Giáo sư Thế Bảo giữa thơ phổ nhạc và nhạc phổ thơ

Giáo sư Thế Bảo tên đầy đủ là Trần Thế Bảo, sinh ngày 22/8/1937 tại Đông Yên, Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Giáo sư Thế Bảo là em trai của nhà thơ Tế Hanh (1921 - 2009). Giáo sư Thế Bảo từng phổ nhạc hai bài thơ của anh trai mình trở thành hai ca khúc khá nổi tiếng "Vườn xưa" và "Cơn bão". Năm 17 tuổi, chàng trai Trần Thế Bảo gia nhập Đoàn Văn công Liên khu 5 rồi tập kết ra Bắc. Nhờ thành tích học tập xuất sắc tại Trường Âm nhạc Việt Nam, nên sau khi tốt nghiệp, Trần Thế Bảo chính thức trở thành giảng viên âm nhạc từ năm 1959.

Ông thổ lộ: "Cả năm anh em chúng tôi đều ảnh hưởng truyền thống hiếu học của gia đình. Cha của chúng tôi hướng các con đến với tình yêu chữ nghĩa. Khi tiễn chúng tôi theo con đường cách mạng, cha không dặn dò gì. Cụ chỉ làm mấy bài thơ gửi gắm, mà tôi vẫn nhớ mấy câu "tha hương viễn xứ lòng tê tái/ Xóm cũ làng xưa một nếp nhà". Vì vậy, chuyển từ Hà Nội vào công tác ở Nhạc viện TP Hồ Chí Minh sau ngày non sông thống nhất, ông không ngừng học tập. Ông tu nghiệp tại Nhạc viện Liszt Franz, Bungary rồi bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1990 và được phong giáo sư năm 1991. Ông đã được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2017.

Giản dị và mực thước, giáo sư Thế Bảo rất được đồng nghiệp và bạn bè nể trọng. Bên cạnh công tác đào tạo, ông từng được tín nhiệm làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội Âm nhạc TP Hồ Chí Minh và Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam nhiều khóa. Đồng thời, ông cũng từng giữ vị trí Tổng biên tập Tạp chí Sóng Nhạc và vị trí Phó tổng biên tập Tạp chí Âm nhạc Việt Nam.

Tuy nhiên, mọi danh vọng đối với ông chỉ giống như vật ngoài thân. Điều ông bận tâm nhất là theo đuổi hành trình trang sách mở ra cho giai điệu bay lên. Ông cho rằng, phải học mỗi ngày, ngay cả lĩnh vực âm nhạc ngỡ lãng mạn phiêu bồng thì cũng phải học, học để sáng tác và học để thưởng thức: "Cộng đồng thường chỉ chăm chú theo dõi trình độ thẩm mỹ của người sáng tạo và xem nhẹ việc nâng cao thẩm mỹ của người thưởng thức. Xét cho cùng thì người thưởng thức là đối tác mà người sáng tác không thể không quan tâm. Vì vậy, cần giáo dục thẩm mỹ âm nhạc thật tốt cho người thưởng thức, cùng việc người thưởng thức phải tự nâng mình thành Tử Kỳ của Bá Nha, với người sáng tác".

Trước đây, giáo sư Thế Bảo từng có ba công trình nghiên cứu âm nhạc được trao giải thưởng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam là "Suy nghĩ về nhạc luật cổ truyền Việt Nam", "Cảm nhận mỹ học âm nhạc", "Lịch sử âm nhạc Việt Nam"... Bây giờ, với cuốn sách "Thơ phổ nhạc, nhạc phổ thơ", ông cho rằng, nhạc phổ thơ của người Việt Nam là đưa các bài thơ dân gian thành dân ca, điệu lý như "Trèo lên quán dốc", "Bắc kim thang", "Bà rằn bà rý", "Cây trúc xinh". Còn thơ phổ nhạc có tiến trình từ dân ca không có tác giả đến các bài ả đào, ca Huế, vọng cổ có tác giả.

Sau khi tân nhạc phương Tây du nhập nước ta, thì ca khúc phổ từ thơ có một vị trí khá đặc biệt. Theo đánh giá của giáo sư Thế Bảo, các nhà thơ giàu chất ca từ là Bích Khê, Tạ Hữu Yên, Xuân Quỳnh, Hoài Vũ, còn các nhạc sĩ viết ca từ hay là Văn Cao, Đặng Thế Phong, Nguyễn Văn Thương, Xuân Hồng, Trịnh Công Sơn… Đồng thời, có các nhạc sĩ biệt tài phổ thơ như Phạm Duy, Phan Huỳnh Điểu, Hoàng Hiệp, Phạm Minh Tuấn…

Trong cuốn sách "Thơ phổ nhạc, nhạc phổ thơ", giáo sư Thế Bảo chứng minh thơ phổ nhạc cũng rất thịnh hành trên thế giới. Ví dụ, nhạc sĩ Schubert (1797-1828) chuyên phổ thơ của nhà thơ Wilhelm Muller (1794-1827) và nhà thơ Ludwig Rellstab (1799-1860) còn nhạc sĩ Rachmaninoff (1873- 1943) chuyên phổ thơ của nhà thơ Balmont (1867-1942).

Ông cho rằng: "Thơ phổ nhạc là thơ đã bước sang Từ (ca từ) vì vậy nó phải hội đủ tính nhạc, dễ hiểu, có độ vang, có sự nhắc lại và mô phỏng, biến tấu, đổi mới, tái hiện… Người nghe phải cảm nhận được ngay, thấy thú vị khi được gặp lại nét quen thuộc, chờ đợi sự đổi mới mà không cần sự suy ngẫm lâu dài với bao tầng ý nghĩa trừu tượng của thơ".

