Từ rừng hoang vu đến thủ phủ hoa hồng
Vạn Thành thuở xưa là khu rừng thông, rừng dẻ mênh mông. Ban đầu chỉ gồm 8 hộ gia đình từ Hà Nam Ninh (nay là Ninh Bình) di cư vào lập nghiệp, cuốc đất khai hoang, chặt cây dựng nhà quần tụ thành làng xóm.
Sơ khai người dân trồng rau màu, sau gần mười năm bắt đầu thử nghiệm hoa hồng. Rồi người dân trồng lúa ở miền Trung theo các đợt di cư đến, học theo người đi trước tiếp nối nghề trồng hoa, biến nơi đây thành vùng trồng hoa hồng lớn nhất xứ sương hoa trong hơn nửa thế kỷ…
Chúng tôi tìm đến khu “F1”, nơi thế hệ đầu tiên của làng sinh sống. Từ đoạn giao giữa đường Hoàng Văn Thụ và đường Vạn Thành, rẽ vào ngõ nhỏ yên bình là tới. Giữa trưa, khu phố vắng lặng, khác hẳn vẻ nhộn nhịp ngoài kia. Nhưng nhìn kỹ thì hầu như nhà nào cũng có người đóng hoa bên trong, họ lặng lẽ mà cần mẫn bên những bó hoa sặc sỡ sắc màu, cho kịp chuyến xe chiều đưa hoa đi khắp cả nước.
Trong căn nhà gỗ nhuốm màu hoài niệm đối diện nhà thờ Vạn Thành, chúng tôi gặp cụ Lê Thị Tàu (sinh năm 1932), là một trong hai “lão làng” của thế hệ đầu tiên còn sống. Tuy thính lực suy yếu, nghe không được rõ, cụ vẫn rất minh mẫn. Theo dòng hồi ức cụ say sưa kể chuyện xưa, về những ngày đầu khai hoang lập nghiệp. Dù đã trải qua gần bảy mươi năm, câu chuyện vẫn sinh động như mới hôm nào…
Khoảng giữa thập niên 50 của thế kỷ trước, khi mới đặt chân lên miền rừng cao nguyên, gia đình cụ Tàu (chồng là cụ Nguyễn Quốc Hùng, đã mất) cùng 7 gia đình khác ở tạm tại khu Năm Cống, khu thủy điện cũ của người Pháp, sau dời lên ở khu nhà 12 gian thuộc sân bay Cam Ly, lúc bấy giờ người Pháp rút về nước nên để trống. Đến năm 1957 người Mỹ tiếp quản sân bay, các gia đình chuyển đến nơi ở hiện tại, chỗ vùng trũng gần suối để có nước sinh hoạt, canh tác.
Cánh đàn ông ngày đi làm cho Sở Lâm nghiệp, Hầm Cát (nay là LangBiang Farm), đêm về chặt cây cuốc đất. Khai khẩn đến đâu trồng rau màu đến đó. Thế nhưng do không biết cách canh tác, cộng thêm thời tiết sương muối lạnh giá, rau vừa nhú mầm đã lụi tàn, hết lứa này đến lứa khác, đồng vốn hụt dần. Không nản chí, các cụ vừa làm vừa học hỏi rút tỉa kinh nghiệm, dần dà cũng gầy dựng được những vườn rau xanh tốt nuôi sống gia đình.
Đôi mắt mờ đục lắng về quá khứ, cụ Tàu hồi tưởng, ngày xưa nơi đây bốn bề rừng già, cọp, nhím, nỏ (hoẵng) đầy rẫy, heo rừng đi thành đàn con mẹ dắt con con. Ban ngày các hộ thay nhau trông coi vườn, sợ chúng phá. Nhà cụ Tàu nuôi được bầy heo, đêm đến bị cọp lẻn vô vồ mất. Tiếc đứt ruột mà nào ai dám bước ra, chỉ ở trong nhà đánh kẻng xua đuổi... Những ngày khó khăn gian khổ ấy rồi cũng trôi qua, sau khoảng tám năm vừa trồng trọt vừa khai khẩn, đến giữa những năm 1960 thì mọi người lên triền đất cao hơn, ổn định đến ngày nay.
