Những đợt nắng nóng xuất hiện sớm và kéo dài bất thường đang đồng loạt bao trùm nhiều khu vực trên thế giới, từ châu Âu, Nam Á đến Đông Á và Bắc Mỹ. Các tổ chức khí tượng quốc tế cùng giới khoa học cảnh báo năm 2026 có thể tiếp tục nằm trong nhóm những năm nóng nhất lịch sử.
Ngày 27/5, nhiều hãng truyền thông châu Âu đồng loạt đưa tin về đợt nắng nóng hiếm gặp xuất hiện ngay từ cuối tháng 5 - thời điểm vốn chưa bước vào cao điểm mùa hè. Theo Reuters và Guardian, ngoài các nước như Italia, Bồ Đào Nha hay Tây Ban Nha, nhiệt độ tại nhiều khu vực Tây Âu như Anh có thời điểm vượt 35 độ C, trong khi nhiều nơi ở Pháp ghi nhận mức 37-39 độ C, phá vỡ hàng loạt kỷ lục nhiệt độ tháng 5.
Chính phủ Pháp lần đầu tiên phải kích hoạt hệ thống cảnh báo nắng nóng quốc gia ngay từ cuối mùa xuân. Guardian cho biết ít nhất 7 trường hợp tử vong trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến nắng nóng đã được ghi nhận tại Pháp, trong đó có 5 người đuối nước khi tìm cách giải nhiệt và 2 người tử vong khi hoạt động thể thao trong điều kiện nhiệt độ cực cao.
Tại châu Á, tác động của nắng nóng cực đoan được đánh giá đặc biệt nghiêm trọng do mật độ dân số cao, tỷ lệ lao động ngoài trời lớn và khả năng tiếp cận các thiết bị làm mát không đồng đều giữa các khu vực. Theo Straits Times ngày 26/5, nhiều cơ quan khí tượng dự báo mùa hè năm nay tại châu Á có khả năng nóng hơn đáng kể so với mức trung bình nhiều năm. Nhiều khu vực ở Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh thời gian gần đây liên tục ghi nhận nhiệt độ tiến sát hoặc vượt 45 độ C.
Đáng chú ý, giới chuyên gia cảnh báo mức độ nguy hiểm không chỉ nằm ở nhiệt độ thực tế mà còn ở chỉ số nhiệt cảm nhận - yếu tố phản ánh tác động kết hợp giữa nhiệt độ và độ ẩm đối với cơ thể con người. Ở một số nước Đông Nam Á, chỉ số nhiệt cảm nhận có thời điểm lên tới 52 độ C, mức được đánh giá có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng với sức khỏe.
Ngay cả các nền kinh tế phát triển hơn tại Đông Á cũng không nằm ngoài vòng tác động. Nhật Bản được dự báo ghi nhận nền nhiệt mùa hè năm nay cao hơn khoảng 1,5 độ C so với trung bình nhiều năm, trong khi Hàn Quốc và Trung Quốc có thể nóng hơn từ 0,5 - 1 độ C. Trong khi đó, ở Bắc Mỹ, nắng nóng cực đoan đang ngày càng gắn với nguy cơ cháy rừng, hạn hán và sức ép lên các thành phố lớn.
Tổng Thư ký phụ trách khí hậu của Liên hợp quốc Simon Stiell mô tả đợt nóng hiện nay là “lời cảnh báo khắc nghiệt” về cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu, đồng thời cho rằng việc tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan trở nên nghiêm trọng và khó lường hơn. Các cơ quan khí tượng châu Âu cũng lưu ý, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở mức nhiệt cao mà còn ở thời gian kéo dài của các đợt nóng.
Theo Euronews, vòm nhiệt (heat dome) được xem là một trong những yếu tố khiến khối khí nóng bị giữ lại trên diện rộng trong đợt nắng nóng hiện nay. Khái niệm này bắt đầu được nhắc đến nhiều từ khoảng thập niên 2010 để mô tả tình trạng một vùng áp cao hình thành ở tầng khí quyển phía trên, ép không khí bên dưới hạ xuống và bị nén lại, từ đó làm nhiệt độ gần mặt đất tăng nhanh.
Khi không khí nóng giãn nở, nó tạo thành một mái vòm khí quyển có khả năng giữ nhiệt bên trong. Do phạm vi của hệ thống áp cao rất lớn nên các dòng gió thông thường khó có thể dịch chuyển, khiến hiện tượng này có thể kéo dài trong nhiều ngày. Reuters ví cơ chế hoạt động của vòm nhiệt giống như việc đậy nắp lên một nồi nước đang sôi. Khi lớp áp cao ngăn cản mây hình thành, ánh nắng mặt trời có điều kiện chiếu trực tiếp xuống bề mặt nhiều hơn, tạo ra kiểu thời tiết đặc trưng với bầu trời quang đãng, khô nóng và ít gió.
