Gaza, cơ hội hòa bình hay ảo vọng mong manh?

Đề xuất hòa bình nhen lên hy vọng

Trong tuần đầu tiên của tháng 10/2025, một đề xuất hòa bình do phía Mỹ đưa ra - với vai trò công khai của Tổng thống Donald Trump - đã khiến diễn biến ở Gaza dao động mạnh. Cụ thể, ông Trump đề xuất một kế hoạch 20 điểm làm nền tảng cho lộ trình từng giai đoạn để chấm dứt chiến sự ở Gaza, bao gồm các bước như ngừng bắn có điều kiện, trao đổi tù binh và con tin, giải giáp Hamas, rút các lực lượng Israel khỏi Gaza, mở cửa cho viện trợ nhân đạo và triển khai cơ chế quản lý tạm thời ở Gaza trước khi có thể chuyển giao dải đất này cho người Palestine.

Ông Trump công bố kế hoạch này vào ngày 29/9, ngay trước cuộc gặp Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tại Washington. Phát biểu với báo giới, ông Trump cho biết kế hoạch của ông đã nhận được sự đồng tình của nhiều quốc gia, trong đó có Israel. Đối với Hamas, ông Trump cũng gửi đi một tối hậu thư cứng rắn, khi chỉ cho phép lực lượng này có từ 3-4 ngày để chấp nhận kế hoạch. Trong trường hợp ngược lại, Hamas sẽ phải hứng chịu "mọi điều tồi tệ", ông cho biết. Động thái này dường như đã có tác dụng. Chỉ 3 ngày sau, Hamas chính thức đưa ra phản hồi "chấp nhận về nguyên tắc" đề xuất của ông Trump, nhưng bày tỏ muốn bàn thêm về nhiều điều khoản.

Phản ứng của Hamas được cộng đồng quốc tế đón nhận tích cực, đồng thời cũng giúp mở ra cuộc đàm phán kỹ thuật tại Cairo (Ai Cập) từ ngày 6/10 để làm rõ hơn các chi tiết của kế hoạch. Trong các điều khoản, nổi bật và cấp bách nhất là điều kiện ngừng bắn cũng như trao trả con tin và tù nhân. Nhưng, mấu chốt lại nằm ở điều khoản liên quan đến việc giải giáp vũ khí và vai trò chính trị của Hamas trong tương lai của Gaza.

Lập trường của Hamas lâu nay luôn kiên định từ chối giải giáp và cũng không chấp nhận bước ra khỏi đời sống chính trị tại Gaza. Trong khi đó, Israel dù đồng tình với kế hoạch của Tổng thống Trump cũng không quên nhấn mạnh quan điểm sống còn là giành thắng lợi hoàn toàn trước Hamas. Thủ tướng Netanyahu cho biết, nếu Hamas không chấp nhận các điều khoản của kế hoạch hòa bình mà Mỹ đưa ra, Israel sẽ tự mình kết thúc mọi chuyện. Tất nhiên, đó là sự kết thúc trong bom đạn, như cách Israel đang nhằm vào Hamas và các lực lượng ủng hộ phong trào kháng chiến Palestine này.

Thời gian còn rất ít với những người Gaza

Với việc lợi ích cốt lõi của Israel và Hamas xung đột tuyệt đối, các cuộc đàm phán luôn rất khó khăn, đòi hỏi sự nhượng bộ và kiên nhẫn rất lớn từ các bên. Đấy là những điều đã diễn ra suốt 2 năm qua, kể từ khi cuộc chiến giữa Israel và Hamas bùng phát. Nhưng, đây là thời điểm mà sự kiên nhẫn đang rất xa xỉ, đặc biệt đối với gần 2 triệu người Palestine đang phải chịu đựng cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng ở Gaza.

2 năm chiến sự đã đã gây ra thiệt hại không thể đong đếm về nhân mạng, đồng thời biến đại đa số dân cư Gaza trở thành người tị nạn ngay trên chính mảnh đất của mình. Thống kê của Cơ quan y tế Gaza cho biết, đã có hơn 66.000 người Palestine thiệt mạng, trong đó khoảng 1/4 là trẻ em, hơn 169.000 người bị thương và hơn 1,9 triệu người phải di dời. Nhà cửa, cơ sở hạ tầng dân sinh của người Palestine tại đây bị phá hủy tới 80% và ước tính, chỉ riêng đống đổ nát từ những công trình bị đánh sập tại Gaza cũng lên tới 42 triệu tấn, gấp 14 lần tổng lượng tích tụ trong các cuộc xung đột trước đó ở dải đất này.

