Làm phim: Nghệ thuật hay hàng hóa?

Với 10 giải thưởng về văn học, báo chí, điện ảnh đã cho thấy tầm hoạt động và hiệu quả chuyên môn của nhà văn, nhà báo, Đại tá Trần Tử Văn, nguyên Phó Tổng Biên tập phụ trách Báo Công an TP Hồ Chí Minh. Ông còn được tặng thưởng nhiều huy chương, danh hiệu cao quý trên các lĩnh vực văn hóa, thể thao, từ thiện...

Trong giới mỹ thuật, ông nổi tiếng là một “tiểu gia” sưu tập tranh, các tác phẩm nghệ thuật, từng là thành viên của Tổ chức UNESCO Việt Nam về nghiên cứu và bảo tồn cổ vật. Hầu như trên lĩnh vực nào, ông cũng đều để lại những ảnh hưởng nhất định.

- Sau hai bộ phim “Xóm nước đen” và “Đô la trắng” gây được ấn tượng tốt trong lòng khán giả xem truyền hình, lâu lắm rồi không thấy có thêm tác phẩm điện ảnh nào mang tên Trần Tử Văn. Anh không thích viết nữa hay đang đầu tư vào một việc gì khác?

+ Hơn một chục năm qua tôi đã viết thêm mấy đầu sách, hầu hết đều xoay quanh đề tài về xã hội, có cả hình sự, nhưng thú thật, chưa có câu chuyện nào mình thấy có thể làm một bộ phim nhiều tập. Trước đây, anh Nguyễn Chánh Tín, Hồ Ngọc Xum đề nghị tôi đưa kịch bản, sau này có một số đạo diễn trẻ đặt vấn đề nhưng chưa hợp tác được.

Đầu năm 2020, diễn viên kiêm đạo diễn Nguyễn Dương, bạn học với tôi năm lớp 10, người thủ vai chính “Xóm nước đen” năm 1996 đến nhà chơi, tôi có đưa câu chuyện “Vô bờ” đề nghị anh dựng chỉ vài tập, anh nói sẽ lưu tâm. Mình không thích phim nhiều tập, nhưng hiện nay gần như là trào lưu, nhiều nhà sản xuất và đạo diễn cứ đòi kịch bản vài chục, thậm chí hàng trăm tập. Nói thẳng, phim dài khó làm hay lắm, nhất là trong điều kiện và cách làm như hiện thời.

Đại tá- nhà báo Trần Tử Văn.
Đại tá- nhà báo Trần Tử Văn.

- Anh cũng đã có gần chục bộ phim, trong đó đa phần là đề tài xã hội, hình sự, anh cảm nhận gì về những bộ phim thuộc thể loại này được chiếu trên truyền hình?

+ Trong rất nhiều phim, các cảnh huống được dàn dựng hết sức sơ sài, thậm chí bê nguyên xi kiểu cách của phim Mỹ, Hồng Kông, ví như cảnh hai băng đảng hẹn nhau giao vali tiền để lấy vali ma túy. Hai bên dàn ngang, súng ống tận răng, điệu bộ nghênh ngang, coi trời bằng vung. Rồi cứ đưa nhau vào khu chứa thùng Conex ở quận 2, quận Thủ Đức để đánh nhau. Cảnh này phim “Đô la trắng” đã quay gần 20 năm trước, nay có nhiều phim “nhai lại”, xem rất khó chịu.

Rồi ngoại cảnh lại cứ Đà Lạt. Nước ta quá nhiều nơi gợi cảm, gợi tình, ngay cả đạo diễn Mỹ còn nhìn ra (quay phim “Kong”) kia mà. Phân cảnh ăn chơi cứ diễn ra ở các quán bar, vũ trường như thể những nơi này mới làm cho câu chuyện thêm ướt át, sống động?

Chú cháu muốn gặp nhau cũng hẹn đến quán bar, cốt truyện chẳng ăn nhập gì cũng phải gán cho được hình ảnh nhảy nhót, ăn mặc hớ hênh ở vũ trường… Đành rằng là giải trí, nhưng phải hợp lý, những hình ảnh cứ tái đi tái lại đến mức ai cũng có thể nhận ra, thì chẳng khác nào bảo người ta đừng xem tiếp nữa.

