Ngày xuân, đọc thơ Nhất Linh

Nỗ lực cuối cùng của nhà văn Nhất Linh trong trường văn trận bút chính là lúc chủ trương giai phẩm Văn hóa ngày nay. Một vài thông tin cần thiết: Thuần túy văn chương. Tòa soạn đặt tại 337/3B Phan Thanh Giản, sau chuyển về 42 Phạm Ngũ Lão - Sài Gòn. Số đầu tiên phát hành ngày 17/6/1958, ra được 11 số, số cuối cùng phát hành 16/5/1959. Mỗi tập dày chừng 130 đến 150 trang. Các trang bìa hầu hết đều là tranh Nhất Linh vẽ hoa lan. Dưới “măng sết” của tờ báo là dòng chữ: “Đăng những bài và truyện có giá trị bất cứ thời nào, nơi nào”.

Bìa số 1 in bức tranh “Lan thanh hạc” của Nhất Linh, hai câu thơ của Bùi Khánh Đản phản ánh chủ trương của giai phẩm này:

Tụ kết tinh anh giữa gió sương 

Muôn màu muôn vẻ thoảng muôn hương.

Bìa số báo cuối cùng vẫn tranh vẽ của Nhất Linh, có thủ bút hai câu thơ của Bùi Khánh Đản:

Chênh vênh núi dựng người ơi

Phải đây là chỗ đất trời gặp nhau.

Ngay từ số 1, trong lời nói đầu có đoạn: “Văn nghệ phải tìm chân giá trị của nó ở lòng người, và vĩnh viễn sống với loài người. Văn phải dựa thời gian để vượt thời gian và dựa không gian để vượt không gian. Văn nghệ thuần túy cần phải đạt đến tinh hoa, và kỵ nhất là để những cái thị hiếu của nhất thời và địa phương làm cho văn nghệ biến thành một thứ chỉ có giá trị trong một thời hay trong một vùng đất đai nhỏ hẹp”.

Giai phẩm Văn hóa ngày nay số xuân năm 1959.

Khởi in "trường giang tiểu thuyết": “Xóm Cầu Mới”; biên khảo “Viết và đọc tiểu thuyết” của Nhất Linh. Ngoài cộng tác của nhiều tên tuổi như Vũ Hoàng Chương, Đông Hồ, Bình Nguyên Lộc, Bảo Sơn... còn là một số tác giả trẻ như Nhật Tiến, Trần Tuấn Kiệt, Duy Lam, Tường Hùng, Nguyễn Thị Vinh, Đỗ Phương Khanh... Một điều thú vị là thỉnh thoảng khi in lại thơ Xuân Diệu, chỉ ghi tắt là D, Thế Lữ thì ghi “Không nhớ tên”, âu cũng là một cách lách qua kiểm duyệt thời ấy.

Tôi có trọn bộ Văn hóa ngày nay, do nhà sách Khai Trí đóng bộ, bìa cứng. Nay, chỉ xin chọn lấy những bài thơ của Nhất Linh do chính ông lần đầu công bố. Thiết nghĩ, những vần điệu du dương thi phú còn cho thấy thêm tài năng làm thơ của ông.              

Trong không khí đang vui xuân đón Tết năm 2023, trước hết, tôi giới thiệu một bài thơ vui của Nhất Linh, để thấy người đã từng tạo ra hai nhân vật “huyền thoại” Lý Toét, Xã Xệ trong làng biếm họa gắn liền với nền báo chí Việt Nam trước 1945 cũng có máu hài hước ra phết. Với nhan đề “Điệu thơ cụt”, Nhất Linh viết:

Lũ khỉ trong bách thú

Nhớ rừng xưa kêu rú

Như vẫn cảm thu về

Dặn dăm bài tuyệt cú

Cắn bút đương ngậm ngùi

Tưởng tuyết rơi tơi bời

Ai ngờ trời nắng gắt

Chảy mồ hôi

Lại toan tả đàn nhạn

Trong sương bay tán loạn

Sẩy nghe tiếng còi tàu

Nguồn thơ cạn

Nhạn tuyết không có rồi

May còn lá ngô rơi

Ai dè ngoài đường cái

Cây xanh tươi

Muốn cảm thu một chút

Hay đâu hứng đã cụt

Nghĩ mãi không ra vần

Đành dừng bút.

Những ai đã từng đọc Phong hóa, Ngày nay ắt nhận ra đây chính là lối châm biếm mà ông đã từng sử dụng khi “tuyên chiến” với lối “thơ cũ” nhằm thúc đẩy phong trào Thơ mới. Một trong những động tác tích cực còn là lúc tờ Phong hóa do ông chủ trương có uy tín, số lượng độc giả cao nhất miền Bắc in lại vào số xuân (24/1/1933) nên “Tình già” của Phan Khôi đã tạo tiếng vang lớn trong cả nước. Trước đó nữa, từ năm 1932, Nhất Linh đã làm thơ mới, không rõ vì sao thời điểm đó lại không công bố, chúng ta chỉ biết khi đọc giai phẩm Văn hóa ngày nay số 4, nay tôi chỉ chép lại nguyên văn một bài thơ liên quan đến mùa xuân: “Gượng vui”:

Ngày xuân vừa nở hoa

Có phải rời đi xa

Bao giờ trở lại, tôi không hay

Tôi có hẹn cô sáng hôm nay

Gặp cô lần chót cho khỏi nhớ

Kẻo rồi không biết bao giờ gặp gỡ

Tôi đứng đợi cô dưới gốc mai

Chung quanh tôi hoa trắng rụng tơi bời

Cô lững thững đến mặt hoa tươi cười

Cô vui là vui gượng đấy thôi

Chứ lòng tôi đau

Thì có lẽ đâu...

