Ngẫm chuyện Chiến Mã - Văn Mã

Cội nguồn của một biểu tượng

Từ thuở hồng hoang, ngựa đã đồng hành cùng con người. Mối gắn bó ấy in dấu ngay trong hành trình của chữ viết. Ở văn hóa phương Đông, chữ "馬" trong giáp cốt văn đã khắc họa sinh động hình ảnh loài vật với đôi mắt to, bờm dài, bốn móng và cái đuôi. Trải qua bao biến thiên, nó trở thành chữ "馬" trong khải thư, rồi giản hóa thành "马" trong tiếng Hán hiện đại, nét bốn chấm biểu trưng cho vó ngựa nay đã nối thành một nét, như một hành trình lịch sử được kết tinh.

Ở Việt Nam, từ Hán Việt "mã" cũng in đậm trong ngôn ngữ và đời sống, từ "mã lực", "thượng mã" đến những địa danh như Mã Yên, Mã Pí Lèng… gợi nhớ một thời ngựa là phương tiện giao thông "thượng hạng" hay biểu tượng của quyền lực và địa vị.

Và thật trùng hợp diệu kỳ, năm 2025 vừa qua, thế giới đã chào đón "Ngày Ngựa thế giới" (World Horse Day) đầu tiên vào 11/7, do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua. Về ý nghĩa này, Tiến sĩ Lý Anh (Hiệp hội Nhà văn Phổ khoa Trung Quốc) nhận xét: "Việc lấy ngày 11/7 hằng năm làm Ngày ngựa thế giới nhằm nâng cao nhận thức của công chúng về tầm quan trọng kinh tế - xã hội của ngựa và ngành chăn ngựa, đồng thời khuyến khích hành động thiết thực để ủng hộ ngựa nghiệp, bảo vệ di sản văn hóa ngựa". Trong không khí xuân mới, hãy cùng ngược dòng lịch sử và văn hóa, "thượng tượng" về biểu tượng "Chiến mã" và "Văn mã" đầy kiêu hãnh và ý nghĩa này.

Chiến mã: Vó ngựa thúc dậy vận mệnh

Trong lịch sử Á Đông, ngựa gắn liền với khói lửa chiến tranh và vận mệnh quốc gia. Sức mạnh kỵ binh quyết định sự hưng vong của nhiều triều đại Trung Hoa. Từ "kim qua thiết mã" (vũ khí vàng, ngựa sắt) khí thế hùng dũng của Tân Khí Tật (đời Tống) đến "thiết mã băng hà" (ngựa sắt vượt sông băng) trong giấc mộng yêu nước của Lục Du (đời Tống), đều thấm đẫm hồn thiêng sông núi và ý chí sắt đá bảo vệ giang sơn. Những hình ảnh thơ ca ấy không chỉ là văn chương mà còn là tiếng lòng của một thời loạn lạc, chiến mã là hiện thân của sức mạnh và khát vọng phục quốc.

Đi lên mạn phía Bắc, đội kỵ binh Mông Cổ như một "cơn lốc" càn quét qua các thảo nguyên và đế chế, chinh phục một vùng lãnh thổ rộng lớn chưa từng có, từng làm chấn động toàn bộ lục địa Á-Âu. Sự thành công của họ xây dựng trên lưng những con ngựa thảo nguyên dẻo dai, cùng chiến thuật kỵ binh cung thần tốc và kỷ luật sắt đá, minh chứng hùng hồn rằng trong kỷ nguyên tiền công nghiệp, ai làm chủ được sức mạnh kỵ binh, người đó nắm giữ chìa khóa của quyền lực và sự bành trướng.

Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, hình tượng con ngựa cũng mang một căn tính văn hóa đặc sắc. Trên phương diện chiến thuật, do địa hình sông núi, rừng rậm đặc thù, ông cha ta đã phát triển kỵ binh như một lực lượng cơ động, linh hoạt, có tính đặc nhiệm cao, thiên về trinh sát, tập kích và truy kích hơn là trận địa chiến trực diện quy mô lớn. Sự kết hợp tài tình giữa tượng binh và kỵ binh trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, đặc biệt là chống quân Nguyên Mông hay quân Thanh là minh chứng cho tư duy quân sự thực dụng và sáng tạo, biến điểm yếu địa hình thành thế mạnh phòng ngự và phản công.

Truyền thuyết Phù Đổng Thiên Vương Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt, phun lửa, đánh tan giặc Ân rồi bay về trời đã nâng hình tượng con ngựa lên tầm vũ trụ quan. Ngựa sắt ở đây không còn là "chiến mã" theo nghĩa thông thường mà là hiện thân của sức mạnh thần tốc, ý chí quật khởi và khát vọng vươn tới sự siêu việt của cả dân tộc. Nó trở thành biểu tượng bất diệt cho sức mạnh tổng hợp (thiên nhiên, con người và lòng yêu nước).

Rồi giai thoại dân gian Trần Quốc Toản tự tập hợp lực lượng, cưỡi ngựa, cầm cờ với hàng chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân" (Phá giặc mạnh, báo ơn vua) đi khắp nơi chiêu mộ binh sĩ. Hình ảnh chàng thiếu niên tuổi 18 cưỡi ngựa, tay cầm cờ đã trở thành biểu tượng cho lòng yêu nước, khí phách và sự dũng cảm phi thường của tuổi trẻ.