- Như vậy, điều quan trọng là gì đối với ê-kíp làm một bộ phim?

+ Tôi không vơ hết, nhưng hầu như các nhà làm phim chỉ muốn tung ra thị trường một sản phẩm hàng hóa chứ không muốn có một tác phẩm nghệ thuật. Bản chất của điện ảnh là nghệ thuật, là trí tuệ, là bộ môn mang tính chất đại chúng, nhưng từ lâu, chúng ta hiếm bắt gặp một bộ phim đúng nghĩa của nó. Làm gì có chất lượng khi một tập 45 hoặc 60 phút chỉ quay trong hai, ba ngày? Làm gì có nghệ thuật khi câu chuyện được rê dắt tập này chẳng ăn nhập gì tập kia. Làm sao không lãng phí khi một bộ phim chiếu qua một lần rồi vất vào xó xỉnh nào đó.

Điều dễ nhận thấy là đạo diễn kể cả biên tập thiếu vốn sống. Tầm hiểu biết hạn chế nên dễ sinh ra làm bừa, làm chệch hướng. Vốn sống là quan trọng đối với người cầm bút, nhất là biên kịch. Phải học, phải đi, phải lặn lội tìm hiểu. Làm phim hình sự phải hiểu tâm lý tội phạm, phải biết ít nhiều nghiệp vụ điều tra thì mới tạo ra được nút thắt và tháo gỡ hợp lý cái nút thắt đó.

Hình sự không chỉ là đánh nhau, mà có cả hàng loạt vấn đề xã hội phía sau hành vi phạm tội ấy. Khâu kịch bản là quan trọng và đạo diễn nên tuân thủ nội dung của câu chuyện. Có những nội dung được chuyển thể từ tác phẩm văn học đã bị đạo diễn thêm thắt đến mức không còn nhận ra bản gốc nữa. Tác phẩm của tôi đã từng bị bóp méo như thế.

- Trong điều kiện hiện nay, nếu làm chặt chẽ như anh nói, thì rất khó mà giải quyết nhu cầu của thị trường.

+ Thị trường là ai? Nếu cứ mãi làm phim “tầm thấp” như thế thì điện ảnh nước nhà không bao giờ có thêm “Chị Dậu”, “Mùa gió chướng”, “Xóm nước đen”… Không bao giờ có những vai để đời tôn vinh những Trà Giang, Thế Anh, Lý Huỳnh, Nguyễn Chánh Tín… Không bao giờ có những đạo diễn đi vào lòng công chúng như Đặng Nhật Minh, Lê Hoàng Hoa, Hồng Sến… Một bộ phim loàng xoàng sẽ kéo theo một êkíp thực hiện loàng xoàng. Không ai có thể nổi bật khi mà vở tuồng chẳng mang lại điều gì thích thú, mới mẻ.

Tôi còn nhớ, cách đây 3 năm, một hãng phim ở thành phố công bố sẽ thực hiện một “thiên” phim hình sự với độ dài 1.100 tập. Một sự đột phá táo bạo khiến những ông Hollywood, Bollywood, Chinawood đều… hoảng hốt! Một đạo diễn kỳ cựu nói với tôi: “Quả bom cảm tử” nầy mình nghi nó sẽ bị…xì…”.

Rồi ông tính nhẩm, nếu làm cho nghiêm túc và có trách nhiệm, thì số chữ cho ra kịch bản sẽ tương đương với hơn 100 quyển sách, quay theo kiểu “mì ăn liền” 3 ngày cho một tập thì sẽ mất 3.300 ngày, tức hơn 10 năm. Ai sẽ đọc khối lượng kịch bản ấy, ai sẽ duy trì nối mạch câu chuyện trong quãng thời gian khá dài ấy, ai sẽ đầu tư cho việc sản xuất hao tốn khá nhiều tiền của ấy?

Phim “Xóm nước đen”, kịch bản Trần Tử Văn.
Phim “Xóm nước đen”, kịch bản Trần Tử Văn.