Tiếp nối câu chuyện của cụ Tàu, chúng tôi tìm gặp “lão làng” thứ hai, cụ Nguyễn Thị Là (sinh năm 1938) đang chống gậy men theo con dốc dựng đứng xuống vườn. Dù tuổi cao, nhưng hàng ngày cụ vẫn trồng hoa, cắt bông trên mảnh vườn lâu năm của gia đình.
Cụ Là là vợ của cụ Vũ Như Lâm (1932 - 2012), người đầu tiên trồng hoa hồng của làng. Sau khi thử nghiệm thành công, chính cụ Lâm là người bảo ban, truyền kinh nghiệm cho bạn đồng hương, rồi truyền tiếp cho lớp cư dân đến sau, cùng gây dựng nên thương hiệu hoa hồng Vạn Thành. Năm 2005, trong kỳ Festival hoa đầu tiên của Đà Lạt, cụ Lâm được vinh danh công lao đóng góp cho ngành hoa.
Vừa thoăn thoắt bó những đóa hoa rực sắc, cụ Là vừa kể về những cây hoa hồng đầu tiên trên vườn nhà. Vào khoảng giữa thập niên 1960, cả xóm đã ổn định chỗ ở như hiện nay, lúc bấy giờ mọi người chỉ lo trồng rau màu, khoai tây, thì cụ Lâm lại nghĩ khác, đi tìm hoa hồng về mày mò trồng. Đó là hai giống hồng được người thành phố yêu thích với màu sắc và hương thơm quyến rũ, là hồng xác pháo và hồng B.B (loại hồng cam mang tên ngôi sao điện ảnh Pháp Brigitte Bardot danh tiếng lúc bấy giờ).
Ban đầu cụ Lâm dành một góc nhỏ trong vườn để thử nghiệm, vừa làm vừa học cách trồng, chăm sóc. Qua không ít lần thất bại như cây không phát triển, chậm ra hoa, hoa bé, đèo đẹt… dần dà cũng thành công. Cụ Lâm mở rộng diện tích, đến giữa những năm 80 thì chuyển hoàn toàn sang trồng hoa hồng.
Những người đồng hương học theo cụ Lâm, cũng dần chuyển đổi từ màu sang hoa. Cụ Lâm vừa trồng vừa thu mua đưa xuống chợ hoa Nguyễn Huệ (nay là phố đi bộ Nguyễn Huệ, thành phố Hồ Chí Minh), vừa có thêm thu nhập cho gia đình vừa đảm bảo đầu ra cho người trong làng.
Đến thập niên 1990, nghề trồng hoa hồng tiến lên một bước khi áp dụng thành công kỹ thuật mới, ghép cành hồng thương phẩm vốn mỏng manh yếu ớt lên cây chủ Rosa repens, còn có tên là tầm xuân, thường mọc leo hàng rào bờ tường. Đây là giống hồng cổ, vốn thích nghi thổ nhưỡng, khí hậu cao nguyên nên sống khỏe, ít bệnh và tăng trưởng nhanh. Nhờ vậy rút ngắn thời gian trồng, hoa thắm lại lâu tàn.
Thêm nhiều giống ngoại nhập đưa về cũng phát triển tốt, như hồng đỏ Hà Lan, hồng đỏ Ý... Người dân lai tạo giữa hồng ngoại với hồng bản địa, cho ra đời nhiều giống hồng mới, khác biệt, càng củng cố địa vị hoa hồng Vạn Thành nói riêng và hoa Đà Lạt nói chung. Làng hoa hồng có đủ sắc màu chủng loại, từ hồng nhung, hồng phấn, hồng vàng, hồng xác pháo, hồng cánh sen, hồng ánh trăng, hồng song tỷ… cung cấp hơn 80% lượng hoa hồng của Đà Lạt.