Đánh giá lại dòng chảy thơ phổ nhạc trong vòng một thế kỷ vừa qua tại Việt Nam, giáo sư Thế Bảo nhấn mạnh về kỹ năng: "Nhạc sĩ phải biến bài thơ thành ca từ, phải biến cấu trúc thơ thành cấu trúc âm nhạc. Bởi vì, phổ thơ ra bài hát thì phải tuân thủ con đường của âm nhạc. Còn nếu không bắt thơ đi theo âm nhạc, thì nhạc sĩ sẽ là người hát thơ, không phải nhạc sĩ phổ thơ. Hát thơ cho dù có âm điệu hay, nhưng vẫn chỉ là hát cao thấp theo lời thơ, mà không theo tổ chức của âm nhạc. Không thể gọi hát thơ là ca khúc. Hát thơ thì bất cứ bài thơ nào cũng có thể hát được và phổ được. Nhiều nhạc sĩ có thể phổ mỗi ngày hàng chục bài, vì họ không phổ thơ mà hát thơ theo giai điệu".

Một trong những yếu tố quan trọng để phổ thơ thành công, theo giáo sư Thế Bảo, là nhạc sĩ phải biết nguyên tắc chọn thơ. Không phải bài thơ nào cũng có thể phổ nhạc, mà phải chọn lựa ba tiêu chí. Thứ nhất, bài thơ có chất ca từ, lời dễ hiểu có độ vang với các vần mở. Thứ hai, bài thơ có nhiều từ được nhắc lại để người nghe nhớ giai điệu. Thứ ba, bài thơ phải có đoạn để tạo điệp khúc.

Dù cả đời gắn bó công tác giảng dạy, nhưng giáo sư Thế Bảo không lụy hoàn toàn vào kinh viện. Ông tương tác lý thuyết với thực tế để khái quát sự tiếp nhận âm nhạc ở mỗi người: "Việc yêu thích một bản nhạc có giai điệu, tiết tấu, phối âm hay, không chỉ vì nghệ thuật đơn thuần. Âm nhạc nhiều khi còn có khía cạnh gợi nhớ một kỷ niệm khó quên. Cho nên, điều thú vị đối với những người thưởng thức âm nhạc chính là những cảm xúc chung về niềm vui, nỗi buồn âm nhạc mang đến, nhưng sẽ có nhiều ngã rẽ của tình cảm người nghe khi khơi gợi cho mỗi người một hồi ức riêng biệt".

Chính vì tư duy cởi mở, ở giáo sư Thế Bảo không thấy dấu vết của sự già nua. Ông nghỉ hưu đã lâu, nhưng ngôi nhà của ông ở đường Cù Lao, phường Phú Nhuận, TP Hồ Chí Minh không ngày nào không có khách đến thăm. Khách tìm gặp nhạc sĩ Thế Bảo gồm nhiều thành phần khác nhau, nhưng đều thích thú với nền tảng tri thức và khát vọng khám phá của ông. Trò chuyện với ông bao giờ cũng rất hào hứng, vì ông không lấy vị thế trưởng lão của mình để áp đặt người khác. Ông thân thiện với quan niệm: "Cuộc sống muôn màu muôn vẻ, học ở sách vở chưa đủ mà phải học ở từng câu chuyện trải nghiệm mỗi cá nhân. Tôi luôn học được sự tươi mới từ những người trẻ hơn. Họ không chỉ giúp tôi cập nhật thời sự mà đôi khi còn khơi dậy nhiều ý tưởng tuyệt vời cho tôi".

Giáo sư Thế Bảo lập gia đình với nhà báo Hà Nhung từ năm 1968. Họ có hai người con trai đều là trí thức, một người con trai theo ngành kỹ thuật, một người con trai theo ngành giáo dục. Nhà báo Hà Nhung nhỏ hơn nhạc sĩ Thế Bảo 7 tuổi và là em gái của giáo sư Hà Sâm (nguyên Viện trưởng Viện Âm nhạc Huế). Bởi vậy, nhạc sĩ Thế Bảo có được hậu phương khá vững chắc.

Ông chia sẻ: "Vợ chồng tôi đã sống với nhau gần sáu thập niên, cùng đi qua thời bom đạn cam go, cùng đi qua thời bao cấp khó khăn vẫn chưa hề to tiếng với nhau. Người này lắng nghe và thấu hiểu người kia. Bây giờ, thật mừng vì cả hai vẫn còn khỏe mạnh để vui đùa với năm đứa cháu nội. Con cháu thấy chúng tôi nghỉ hưu lâu rồi mà ngày nào cũng đọc sách, nên rất có ý thức học hành. Tôi nghĩ, muốn xây dựng văn hóa đọc hay xây dựng xã hội học tập, thì vai trò làm gương của người lớn trong từng mái ấm cực kỳ quan trọng".

Ngoài các loại sách chuyên môn, giáo sư Thế Bảo rất thích đọc thơ. Vì vậy, trong cuốn sách "Thơ phổ nhạc, nhạc phổ thơ", ông đưa dẫn chứng bằng quá trình mình phổ thơ của các nhà thơ, từ cách phổ nhạc không thay đổi thơ, phổ nhạc ít thay đổi thơ, phổ nhạc thay đổi cấu trúc thơ đến phổ nhạc khi chuyển thơ sang ca từ.