Khi ngã lòng, cái gì giúp bạn đứng lên, đó là văn hóa!

Theo dõi công cuộc chống tham nhũng, chỉnh đốn Đảng trong hơn 2 năm qua, tôi có để ý đến một nhóm tương đối đặc biệt: đó là các cựu quan chức có tuổi đời khá trẻ (khoảng trên 40, thậm chí là chỉ trên 30), phạm lỗi chưa đủ để cấu thành tội phạm và chỉ bị mất chức, mất việc. 

Có lần, nhân sự kiện một lãnh đạo cấp tỉnh thuộc nhóm kể trên bị mất chức, tôi có hỏi một người anh, là một kiến trúc sư nổi tiếng: “Không biết mất chức rồi thì anh ta sẽ làm gì hằng ngày nhỉ, liệu còn động lực nào để phấn đấu hay để sửa sai?”.

Một số giả thiết đã được đưa ra:

+ Đánh golf: Cũng có thể lắm, làm quan chức thì ai chả biết đánh golf. Nhưng giờ đánh với ai mới là vấn đề, chả nhẽ đánh một mình?

+ Ôn ngoại ngữ để đi học nước ngoài: Cũng là một phương án. Thế hệ quan chức trẻ tuổi 7X, 8X, khá nhiều người được học hành bài bản và việc họ tìm cách đi học lại, học thêm là điều không phải là không có khả năng.

+ Sưu tầm chuyên nghiệp một món gì đó (tranh/tem...): Việc này, nhiều người đã có thói quen ngay khi còn đương chức. Có khi việc mất chức lại là cơ hội để họ chuyển sang làm nghề sưu tầm chuyên nghiệp chăng?

+ Ra nước ngoài đầu tư kinh doanh gì đó: Hoàn toàn có khả năng, họ vẫn có tiền mà.

Sau một hồi thảo luận, anh bạn kiến trúc sư của tôi kết luận những lúc biến cố, khúc ngoặt cuộc đời thế này, nói chung làm được gì, có vượt qua được không phụ thuộc rất nhiều vào “văn hóa” của con người.

Anh lấy ví dụ về nguyên Phó Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam Trần Đăng Tuấn. Anh nói: “Nếu không có văn hóa cao, anh Tuấn chắc khó gây dựng phong trào từ thiện "Cơm có thịt”". 

Khi về, lên mạng, đọc được bài thơ này của bác Tuấn, tôi mới thấy anh bạn kiến trúc sư của mình nói đúng:

CÓ MỘT NGÀY 

(Trần Đăng Tuấn)

Có một ngày
Rời chậu cảnh, cây ra ngoài đất bãi
Đất cằn hơn và bãi rộng hơn
Có một ngày
Không vui sướng cũng không ngần ngại
Tôi rẽ vào ngả đời
Gập ghềnh hơn mà thanh thản hơn!
Tết này có ai cho rượu ngoại?
Càng thấu tình men lá rượu ngô trong
Xuân này thôi họp hành lễ lạt
Cha dắt con đi chơi non biếc nắng hồng
Giờ như bao chú cô bác khác
Cha loay hoay tìm việc để nuôi con
Chút gian khó CỦA đời cha sẽ nếm
Để gần hơn bao thân phận mất còn!

Ngẫm lại với chính chuyện cá nhân thì nhận định của anh bạn kiến trúc sư cũng đúng nốt. 

Hơn 10 năm trước, khi còn là sinh viên ngành vật lý tại đại học ở Paris; đã có lúc, tôi rơi vào trạng thái “mất phương hướng” vì biết là mình không yêu ngành mình học, trong khi chưa biết sẽ chọn lối đi nào tiếp theo cho cuộc đời mình. Và trong những ngày tháng bơ vơ đó, cái giúp tôi vượt qua cũng có liên quan đến văn hóa.