Không nhà ở, không đủ chỗ trong bệnh viện, không đủ nước sạch và lương thực, người dân Gaza đang đối diện một bi kịch mà Liên hợp quốc mô tả là "thảm họa nhân đạo chưa từng có". Vì thế, tình cảnh kiệt quệ cả về thể xác và tinh thần của họ mới là thứ cần được các bên ưu tiên hơn cả và lập tức, trước khi xem xét hệ quả chính trị lâu dài của bất cứ thỏa thuận nào.

Đây cũng chính là quan điểm chủ đạo của Liên hợp quốc, các tổ chức quốc tế và nhiều chính phủ trên thế giới về những gì đang xảy ra tại Gaza. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết hệ thống y tế tại Gaza đang trên bờ vực sụp đổ khi chỉ còn 14 trong 36 bệnh viện còn hoạt động dưới dạng cầm chừng vì thiếu vật tư, thuốc men. Cũng theo WHO, có khoảng 42.000 người dân Gaza sẽ phải sống với những thương tật ảnh hưởng suốt đời vì hậu quả của chiến sự.

"Thế giới đang chứng kiến một thảm họa nhân đạo ở quy mô không thể tưởng tượng tại Gaza... một lệnh ngừng bắn hoàn toàn, ngay lập tức và vĩnh viễn... là biện pháp duy nhất để chấm dứt nỗi đau khổ của thường dân tại Gaza", Trợ lý Tổng Thư ký Liên hợp quốc Miroslav Jenca cho biết.

Tương tự, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen nhấn mạnh: "Cần nắm bắt thời điểm này. Một lệnh ngừng bắn ngay lập tức tại Gaza và việc trả tự do cho toàn bộ con tin đang trong tầm tay". Bản thân Tổng thống Mỹ Donald Trump khi công bố kế hoạch hòa bình cũng hối thúc các bên phải sớm đạt được thỏa thuận ngừng bắn và mở cửa cho viện trợ vào Gaza để chấm dứt cuộc khủng hoảng nhân đạo ở đây.

Hy vọng hay ảo vọng?

Nếu viện trợ cho người dân Gaza là vấn đề cấp bách nhất lúc này, thì tiền đề giải quyết điều đó là phải làm rõ những "vùng xám" trong kế hoạch hòa bình liên quan đến công tác cứu trợ.

Điểm số 7 và 8 trong kế hoạch của ông Trump nêu rằng sau khi thỏa thuận (hòa bình) được chấp thuận, toàn bộ hàng viện trợ sẽ được gửi ngay đến Gaza. Số lượng viện trợ tối thiểu sẽ tương đương với những gì đã được nêu trong thỏa thuận ngày 19/1/2025 về viện trợ nhân đạo, bao gồm việc phục hồi cơ sở hạ tầng (nước, điện, hệ thống thoát nước), cải tạo bệnh viện và tiệm bánh, cũng như cung cấp thiết bị cần thiết để dọn dẹp đống đổ nát và mở đường.

Việc phân phối và viện trợ vào Dải Gaza sẽ được tiến hành mà không có sự can thiệp từ cả hai bên thông qua Liên hợp quốc và các cơ quan của Liên hợp quốc, Hội Trăng lưỡi liềm đỏ, cũng như các tổ chức quốc tế khác không liên kết dưới bất kỳ hình thức nào với bất kỳ bên nào. Việc mở cửa khẩu Rafah theo cả hai hướng sẽ tuân theo cùng một cơ chế được thực hiện theo thỏa thuận ngày 19/1/2025.

Những "gạch đầu dòng" này đúng nhưng còn xa mới đủ để công tác viện trợ viện trợ tại Gaza diễn ra thuận lợi. Vẫn còn nhiều thách thức mà đầu tiên là vấn đề an ninh cũng như rủi ro cho nhân viên cứu trợ. 2 năm qua, đã có rất nhiều nhân viên cứu trợ thiệt mạng tại Gaza và sự an toàn của họ rất khó đảm bảo nếu còn các phần tử vũ trang hoạt động rải rác hoặc xung đột cục bộ tiếp diễn ở vùng đất này.

