Những van xả áp chiến lược
Reuters hôm 10/3 dẫn lời ông Amin H. Nasser, Giám đốc điều hành Saudi Aramco - nhà sản xuất dầu mỏ hàng đầu thế giới thuộc Arab Saudi, đưa ra cảnh báo rằng hậu quả có thể leo thang nếu việc vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz tiếp tục bị hạn chế.
Ông Amin H. Nasser nhấn mạnh: "Đây có thể coi là cuộc khủng hoảng lớn nhất mà ngành dầu khí trong khu vực từng đối mặt. Dù giá dầu có giảm đôi chút, nhưng các nhà sản xuất năng lượng vẫn phải thận trọng trước nguy cơ gián đoạn kéo dài. Do vậy, Saudi Aramco đang chuẩn bị nhiều kịch bản nhằm duy trì sự linh hoạt của nguồn cung".
Theo Bloomberg, Saudi Aramco đang tận dụng một trong những tuyến vận chuyển hiếm hoi có thể tránh eo biển Hormuz. Cụ thể, tập đoàn này đã chuyển hướng một phần dầu thô sang cảng Yanbu trên biển Đỏ thông qua hệ thống đường ống Đông – Tây dài khoảng 746 dặm (~1200 km) chạy ngang lãnh thổ nước này. Tuyến đường ống có công suất vận chuyển tối đa mỗi ngày khoảng 5 triệu thùng dầu.
Trong khi đó, Iraq – nhà sản xuất dầu lớn thứ hai trong Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) cũng cho hay, nước này đang nghiên cứu các tuyến xuất khẩu mới nhằm giảm phụ thuộc vào các cảng phía Nam như Basra, nơi dầu thô phải đi qua eo Hormuz trước khi tới các thị trường tiêu thụ.
Hôm 10/3, Người phát ngôn Bộ Dầu mỏ Iraq nêu rõ, việc gián đoạn vận chuyển gần đây đã buộc Baghdad phải cắt giảm sản lượng trong khi kho chứa nhanh chóng đầy lên. Một trong những phương án được nước này xem xét là tăng cường sử dụng hoặc mở rộng các đường ống dẫn dầu đi qua lãnh thổ các nước láng giềng, trong đó có tuyến qua Thổ Nhĩ Kỳ tới Địa Trung Hải.
Ngoài Arab Saudi và Iraq, UAE cũng là một trong số ít quốc gia trong khu vực đã xây dựng hạ tầng nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Nước này vận hành đường ống Habshan – Fujairah, kết nối các mỏ dầu tại Abu Dhabi với cảng Fujairah trên vịnh Oman. Hệ thống này có thể vận chuyển khoảng 1,5–1,8 triệu thùng dầu mỗi ngày, cho phép một phần dầu của UAE được xuất trực tiếp ra Ấn Độ Dương mà không cần qua eo biển Hormuz.
Các chuyên gia năng lượng quốc tế đánh giá, sự hiện diện các tuyến đường ống chạy thẳng ra biển Đỏ hay vịnh Oman phần nào giúp hạ nhiệt cơn sốt giá dầu trong ngắn hạn. Trên các sàn giao dịch dầu mỏ như NYMEX hay ICE, giá dầu thường biến động dựa trên kỳ vọng và nỗi sợ hãi hơn là cung cầu thực tế tại thời điểm đó.
Khi xảy ra xung đột, nếu không có hạ tầng thay thế, các nhà giao dịch sẽ lao vào "mua hoảng loạn" để tích trữ, đẩy giá lên mức phi mã. Và hạ tầng dự phòng sẽ đóng vai trò như một "van xả áp" tâm lý, giúp ổn định kỳ vọng của nhà đầu tư, giữ cho biên độ dao động của giá dầu nằm trong tầm kiểm soát và ngăn chặn các bong bóng giá ảo.
Bên cạnh đó, các quốc gia nhập khẩu dầu lớn tại châu Á và châu Âu luôn vận hành dựa trên các lịch trình chặt chẽ. Như vậy, việc xuất hiện các tuyến đường vòng sẽ giúp các quốc gia xuất khẩu duy trì được một lượng cung tối thiểu nhưng sống còn cho các đối tác chiến lược. Điều này không chỉ giúp bảo vệ uy tín của các nhà cung cấp như Saudi Aramco mà còn giúp nền kinh tế toàn cầu tránh được kịch bản đóng băng sản xuất do thiếu nhiên liệu đầu vào, từ đó giảm thiểu thiệt hại dây chuyền lên GDP toàn cầu.
Ngoài ra, các chuyên gia còn cho rằng những nỗ lực này đang tạo ra một tiền đề quan trọng cho an ninh năng lượng đa cực. Thay vì phó mặc dòng chảy huyết mạch vào một "nút thắt cổ chai" duy nhất, việc đa dạng hóa hạ tầng giúp các quốc gia tiêu thụ lẫn xuất khẩu xây dựng được một hệ sinh thái năng lượng có khả năng tự phục hồi cao hơn trước các cú sốc địa chính trị. Xu hướng hiện nay là xây dựng một mạng lưới đan xen giữa đường ống, cảng biển và các kho dự trữ chiến lược tại nước ngoài.
Và khoảng trống vẫn cần lấp đầy
Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, những tuyến đường vòng này dù hiện đại đến đâu vẫn chưa thể khỏa lấp được khoảng trống khổng lồ mà eo biển Hormuz để lại. Có ba nguyên nhân chính lý giải cho sự hạn chế này.