Số là ở thư viện quận 13 Paris gần khu phố Tàu có một gian phòng có 2 tủ sách/truyện tiếng Việt rất hay. Tức là toàn thứ “văn hóa” mà suốt cả chục năm trước đó, một sinh viên ngành tự nhiên như tôi chả bao giờ quan tâm. 

Ảnh: L.G.
Ảnh: L.G.

Thế là để quên đi nỗi buồn trên giảng đường, tôi cứ lên thư viện quận 13 mượn sách về đọc. Chỉ tiêu mỗi lần được mượn 6 cuốn, đọc hết, tôi lại mang lên đổi 6 cuốn khác đến khi hết sạch 2 tủ sách thì thôi.

Khi đó tôi cũng không ngờ, việc miệt mài đọc sách này đã giúp tôi trở thành người có văn hóa hơn. Ví dụ như trước đó, tôi chỉ biết Phùng Quán là một nhà văn với một tác phẩm duy nhất là Tuổi thơ dữ dội

Nhờ đọc sách, tôi còn biết được Phùng Quán còn là nhà thơ với câu thơ nổi tiếng: “Có những phút ngã lòng/ Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy”. Nói không ngoa, với tôi, lúc ngã lòng, tôi đã vịn “văn hóa” trong những cuốn sách ở thư viện quận 13 mà đứng dậy.

Một nhà văn lớn, cách đây chừng 10 năm, có viết một bài về văn hóa rất hay. Đại ý là trong thời buổi này, nếu kinh tế là cái chân ga thì văn hóa sẽ là cái chân phanh (để hãm “ô tô” khỏi phi nhanh quá mà... rơi xuống vực). 

Nhận thức hiện nay cho tôi đưa đến một kết luận là chân phanh không những giúp ô tô khỏi rơi xuống vực mà còn giúp tài xế bẻ lái theo một hướng khác một cách nhẹ nhàng hơn, bền vững hơn. Tóm lại là “văn hóa” là cái giúp con người ta “giảm xóc” và “điều hướng”.

Hồi còn bé, tôi rất hay nghe thấy cụm từ “học văn hóa”. Chả hiểu sao mấy năm gần đây ít người nói đến cụm từ này. Những từ phổ biến ngày nay hơn là “học kiến thức”, “học kỹ năng”. 

Hoặc gần đây nhất, nhiều trường đại học trong cả nước (như Đại học Fulbright hay Đại học Việt Nhật) đưa ra một triết lý đào tạo có tên gọi “giáo dục khai phóng”, trong đó, sinh viên sẽ phải học một số môn “khai phóng” như triết học, văn học, ngôn ngữ học..., tức là các môn trang bị cho người học kiến thức toàn diện trước khi bước chân vào lĩnh vực chuyên sâu nào đó.

Từ “giáo dục khai phóng” ở nước ta hiện nay có vẻ “thời thượng” hơn vì nó trùng với một từ đã phổ biến ở phương Tây hàng trăm năm nay, đó là “liberal art education”. Là người nghiên cứu giáo dục, tôi thường xuyên tiếp xúc với từ này, nhưng thú thực, tôi vẫn thích từ “học văn hóa” hơn vì nó giản dị, dễ gần, dễ hiểu. 

Thậm chí, “học văn hóa” là gì có khi cũng chả cần phải hiểu, phải định nghĩa. Cứ khi nào bạn “ngã lòng”, cái gì giúp bạn đứng lên được, đó là văn hóa.

Nhưng để có được "cái gì" ấy, tôi nghĩ, con người ta cần một quá trình tích lũy, và cái ý thức tích lũy ấy, cái quá trình tích lũy ấy, bản thân nó cũng là "văn hóa". Nếu không có nó, mỗi khi vấp ngã trong cuộc chiến cuộc đời, bất luận là cuộc chiến quyền lực, cuộc chiến tài sản hay cuộc chiến danh vọng, bạn sẽ không bao giờ có cơ hội đứng lên!