Năm 2011, làng hoa Vạn Thành được công nhận làng nghề truyền thống tôn vinh các giá trị của nghề trồng hoa.
Trong khoảng mười năm trở lại đây, hoa hồng chuyển dịch về vùng đất mới dưới chân núi Langbiang, tuy nhiên, hoa hồng Vạn Thành vẫn giữ được nét riêng và chỗ đứng của mình trong chuỗi cung ứng ra thị trường.
Làng du lịch Vạn Thành
Năm 2017, thực hiện Nghị quyết số 07 của Thành ủy Đà Lạt, “phát triển các làng hoa Đà Lạt đến năm 2020, định hướng đến năm 2025”, doanh nghiệp và người dân đã đóng góp hơn 6,2 tỷ đồng nâng cấp cơ sở hạ tầng, công trình giao thông, hệ thống chiếu sáng, cải tạo hồ thủy lợi đảm bảo nước tưới tiêu cho sản xuất hoa trong vùng, phát triển nông nghiệp công nghệ cao gắn với du lịch, cùng với việc giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa, truyền thống của nghề trồng hoa.
Làng hoa Vạn Thành níu chân du khách không chỉ bởi vẻ đẹp các loài hoa muôn sắc muôn màu, mà còn bởi những câu chuyện của các nghệ nhân trong quá trình chăm bón, của những người gắn bó cả đời hoa. Đến đây du khách có dịp hiểu thêm về nếp sống thanh nhàn, lịch lãm của nông dân phố núi, một nét riêng khác biệt với nhiều nơi.
Làng Vạn Thành hiện có 284 hộ trồng hoa, diện tích trên 200 ha, mỗi ngày thu hoạch hàng triệu bông hoa cắt cành. Bắt nhịp xu thế, các hộ trồng đa dạng chủng loại, tạo nên một làng hoa rực rỡ sắc màu. Ngoài những vườn hồng quyến rũ bước chân lữ khách, còn có nhiều loại hoa khác. Cát tường nhập từ Hà Lan, Nhật, Pháp. Lay ơn từ Trung Âu, Tây Á, Nam Phi với đủ màu sắc, trắng, vàng, đỏ, hồng, tím. Cẩm chướng nhiều màu có nguồn gốc từ châu Âu. Cúc cây, bi bi, bách hợp, đồng tiền quanh năm khoe sắc…
Ông Vũ Thế Hào (sinh năm 1961), con trai thứ hai của cụ Vũ Như Lâm và cụ Nguyễn Thị Là cho biết, ông và anh trai cả hiện vẫn canh tác trên toàn bộ diện tích đất từ xưa của gia đình. Nối nghiệp mẹ cha, gần sáu thập niên qua, từ lúc cụ Lâm trồng những luống hoa đầu tiên, khu vườn của ông chưa khi nào ngừng khoe sắc. Vài năm nay, theo thị hiếu, ngoài hoa, ông Hào còn gây dựng khu vườn đột biến gen, với nhiều cây lá đủ dạng đủ màu độc đáo.
Chị Nguyễn Thị Kim Thoa (sinh năm 1975), con gái út của cụ Lê Thị Tàu và cụ Nguyễn Quốc Hùng, bắt đầu trồng hoa từ đầu thập niên 1990 đến nay, hơn ba mươi năm, ngày nào cũng miệt mài bên những luống hoa. Chị cười tươi, nghề hoa có lúc thăng lúc trầm, hơn nửa đời gắn với hoa, nhờ hoa mà gia đình chị thoát nghèo, có của ăn của để, con cái được học hành rồi có công ăn việc làm ổn định như ngày nay.
Hiện Vạn Thành nằm trên tuyến du lịch canh nông. Đường dẫn vào làng hoa lúc nào cũng chật ních xe cộ. Dọc hai bên đường sâu vào bên trong, đông du khách thưởng lãm bên những cánh đồng hoa nối nhau miên mải, thắm cả góc trời phố núi.
