu dũng cảm, những cô gái Tày da trắng, lưng luôn dao quắm. Rồi những mái nhà sàn đặc trưng ẩn hiện dưới những lũy tre xanh, và cả những ngôi nhà tường trình lộ xương đá hộc mầu xám, mái ngói âm dương đặc trưng miền biên viễn.
Và đọc Cao Duy Sơn cho tôi hiểu biết thêm về những phong tục như cướp đầu pháo, những phiên chợ tình, cảnh săn gấu, Tết Thanh minh…rồi những trang miêu tả cuộc sống, tính cách, phong tục tập quán lâu đời của người Tày biên giới thấm đẫm tính nhân văn, nhân đạo, triết lý sâu sắc, với một văn phong mang nhiều chất thơ và nhiều tính thời sự, như trong các truyện ngắn ấn tượng “Ngôi nhà xưa bên suối", "Người săn gấu”, “Súc Hỷ”, "Hoa bay cuối trời”, “Góc trời tây có cơn mưa đá”, “ Bằng hữu” , “Song sinh” hoặc trong các tập tiểu thuyết “Đàn trời”, “Chòm 3 nhà”, “Biệt cánh chim trời”…
Cao Duy Sơn giúp tôi hiểu rằng, khi một nhà văn tâm huyết, gắn bó và khai thác đến tận cùng với một miền quê, dù nhỏ bé thôi thì vẫn có những tác phẩm để đời. Ai đó từng nói, nếu đi hết mình thì đến được với mọi người, nếu đi hết quê hương mình thì đến được mọi vùng quê. Phải chăng Cao Duy Sơn là như thế?
Qua những tác phẩm của Cao Duy Sơn như tiểu thuyết “Người lang thang “ (giải A của Hội đồng văn học dân tộc miền núi Hội Nhà văn Việt Nam năm 1993), tập truyện ngắn "Những chuyện ở lũng Cô Sầu" (tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1999), tiểu thuyết “Đàn trời" (Giải A của Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số 2007); tập truyện ngắn “Những đám mây hình người" (Giải B của Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số) v.v Tập truyện ngắn “Ngôi nhà xưa bên suối “ từng nhận Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008 và Giải thưởng văn học ASEAN năm 2009. Năm 2017, Cao Duy Sơn vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật...Không quá lời khi khẳng định Cao Duy Sơn là người qua các tác phẩm văn học của mình có công đem văn hóa và con người Tày biên giới Cao Bằng vượt qua lũy tre làng bản đến với nhiều người.…
Không hiểu sao, mỗi khi đọc Cao Duy Sơn, tôi thường nghĩ tới Aimatov, nhà văn người dân tộc thiểu số Kyrgyzstan, một nước cộng hòa thuộc Liên Xô trước đây với những thiên truyện bất hủ mang đậm sắc thái dân tộc như “Chuyện núi đồi và thảo nguyên", “Cây phong non trùm khăn đỏ",“Người thầy đầu tiên"...