Phạm Hiệp

Các tin khác

Chương trình Lễ hội Hoa phượng đỏ Hải Phòng tháng 5/2026 thu hút hàng nghìn người đổ về

Một concert, vạn dịch vụ hưởng lợi

Du lịch âm nhạc tạo ra một nguồn thu lớn khi thu hút lượng lớn người xem, kèm theo hàng loạt các dịch vụ khác như lưu trú, ăn uống, mua sắm. Đây cũng là lý do nhiều địa phương bắt đầu xem các đại nhạc hội như một công cụ phát triển kinh tế, tương tự cách họ từng làm với các lễ hội văn hóa truyền thống.

Dấu ấn Pháp tại World Cup 2026

Dấu ấn Pháp tại World Cup 2026

Khi danh sách các đội tuyển dự World Cup 2026 được gửi tới FIFA, một thống kê đã làm sáng tỏ vị thế độc tôn của bóng đá Pháp: Với 99 cầu thủ sinh ra tại Pháp - chiếm gần 8% tổng số nhân sự dự giải, vượt xa Hà Lan (67 người) và Đức (50 người) để trở thành nước xuất khẩu cầu thủ nhiều nhất thế giới.

Thanh kiếm quyền lực

Thanh kiếm quyền lực

Trong các câu chuyện về kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám thành công ở nước ta năm 1945, hầu như không thể thiếu đề tài: Đại diện chính quyền cách mạng tiếp nhận ấn, kiếm và chứng kiến Vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị.

Từ vở múa “Khổng tước”: Làm thế nào để có những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam?

Từ vở múa “Khổng tước”: Làm thế nào để có những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam?

Sau bốn suất diễn tại Nhà hát Hồ Gươm, vở vũ kịch “Khổng Tước - The Peacock Hanoi 2026” đã khép lại hành trình tại Hà Nội, để lại nhiều dư âm sâu sắc trong lòng khán giả. Không chỉ gây ấn tượng bởi ngôn ngữ múa tinh tế và không gian sân khấu giàu tính nghệ thuật, vở diễn  tạo nên những rung động mạnh mẽ với người xem.

Từ vụ nhạc sĩ Minh khang: 100 cái lý không bằng 1 cái tình

Từ vụ nhạc sĩ Minh khang: 100 cái lý không bằng 1 cái tình

Một đoạn clip tranh cãi tưởng chừng chỉ là va chạm cá nhân lại nhanh chóng bộc lộ phía sau nó những vấn đề lớn hơn, đáng để người ta phải suy ngẫm, đó là cách ứng xử của người nổi tiếng trong cuộc sống đời thường, đó là văn hóa kinh doanh, coi khách hàng là "ông nội", sẵn sàng cho người lao động nghỉ việc, khi áp dụng bộ quy tắc cứng nhắc.

Năm 2026 và hy vọng mới cho “lá phổi thế giới”

Năm 2026 và hy vọng mới cho “lá phổi thế giới”

Khi thế giới nói về biến đổi khí hậu, Amazon thường được nhắc đến như “lá phổi của Trái đất”. Nhưng ở phía bên kia Đại Tây Dương, rừng mưa Congo - khu rừng nhiệt đới lớn thứ hai thế giới - đang âm thầm gánh vác vai trò không kém phần sống còn đối với khí hậu hành tinh, trong khi sự quan tâm, nguồn lực và cam kết bảo vệ lại quá ít ỏi.

Lên Tà Xùa uống trà Shan tuyết

Lên Tà Xùa uống trà Shan tuyết

Trà Shan tuyết cổ thụ mọc trên những ngọn núi cao, trải dài từ Đông Bắc qua Tây Bắc. Mỗi vùng thổ nhưỡng khác biệt, hương vị trà cũng vì thế mà có nhiều biến đổi. Trà từ phía Đông như Quản Bạ, Tây Côn Lĩnh, Hoàng Su Phì của Hà Giang thiên về vị ngọt, chuyển qua cực Tây với Tủa Chùa của Điện Biên sẽ nồng nàn đắng chát, trục giữa có vùng trà cổ thụ ở Tà Xùa (Sơn La), lại mang sự cân bằng hoàn hảo ở cả hương - vị trong nội chất trà.