Một là, sự chênh lệch quá lớn về năng lực vận chuyển thực tế. Lưu lượng dầu thô và khí hóa lỏng đi qua eo biển Hormuz hiện đạt mức khổng lồ, hơn 20 triệu thùng mỗi ngày, chiếm tới 20% tổng lượng tiêu thụ toàn cầu. Trong khi đó, nếu cộng dồn công suất của tất cả các tuyến đường ống tránh Hormuz hiện có tại Trung Đông, con số này chỉ dao động khoảng 7 - 8 triệu thùng mỗi ngày. Điều này đồng nghĩa với việc, ngay cả khi các hệ thống dự phòng vận hành hết công suất, thế giới vẫn sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngay lập tức hơn 12 triệu thùng dầu mỗi ngày.
Hai là, các tuyến đường thay thế không đồng nghĩa với việc đưa dòng chảy năng lượng vào vùng an toàn tuyệt đối, mà thường chỉ là chuyển từ "điểm nóng" này sang một "điểm nóng" khác. Điển hình như cảng Yanbu của Arab Saudi nằm trên biển Đỏ, để dầu từ đây đến được các thị trường châu Á, tàu chở dầu vẫn buộc phải đi qua eo biển Bab al-Mandab - nơi vốn đang chịu áp lực nặng nề từ các cuộc tấn công của lực lượng Houthi.
Tương tự, các đường ống dẫn dầu của Iraq đi qua lãnh thổ nước láng giềng thường xuyên trở thành "con bài" trong các cuộc đàm phán phí trung chuyển hoặc bị gián đoạn do xung đột sắc tộc, khiến tính ổn định của các tuyến đường này trở nên mong manh.
Ba là, những hạn chế về mặt kỹ thuật và tính linh hoạt của hạ tầng. Khác với tàu chở dầu có thể linh hoạt thay đổi lộ trình trên biển để né tránh vùng chiến sự, đường ống là hạ tầng tĩnh, chạy dài hàng nghìn km qua các vùng sa mạc lộ thiên. Điều này khiến chúng trở thành những mục tiêu cố định, dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái hoặc tên lửa hành trình giá rẻ.
Ngoài ra, chi phí để vận hành hệ thống máy bơm khổng lồ và bảo trì đường ống xuyên lục địa thường cao hơn nhiều so với vận tải biển trực tiếp. Việc chuyển hướng đột ngột một lượng dầu quá lớn cũng gây áp lực kỹ thuật lên hệ thống lưu trữ tại các cảng thay thế, vốn chưa được tối ưu hóa để thay thế hoàn toàn vai trò của các cảng xuất khẩu chính trong vịnh Ba Tư.
Tóm lại, việc thiết lập các "vùng đệm" năng lượng thông qua mạng lưới đường ống dẫn là một bước đi chiến lược, phản ánh tư duy phòng vệ chủ động của các cường quốc dầu mỏ Trung Đông. Những hạ tầng này đóng vai trò như lối thoát hiểm thiết yếu, giúp thị trường toàn cầu tránh được những cú sốc tâm lý tức thời và duy trì dòng chảy tối thiểu cho các chuỗi sản xuất chiến lược. Nhưng thực tế đã cho thấy một sự thật khách quan rằng không một hệ thống đường ống nào có thể khỏa lấp hoàn toàn vai trò của eo biển Hormuz.
Tương lai an ninh năng lượng toàn cầu phụ thuộc đặc biệt vào các nỗ lực ngoại giao đa phương nhằm giữ cho eo biển Hormuz luôn rộng mở. Chừng nào những căng thẳng tại vùng Vịnh chưa được tháo gỡ tận gốc, thị trường năng lượng thế giới vẫn sẽ phải chấp nhận chung sống với trạng thái ổn định mong manh.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) hôm 10/3 cũng vừa đề xuất thực hiện đợt giải phóng kho dự trữ dầu mỏ quy mô lớn nhất trong lịch sử, nhằm ổn định thị trường trước tình trạng giá nhiên liệu tăng vọt do xung đột lan rộng tại Trung Đông. Nếu được thông qua, khối lượng dầu giải phóng lần này sẽ vượt xa kỷ lục 182 triệu thùng mà IEA từng bơm ra thị trường qua hai đợt vào năm 2022. Tuy nhiên, kế hoạch đòi hỏi sự đồng thuận tuyệt đối, chỉ cần một quốc gia thành viên IEA phản đối, đề xuất có thể bị trì hoãn.
Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol cho biết ông đang giữ liên lạc chặt chẽ với bộ trưởng năng lượng của các quốc gia sản xuất và tiêu thụ chủ chốt. Dự kiến, các nước thành viên sẽ sớm đưa ra quyết định cuối cùng.
Hiện tại, các nước thành viên IEA đang nắm giữ hơn 1,2 tỷ thùng dầu dự trữ khẩn cấp quốc gia, cùng khoảng 600 triệu thùng dự trữ thương mại do các doanh nghiệp nắm giữ theo quy định của chính phủ. IEA được thành lập sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 nhằm điều phối phản ứng trước các đợt gián đoạn nguồn cung lớn. Theo quy định để đảm bảo an ninh năng lượng, IEA yêu cầu các quốc gia thành viên phải duy trì lượng dự trữ dầu khẩn cấp tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng.
Nhìn lại những cú sốc giá năng lượng thế giới hơn nửa thế kỷ qua 
Giá xăng dầu tại Mỹ tăng dựng đứng 
Eo biển Hormuz: “Yết hầu” năng lượng toàn cầu và đòn bẩy chiến lược của Iran 