Các chuyên gia cho biết nếu vòm nhiệt tồn tại càng lâu, lượng nhiệt tích tụ trên các bề mặt như đường nhựa, bê tông hay mái nhà sẽ càng lớn. Điều này cũng làm gia tăng nguy cơ cháy rừng khi thảm thực vật mất dần độ ẩm dưới nền nhiệt cao kéo dài. Thông thường, hiện tượng này chỉ suy yếu khi xuất hiện một hệ thống thời tiết mới, như giông bão hoặc khối không khí lạnh áp thấp, đủ khả năng phá vỡ vùng áp cao.
Về bản chất, vòm nhiệt không hoàn toàn đồng nghĩa với sóng nhiệt. Theo Met Office, sóng nhiệt được hiểu là giai đoạn nhiệt độ cao kéo dài vượt mức bình thường của một khu vực trong cùng thời điểm của năm và đôi khi đi kèm độ ẩm lớn. Tuy nhiên, vòm nhiệt thường là một trong những tác nhân quan trọng dẫn tới các đợt sóng nhiệt cực đoan.
Al Jazeera dẫn phân tích của giới khoa học cho rằng tác động của các hiện tượng vòm nhiệt và sóng nhiệt hiện nay không còn giới hạn trong lĩnh vực thời tiết hay môi trường, mà đang lan rộng sang y tế, năng lượng, giao thông, nông nghiệp và cả tăng trưởng kinh tế.
Trong lĩnh vực y tế, hiện tượng vòm nhiệt có thể làm gia tăng nguy cơ đột quỵ nhiệt, mất nước và các bệnh tim mạch, đặc biệt đối với người cao tuổi và trẻ nhỏ. Một số nghiên cứu cho thấy các đợt nóng ban đêm nguy hiểm không kém ban ngày, bởi cơ thể con người không có đủ thời gian phục hồi khi nhiệt độ liên tục duy trì ở mức cao.
Áp lực đối với hệ thống năng lượng cũng ngày càng rõ rệt. Khi nhiệt độ tăng cao, nhu cầu sử dụng điều hòa và các thiết bị làm mát tăng vọt, khiến lưới điện tại nhiều quốc gia rơi vào tình trạng quá tải. Trong các đợt nóng gần đây, nhiều khu vực tại Ấn Độ, Trung Quốc và Mỹ đã phải phát cảnh báo nguy cơ thiếu điện hoặc cắt điện luân phiên. Giới phân tích cho rằng đây là nghịch lý lớn của khủng hoảng khí hậu: nhiệt độ càng tăng, thế giới càng tiêu thụ nhiều điện để làm mát, trong khi phần lớn hệ thống điện toàn cầu vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch.
Nhiều quốc gia cũng đang đẩy mạnh các biện pháp tiết kiệm năng lượng nhằm giảm nguy cơ quá tải hệ thống điện trong mùa hè. Tại châu Âu và Đông Á, chính phủ nhiều nước đã khuyến khích người dân hạn chế sử dụng điều hòa ở mức quá thấp, điều chỉnh thời gian vận hành các thiết bị tiêu thụ điện lớn và mở rộng các chương trình sử dụng năng lượng hiệu quả trong công sở cũng như hệ thống giao thông công cộng. Một số thành phố còn triển khai các “không gian làm mát công cộng” nhằm hỗ trợ người dân tránh nóng mà không làm gia tăng quá mạnh nhu cầu điện hộ gia đình.
Đối với hạ tầng giao thông, tại châu Âu, nhiều tuyến đường sắt từng phải giảm tốc độ hoặc tạm dừng hoạt động do đường ray biến dạng dưới nền nhiệt cao. Các sân bay tại một số nước cũng phải điều chỉnh lịch bay vì nhiệt độ quá lớn có thể ảnh hưởng tới hiệu suất cất cánh của máy bay. Trong lĩnh vực lao động, các nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy nhiệt độ tăng cao đang làm giảm đáng kể năng suất lao động ngoài trời, đặc biệt trong các ngành xây dựng, nông nghiệp và logistics.
Đối với nông nghiệp và an ninh lương thực, tác động của sóng nhiệt được đánh giá đặc biệt nghiêm trọng. Khi nhiệt độ kéo dài vượt ngưỡng chịu đựng của cây trồng, năng suất lúa mì, ngô hay gạo có thể suy giảm mạnh, trong khi nhu cầu nước tưới tăng lên đáng kể. Một số chuyên gia cảnh báo nếu các hiện tượng cực đoan tiếp tục gia tăng với tần suất hiện nay, nguy cơ thiếu nước, mất mùa và biến động giá lương thực toàn cầu sẽ ngày càng rõ nét hơn trong những năm tới.
Theo nhiều nhà khí hậu học, điều đáng lo ngại nhất hiện nay là các hiện tượng từng được coi là bất thường đang xuất hiện với mật độ ngày càng dày hơn. Nếu trước đây những đợt nóng kỷ lục chỉ xảy ra vài thập kỷ một lần, thì nay chúng có thể lặp lại nhiều lần chỉ trong vài năm. Do vậy, việc cắt giảm phát thải khí nhà kính, chuyển đổi năng lượng và tăng khả năng chống chịu của đô thị sẽ không chỉ là lựa chọn về môi trường, mà đang dần trở thành yêu cầu mang tính sống còn đối với nhiều quốc gia trong những thập niên tới.