Suy nghĩ của tôi còn “tệ” hơn vị đạo diễn kia, đoán chắc “thiên hình sự” nầy “đạn sẽ nghẹt nòng”. Ê kíp đa số đều là tay ngang, có người còn không hiểu nghệ thuật thứ 7 là gì. Trình chiếu hơn 100 tập, bộ phim này lăn đùng ra chết. Tệ hơn, nhiều diễn viên còn làm đơn đòi nhà sản xuất trả nợ đóng vai. Tôi có cảm nghĩ, nếu bộ phim này “còn sống” sẽ là một thảm họa lớn cho ngành điện ảnh nước nhà, hạ thấp thị hiếu vốn đã “dễ dãi” của số đông khán giả. Câu chuyện có bố cục rời rạc, những mảnh ghép vụn vặt, những đoản khúc về ăn chơi của giới giang hồ, về nghiệp vụ xoàng xĩnh của Công an mà ta đã thấy ở nhiều bộ phim trước đó. Những cảnh đấm đá rất… không thật, những màn kịch qua mặt Công an quá… ngây ngô, đến khi “té ngã” vẫn chưa hiểu tư tưởng bộ phim muốn nói điều gì. ...

Đó là một sự lãng phí quá vô bổ

Năng lực đã yếu, tài chính lại không nhiều, mà tại sao nhiều hãng phim, nhiều đạo diễn cứ muốn làm phim nhiều tập? Tại sao cứ rê dắt câu chuyện trong khi mình không đủ chữ, đủ từ, đủ vốn sống để diễn đạt? Chỉ một tập thôi mà đã đưa “Chuyện của Pi”, “Triệu phú khu ổ chuột”, “Công dân Kane”… lên bục vinh quang, nhận liền mấy giải Oscar rồi.

Tập trung cao độ, đem hết tâm huyết làm phim nào ra phim nấy mà những Lý An, Trần Khải Ca, Trương Nghệ Mưu, Hitchcock, Spielberg, James Cameron… đã trở thành “thương hiệu” toàn cầu. Một muỗng đường không thể làm ngọt cả thau nước lã, sự liều lĩnh, cẩu thả không thể xây dựng nền móng vững chắc cho bất cứ công việc gì!

- Gần đây có hiện tượng Việt hóa tác phẩm ăn khách của nước ngoài và nhiều phim cũng làm nổi đình nổi đám. Anh nghĩ sao về vấn đề này?

+ Tôi nghĩ, hàng hóa mà giao thương thì có lợi cho nền kinh tế, còn văn hóa mà “vay mượn” thì không tốt lắm rồi. Một vài phim hay để giao lưu còn chấp nhận được, nếu trở thành trào lưu thì tệ hại lắm. Nền văn học nước ta có cả một kho tàng không thể nào khai thác hết, cuộc chiến đấu Vệ quốc của cha ông chỉ mới được nói đến một phần nhỏ. Xã hội có biết bao chuyện thế thái nhân tình mà ta cứ quanh quẩn mãi những điệp khúc đấm đá, vũ trường, quán bar, nhà xe sang trọng.

Đất nước ta có 54 dân tộc, sự đa dạng trong ngôn ngữ, đời sống, tập tục, chống chọi với thiên nhiên, đấu tranh mưu cầu hạnh phúc… là một kho tư liệu sống động, hiện thực, đa sắc màu mà ta mới chỉ… ngắm nghía chứ chưa thật tâm khai thác. Xem phim “Cha cõng con” thú vị chứ! Những khung cảnh xung quanh làm ta xao động về tình cảm đối với đất nước, với con người. Những bộ phim của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh như “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” dễ thương chứ! Những câu chuyện làm ta nhớ lại cái tuổi mới lớn, khoảng thời gian vàng ngọc mà đối với những người như tôi nó đã trở thành… một thời xa đến thế.

Điện ảnh cũng là một bộ phận của nền văn hóa, nói như ngành giáo dục: bây giờ mà không củng cố thì đợi đến bao giờ?! Ông Mạnh Tử nói: “Không bằng người mà không biết xấu hổ thì làm sao bằng người?”.

- Cảm ơn anh đã có cuộc trao đổi thú vị.

Vinh Quang

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.