Thật cô giấu tôi làm sao được

Vạt áo kia vì đi qua vườn sương ướt

Hay vì thương tôi, thương cô lúc phân chia

Mà ướt đầm như kia.

Thủ bút Nhất Linh dịch thơ Đường và một bài thơ của Nhất Linh.

Hình ảnh gốc mai - nơi đôi tình nhân hẹn hò, chừng dăm năm sau, em ruột của ông là nhà văn Thạch Lam cũng sử dụng trong bài thơ “Ngày xuân hái hoa”. Không rõ Thạch Lam sáng tác năm nào, sau đây là bản do Nhất Linh in lại trên Văn hóa ngày nay số 9, chủ đề “Xuân lan”:

Ngày Xuân chị em đi hái hoa

Vườn mai, đứng dưới gốc mai già

Hoa mai trắng xóa trong Xuân tươi

Một chị, một em Xuân mấy mươi

Gió Xuân!  Dịu dàng tà áo bay

Gió Xuân! Hoa mai tan tác bay

Em tay nâng giỏ, chị vin cành

Bẻ đóa hoa mai với gió xanh

Ngày Xuân cánh hoa đượm hạt móc

Hái hoa, hoa rụng vương mái tóc

Tiếc hoa nên hái giỏ hoa đầy

Một giỏ hoa Xuân nặng trĩu tay

Người về tiếc Xuân biết còn ai?

Còn lại trong vườn Xuân với mai

Với cảm hứng trong mùa xuân, Nhất Linh còn có bài thơ “Lặng” cũng in vào số 9:

Chiều xuân, buổi thừa hương

Trên sân rêu còn giãi chút ánh vàng

Ngày tàn, người, vật, dáng êm ả

Gió chiều êm êm động từng lá

Xa xa dẫy đồi nét nhịp nhàng

Con sông trắng... lửa thuyền chài... thấp thoáng trong sương

Tôi ngồi nhìn ra, lặng ngắt

Để cái đẹp bao la

Thu vào đôi con mắt

Lòng ta thảnh thơi

Như không muốn gì, không thương ai

Không buồn, không nhớ, không mong

Có cái thú bình tỉnh hư không

Như hạt muối trắng

Tan vào bát nước trong.

Không những thế, Nhất Linh còn dịch thơ Đường nữa, chẳng hạn, bài thơ “Hoài thủy biệt hựu nhân” của Trịnh Cốc:

Dương Tử giang đầu dương liễu xuân

Dương hoa sầu sát độ giang nhân

Sổ thanh phong địch ly đình vãn

Quân hướng Tiêu Tương, ngã hướng Tần”,

Ông dịch:

Trên bến sông Dương, dương liễu xuân

Hoa xuân buồn giết quá giang nhân

Ly đình tiếng sáo chiều ai oán

Người hướng Tiêu Tương, kẻ hướng Tần.

Giao thừa năm 1953, ông tự nhủ: “Những lúc ngoảnh về quá khứ, kiểm điểm công việc mình đã làm tôi thấy rõ ràng công việc tốt đẹp, lâu bền và có ích nhất của đời tôi là sự thành lập Tự Lực Văn Đoàn và sáng tác”. Vào sáng mồng 1 Tết năm Quý Tỵ (tức ngày 14/2/1953), ông khai bút:

Tự Lực vườn văn mới trội tên

Bỗng dưng thời thế đảo huyên thuyên

Thương dăm lá cũ rơi vèo xuống

Mừng thấy mầm tươi vụt nhú lên

Mạch cũ, nhựa non rồn rập chảy

Vườn hoa xuân mới điểm tô thêm

Người qua, sách học, đời thay đổi

Tự Lực danh chung tiếng vẫn truyền.

Về cặp “luận” (câu 6 và 7) là ngụ ý như ông đã cho biết sẽ kết nạp thêm 3 thành viên mới vào Tự Lực Văn Đoàn: Nguyễn Thị Vinh, Tường Hùng, Duy Lam. Thực tế sau đó, sự việc này đã không xảy ra. Lướt qua đôi dòng về sáng tác thơ của nhà văn Nhất Linh, ta nhận ra rằng, dù không phải nhà thơ chuyên nghiệp nhưng rõ thơ của ông cũng có “nét riêng” với nhiều cung bậc khác nhau... Những bài “thơ mới” của Thạch Lam cũng như của Nhất Linh không tìm thấy trong tập sách “Thơ mới 1932-1945 - Tác giả và tác phẩm” (2001) - một “tổng tập” công phu, đầy đủ nhất trong chừng mực có thể về Thơ mới - nay xem như một bổ sung cho người yêu thơ.

Nhìn chung, dù giai phẩm Văn hóa ngày nay nỗ lực cuối cùng của Nhất Linh trong lãnh vực báo chí, tuy nhiên ông đã không tạo được tiếng vang mạnh mẽ và thành công rực rỡ như thời sáng lập, chủ trương Phong hóa, Ngày nay. Đọc bộ giai phẩm này, ta vẫn còn thấy hay, hữu ích, bài vở phong phú. Còn có thể tìm hiểu được nhiều thông tin về Tự Lực Văn Đoàn, tranh vẽ lan, thú chơi lan của tác giả “Đoạn tuyệt” v.v... Nhân đây, tôi mời các bạn thử đối lại vế đối vui xuân đón Tết của Lê Ta (Thế Lữ) từ thời Tự Lực Văn Đoàn mà Nhất Linh đã chọn in lại trên giai phẩm này:

“Tết năm mèo, ông lão dê mua hoa mõm chó gói giấy mỡ gà đem tặng cho mèo mà không biết hổ”.

Lê Minh Quốc

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?