Bắc Cực, “nguồn nhiệt” cạnh tranh đang sôi dưới lớp băng

Bắc Cực, “nguồn nhiệt” cạnh tranh đang sôi dưới lớp băng

Băng đang tan nhanh hơn và Bắc Cực cũng “hiện ra” rõ hơn trong vị thế một trung tâm mới của cạnh tranh địa chính trị, nơi các cường quốc vừa ra sức tìm kiếm lợi ích kinh tế - an ninh cho riêng mình, vừa buộc phải hợp tác để bảo vệ một trong những “điểm tựa khí hậu” mong manh nhất của Trái đất.

Tái thiết Syria: không chỉ là hàng trăm tỷ USD

Tái thiết Syria: không chỉ là hàng trăm tỷ USD

Sau hơn 13 năm xung đột, con số cần để tái thiết một Syria đổ nát, theo ước tính của Ngân hàng Thế giới (WB), có thể là 216 tỷ USD, hoặc lớn hơn rất nhiều. Nhưng với Syria, thách thức chính trị, kinh tế và an ninh đan xen chặt chẽ, và thành công của tiến trình chuyển tiếp sẽ phụ thuộc vào việc nước này có thể xây dựng được thể chế bao trùm, có tính chính danh, đồng thời ngăn chặn nguy cơ lún vào vòng xoáy bạo lực và chủ nghĩa chuyên chế hay không.

Nước Đức lúng túng trong việc trấn áp tội phạm tài chính

Nước Đức lúng túng trong việc trấn áp tội phạm tài chính

Đức - nền kinh tế lớn nhất châu Âu, đang rất lúng túng trước làn sóng tội phạm tài chính gia tăng nhanh chóng. Tình trạng nghiêm trọng đến mức Hiệp hội Thẩm phán nước này mới đây phải lên tiếng cảnh báo, nếu không sớm có hành động hiệu quả, Đức sẽ trở thành “thiên đường cho tiền bẩn”.

Giấc mộng Greenland và giới hạn quyền lực Mỹ

Giấc mộng Greenland và giới hạn quyền lực Mỹ

Greenland nhiều lần xuất hiện trong tầm ngắm chiến lược của Washington, từ những ý tưởng trao đổi lãnh thổ thời hậu Nội chiến Mỹ cho tới các toan tính địa chính trị công khai dưới thời Tổng thống Donald Trump. Ẩn sau lớp băng dày của hòn đảo là tiềm năng quân sự, nguồn tài nguyên khổng lồ và những tuyến hàng hải mới đang dần lộ diện. Nhưng cũng tại đó, tham vọng của Mỹ “va chạm” với giới hạn của tình đồng minh phương Tây, luật pháp quốc tế và của một Bắc Cực đang biến đổi nhanh hơn mọi tính toán chiến lược.

Lợn chồng, lợn mồng lợn cuống

Lợn chồng, lợn mồng lợn cuống

Trong Truyện Kiều, vì ghen nên Hoạn Thư mắng Thúy Kiều:

Con này chẳng phải thiện nhân

Chẳng phường trốn chúa thì quân lộn chồng

Ta hiểu thế nào về từ lộn trong ngữ cảnh này?

Phỏng vấn một cái chén

Phỏng vấn một cái chén

PV: Sống cùng chị Chén quá nửa đời mà chưa được phỏng vấn chị lần nào. Xin chị giới thiệu bản thân với độc giả ngắn gọn nhất có thể!