Văn mã: Linh hồn phiêu lưu trong văn hóa

Bên cạnh chiến trường, ngựa còn là nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ thuật và văn chương. Văn hóa Trung Hoa còn ghi Chu Mục Vương cưỡi "Bát Tuấn" (8 con ngựa quý) du ngoạn thiên hạ, đến Dao Trì gặp Tây Vương Mẫu, để lại cảm hứng cho thơ Đường: "Bát tuấn nhật hành tam vạn lý, Mục Vương hà sự bất trùng lai?" (Tám tuấn mã một ngày đi ba vạn dặm, Mục Vương vì cớ gì mà không trở lại?).

Tám con tuấn mã ấy, có thuyết đặt tên theo màu lông, có thuyết lại đặt tên theo tốc độ kinh hồn: "Tuyệt Địa", "Phiến Vũ", "Bàn Tiêu", "Siêu Ảnh", "Du Huy", "Siêu Quang", "Đằng Vụ", "Hiệp Dực", mỗi cái tên là một khát vọng vượt không gian, chinh phục tốc độ của con người.

Các danh mã như "Xích Thố" của Lã Bố, "Đích Lư" của Lưu Bị trong "Tam quốc diễn nghĩa" đã đi vào lịch sử và tiểu thuyết với những chiến tích phi thường. Đặc biệt, "Chiêu Lăng Lục Tuấn" - sáu bức phù điêu ngựa chiến của Đường Thái Tông Lý Thế Dân không chỉ là kiệt tác nghệ thuật mà còn là minh chứng cho tình cảm sâu nặng giữa một bậc đế vương với những người bạn chiến đấu trung thành. Hay hình ảnh "Chiếu Dạ Bạch" của Đường Minh Hoàng trong tranh Hàn Càn, với vẻ hãnh mãn, ngạo nghễ, đã trở thành một biểu tượng thẩm mỹ.

Người xưa tinh tế đến mức tạo ra cả một hệ thống từ vựng phong phú xoay quanh ngựa để phân biệt đặc điểm, phẩm chất: "Tuấn" chỉ mã tốt, "nô" chỉ mã xấu; "kiêu" chỉ ngựa cao lớn; "câu" chỉ ngựa non; "ly" chỉ ngựa huyền… Các chữ miêu tả hành động như "kỵ" (cưỡi), "tháo" (cột ngựa), "đạp" (giẫm), "khu" (xua đuổi) … đều lấy "mã" làm gốc, cho thấy vị trí trung tâm của nó trong đời sống vận chuyển và giao tiếp thời cổ đại.

Không dừng lại ở đời sống nghệ thuật, ngựa còn bước vào thế giới tâm linh, tín ngưỡng. Trong 12 con giáp, Ngọ (Ngựa) đứng ở vị trí thứ 7, tượng trưng cho sự năng động, nhiệt huyết, trung thành và phóng khoáng. Người tuổi Ngọ thường được cho là có tính cách sôi nổi, độc lập, thích tự do và có sức bền bỉ. Trong phong thủy, ngựa (đặc biệt là ngựa phi nước đại) là biểu tượng của sự thăng tiến, thành công, thuận lợi trong công danh sự nghiệp, mang lại năng lượng tích cực và tốc độ.

Tinh thần ấy ăn sâu vào ngôn ngữ, tạo nên kho tàng thành ngữ, tục ngữ phong phú: "Mã đáo thành công", "Nhất mã đương tiên", "Bách mã bôn đằng" … tất cả đều toát lên khí thế hăng hái, tiến thủ, khát vọng vươn tới. Ngay cả khi nói về sai lầm, người ta cũng dùng hình ảnh "mã thượng" (trên lưng ngựa) để chỉ sự nhanh chóng, kịp thời: "Mã thượng chỉnh đốn", "Mã thượng giải quyết". Thơ ca về ngựa cũng nhiều vô kể, nhưng có lẽ ấn tượng nhất là những vần thơ hùng tráng của Lý Hạ (đời Đường): "Đại mạc sa như tuyết, Yên sơn nguyệt tự câu. Hà đương kim lạc não, Khoái tẩu đạp thanh thu". (Cát sa tựa tuyết trắng đại mạc/ Trăng Yên Sơn cong cong như lưỡi câu/ Ước gì được đeo hàm thiếc vàng/ Thong dong chạy nhanh giữa thu thăm thẳm). Đó là khát vọng của kẻ sĩ muốn được tận trung báo quốc và cũng là vẻ đẹp tự do của loài tuấn mã giữa đất trời.

Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, khi ca ngợi bản lĩnh của những con người tài năng, ca dao không ngại mượn hình ảnh con ngựa để ví: "Ngựa hay chẳng quản đường dài/ Nước kiệu mới biết tài trai anh hùng". Tình yêu, sự thủy chung, lòng tin tưởng của những đôi trai gái cũng có bóng dáng con ngựa hiền hòa, chăm chỉ: "Đường dài ngựa chạy biệt tăm/ Người thương có nghĩa trăm năm cũng về".

Xuân Bính Ngọ 2026 đang đến gần, hình ảnh ngựa phi nước đại như mang theo sức sống mới, thúc giục chúng ta tiến lên phía trước với tinh thần "mã đáo thành công". Ước mong rằng, trong năm Ngọ mới, tinh thần ấy sẽ thấm đẫm vào mọi nhà, mọi dự án, mọi khát vọng. Để chúng ta, cùng với những "người bạn" lông mao bốn chân ấy - những chiến mã của lòng dũng cảm và những văn mã của tâm hồn tiếp tục đồng hành trong hành trình kiến tạo một tương lai hài hòa phát triển.