Cần biết rằng, ngoài các cuộc giao tranh giữa quân đội Israel và Hamas thì tình trạng lực lượng dân quân vũ trang và các băng đảng được Israel hậu thuẫn đang giành quyền kiểm soát một số khu vực của Gaza cũng đã góp phần làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng nhân đạo ở đây. Chẳng hạn, Lực lượng Bình dân (Popular Forces) dưới sự chỉ huy của Yasser abu Shabab đã hoạt động ở phía Nam Gaza trong nhiều tháng, phối hợp chặt chẽ với quân đội Israel xung quanh các địa điểm phân phối viện trợ do Quỹ Nhân đạo Gaza điều hành. Ngoài Lực lượng Bình dân còn có tới hàng chục nhóm dân quân được Israel hậu thuẫn mới xuất hiện trên khắp Gaza, với tham vọng trở thành những ứng cử viên tiềm năng thay thế Hamas trong tương lai.

Sau đó là câu hỏi về quyền kiểm soát biên giới/điểm nhập khẩu: Ai kiểm soát nhập khẩu, ai chịu trách nhiệm kiểm tra hàng và làm thế nào để tránh việc viện trợ bị chiếm dụng là những vấn đề chưa được đề cập rõ ràng trong kế hoạch 20 điểm. Xa hơn nữa là khả năng tài chính và cam kết bền vững. Viện trợ khẩn cấp ban đầu có thể đến nhanh, nhưng phục hồi hạ tầng, y tế và phục vụ tái định cư yêu cầu ngân sách khổng lồ, cam kết dài hạn và sự phối hợp của nhiều nhà tài trợ.

Tất nhiên, với nội hàm mang tính định hướng, kế hoạch mà Tổng thống Trump công bố không thể đi sâu vào chi tiết. Những yếu tố đó sẽ được minh định trong các cuộc đàm phán như tại Cairo từ ngày 6/10. Nhưng, điều quan trọng là các bên cần thể hiện thiện chí, điều mà nhiều người sẽ cảm thấy băn khoăn khi đọc được những tin tức về việc Israel tiếp tục không kích Gaza không lâu sau khi ông Trump công bố kế hoạch hòa bình.

Tel Aviv luôn có lý do để giải thích cho việc ném bom, và có lẽ người Gaza cũng chẳng lạ lẫm gì với những tiếng nổ long trời lở đất mỗi ngày. "Tôi cảm thấy như chúng tôi đang mắc bẫy. Dù Hamas có đồng ý hay không, chúng tôi vẫn sẽ không an toàn... Cường độ các cuộc tấn công ở đây vẫn không hề giảm bớt", cô Arij al-Farra, một giáo viên tiếng Anh, 23 tuổi, đã phải di dời đến Khan Younis chia sẻ với tờ The Guardian.

Farra không phải là người duy nhất hoài nghi việc Hamas chấp nhận một phần kế hoạch của Tổng thống Mỹ sẽ dẫn đến việc chấm dứt cuộc chiến ở Gaza. Với họ, thậm chí một lệnh ngừng bắn tạm thời không thể tự biến thành hòa bình, bởi Israel từng phá vỡ lệnh ngừng bắn kéo dài 6 tuần hồi đầu năm sau khi đơn phương quyết định tiếp tục chiến đấu vào tháng 3 và bao vây lãnh thổ này.

Lịch sử nhiều thập kỷ tranh chấp tại Gaza cho thấy một chuỗi điều kiện chính trị phải được đồng thuận mới tạo tiền đề cho giải pháp lâu dài ở Gaza. Trong đó, quan trọng nhất vẫn là giải pháp hai nhà nước, chìa khóa cho cuộc xung đột. Chiếc chìa khóa ấy mới chỉ được nhắc đến khá mơ hồ trong đề xuất hòa bình, khi điều thứ 19 nói đến việc "thiết lập một con đường đáng tin cậy hướng tới quyền tự quyết và nhà nước của người Palestine".

Sau tất cả những khổ đau suốt 2 năm qua, những người Palestine cần nhiều hơn thế. Họ cần một thông điệp trực diện hơn nữa về giải pháp hai nhà nước. Bởi, thiếu điều đó, có lẽ một nền hòa bình lâu dài vẫn chỉ là ảo vọng ở vùng đất khổ đau mang tên Gaza.