Lo cho dân sau nạn lụt năm Nhâm Thìn

Lo cho dân sau nạn lụt năm Nhâm Thìn

Mùa thu năm Nhâm Thìn 1832, miền Bắc bị lũ lụt, mùa màng thất thu, dân nghèo xiêu tán, nhiều người dân tỉnh Hà Nội phải xiêu dạt kiếm ăn vào Thanh Hóa hay ra Hải Dương, Yên Quảng. Triều đình Vua Minh Mạng đã tiến hành nhiều biện pháp cứu trợ.

Libya: khi hòa giải dân tộc kẹt giữa hai bờ quyền lực

Libya: khi hòa giải dân tộc kẹt giữa hai bờ quyền lực

Sau hơn một thập kỷ kể từ khi cựu lãnh đạo Muammar Gaddafi bị lật đổ năm 2011, Libya vẫn chưa thoát khỏi tình trạng chia cắt chính trị và bất ổn kéo dài. Quốc gia Bắc Phi này hiện tồn tại song song hai chính quyền đối lập, một là Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) được Liên hợp quốc và cộng đồng quốc tế công nhận, có trụ sở tại Tripoli, và Chính phủ Ổn định Quốc gia (GNS) ở miền Đông, gắn với Hạ viện Libya đặt tại Tobruk.

Đừng để tàu cổ Cẩm An lại bị nhấn chìm dưới đáy biển

Đừng để tàu cổ Cẩm An lại bị nhấn chìm dưới đáy biển

Gần cuối tháng 12/2023 và đầu tháng 11/2025, vì một sự may mắn nào đó, sóng biển đã hai lần làm lộ diện một phần lớn tàu cổ Cẩm An tại khu vực biển Thịnh Mỹ, phường Hội An Tây, TP Đà Nẵng. Nhưng sự may mắn ấy chưa được cấp thẩm quyền chớp lấy bởi đang vấp phải sự lừng khừng từ nhiều phía. Nếu không chủ động nắm bắt cơ hội do sóng biển hung dữ mang lại, một ngày không xa, tàu cổ Cẩm An mang chứa trong mình nhiều điều bí ẩn về lịch sử, văn hóa… sẽ lại bị nhấn chìm dưới đáy biển.

"Nhảy dù" giữa thời bình

"Nhảy dù" giữa thời bình

Trong các lực lượng tinh nhuệ thì lực lượng nhảy dù là đứng đầu. Tiền tuyến hậu phương sẽ mơ hồ bởi lính dù luôn xuất hiện sau lưng đối phương. Lính dù phải khỏe như hổ, nhanh như sóc, gan đầy mình, thần kinh thép, trí dũng song toàn… Tiêu chuẩn tuyển chọn rất cao.

Xung quanh một di vật đá đầy bí hiểm ở di chỉ Vườn Chuối

Xung quanh một di vật đá đầy bí hiểm ở di chỉ Vườn Chuối

Sau bao năm đối diện với không ít khó khăn, thử thách, thậm chí đôi lúc suýt rơi vào nguy cơ bị "khai tử" bởi dự án xây dựng hạ tầng giao thông, đô thị, đến nay di chỉ khảo cổ học Vườn Chuối (Hà Nội) đã chính thức được định danh là di tích cấp thành phố, mở ra nhiều hướng tiếp cận mới từ góc độ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản.

Cuộc đối thoại về ký ức đô thị

Cuộc đối thoại về ký ức đô thị

Nếu họa sĩ Nguyễn Thế Sơn kể chuyện Hà Nội bằng nhiếp ảnh phù điêu thì kiến trúc sư Trần Huy Ánh tiếp cận thành phố bằng trực giác của người “khảo cổ” đô thị. Cuộc đối thoại về những ký ức đô thị trong triển lãm “Những ngã rẽ” đang diễn ra ở ngôi biệt thự Pháp cổ ở Hà Nội gợi mở nhiều suy tư về hồn cốt của đô thị, về di sản trong cơn lốc đô thị hóa hiện nay.