Đừng để bữa ăn trở thành nỗi ám ảnh

Một "hệ sinh thái" của thực phẩm bẩn

Mỗi sáng, hàng triệu gia đình bắt đầu ngày mới bằng một bữa ăn. Một bát bánh canh, vài lạng thịt mua ở chợ, túi rau đặt qua mạng hay hộp thực phẩm đông lạnh vừa được giao đến cửa. Ít ai nghĩ rằng, phía sau những món ăn tưởng chừng bình thường ấy có thể là cả một chuỗi vi phạm kéo dài từ khâu nguyên liệu, sản xuất, bảo quản đến quảng cáo và tiêu thụ.

Thực phẩm bẩn giờ đây không còn xuất hiện lẻ tẻ như những vụ việc cá biệt. Nó đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của thị trường, từ chợ truyền thống, kho lạnh, bếp ăn tập thể cho đến các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội. Điều đáng lo ngại hơn cả là các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, được tổ chức bài bản như một "hệ sinh thái", khiến cuộc chiến bảo vệ bữa ăn an toàn trở nên cam go hơn bao giờ hết. Càng ngày tội phạm thực phẩm bẩn hoạt động càng tinh vi, diễn đàn "Ngăn chặn thực phẩm bẩn - trách nhiệm và hành động" do Báo Công an nhân dân phối hợp với Công ty CP Hàng tiêu dùng Masan tổ chức ngày 2/7 tại Hà Nội nhằm chỉ ra những vấn đề cấp thiết của người dân và xã hội.

Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước xảy ra 58 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến gần 2.000 người nhiễm độc và 10 người tử vong. Cùng thời gian này, lực lượng chức năng phát hiện gần 6.000 vụ vi phạm về an toàn thực phẩm, xử lý hành chính hàng nghìn tổ chức, cá nhân với tổng số tiền phạt hơn 330 tỷ đồng. Cơ quan công an đã khởi tố 123 vụ án, với 249 bị can, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước.

Hàng loạt vụ việc khiến dư luận bàng hoàng

Hàng chục tấn thực phẩm đông lạnh không rõ nguồn gốc bị phát hiện trong các kho lạnh. Những lô thịt bò, chân gà, gan ngỗng quá hạn sử dụng, bốc mùi hôi thối vẫn được cất giữ chờ đưa ra thị trường. Gần 6.000 con lợn mắc dịch tả lợn châu Phi, tương đương khoảng 300 tấn thịt, bị phát hiện ngay trước khi chuẩn bị đưa vào các bếp ăn tập thể.

Ở nhiều địa phương, các vụ ngộ độc tập thể liên tiếp xảy ra. Những ổ bánh mì quen thuộc bỗng trở thành nguyên nhân khiến hàng chục thực khách phải nhập viện. Ngay cả trường học, nơi đáng lẽ phải an toàn nhất, cũng nhiều lần trở thành điểm nóng khi hàng chục học sinh và giáo viên phải cấp cứu sau bữa ăn bán trú. Thực phẩm bẩn hôm nay không còn là câu chuyện của vài mớ rau phun thuốc hay vài cân thịt ôi bị phát hiện ở chợ. Nó hiện diện dưới nhiều hình thức tinh vi hơn, len lỏi vào từng bữa ăn hằng ngày.

Tháng 4/2025, Công an tỉnh Nghệ An triệt phá đường dây sản xuất giá đỗ sử dụng chất 6-Benzylaminopurine (6-BAP, thường được các đối tượng gọi là "nước kẹo") để ngâm, tưới, giúp giá đỗ mập, trắng, ngắn rễ và tăng trọng lượng. Chỉ trong hơn 1 năm, 4 cơ sở ở TP Vinh (cũ) đã đưa ra thị trường khoảng 3.500 tấn giá đỗ thành phẩm trước khi bị phát hiện.

Trước đó, cuối năm 2024, Công an tỉnh Đắk Lắk cũng khởi tố nhiều đối tượng sau khi phát hiện 6 cơ sở sử dụng cùng loại hóa chất để sản xuất gần 3.000 tấn giá đỗ và thu giữ hơn 20 tấn giá chuẩn bị đưa ra thị trường.

Không chỉ giá đỗ, nhiều loại thực phẩm quen thuộc cũng từng trở thành đối tượng của các hành vi gian lận. Những sản phẩm được quảng cáo là tốt cho sức khỏe cũng không nằm ngoài vòng xoáy làm giả. Trong năm 2025 và 2026, cơ quan chức năng liên tiếp điều tra, xử lý nhiều vụ sản xuất, kinh doanh sữa giả, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và sản phẩm giảm cân quảng cáo sai sự thật, sử dụng hồ sơ công bố gian dối hoặc không đúng thành phần như công bố. Những vụ việc này không chỉ đánh vào túi tiền của người tiêu dùng mà còn đe dọa trực tiếp sức khỏe của trẻ em, người già và người bệnh.

Đáng lo ngại hơn, thực phẩm bẩn không chỉ xuất hiện ở chợ truyền thống mà còn được rao bán công khai trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các phiên livestream. Chỉ bằng vài cú nhấp chuột, người tiêu dùng có thể mua phải những sản phẩm không rõ nguồn gốc, không hóa đơn, không thể truy xuất đơn vị chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố.

Từ kho lạnh đến...chiếc điện thoại của người tiêu dùng

Mỗi vụ việc bị phát hiện chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Đằng sau đó là một chuỗi sản xuất, vận chuyển, quảng cáo và tiêu thụ được tổ chức ngày càng chuyên nghiệp, khiến thực phẩm bẩn không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đã trở thành mối đe dọa thường trực đối với mỗi bữa cơm của người Việt.

Theo Đại tá, Tiến sĩ Trần Viết Phương, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an), bản chất của loại tội phạm này đã thay đổi hoàn toàn. Nếu trước đây chủ yếu là những cơ sở nhỏ lẻ, tự phát thì nay nhiều đường dây đã hoạt động theo mô hình khép kín. Từ khâu nhập nguyên liệu, gia công, kiểm nghiệm, công bố chất lượng, ghi nhãn, quảng cáo, vận chuyển đến tiêu thụ đều có sự phân công chặt chẽ. Các đối tượng còn sử dụng pháp nhân, hóa đơn và hồ sơ hợp thức để che giấu sai phạm, khiến việc phát hiện ngày càng khó khăn.

“Những vụ việc bị xử lý hiện nay mới chỉ phản ánh một phần thực tế. Tội phạm về an toàn thực phẩm có thể không gây chú ý tức thời như nhiều loại tội phạm khác, nhưng hậu quả lại âm thầm, kéo dài và đặc biệt nguy hiểm. Chỉ một lô thực phẩm giả, một lô thịt nhiễm bệnh, một gói chất cấm, một bộ hồ sơ công bố gian dối hay một chiến dịch quảng cáo sai sự thật cũng có thể đưa thực phẩm độc hại len lỏi vào hàng nghìn bữa ăn. Thiệt hại không chỉ là sức khỏe của từng cá nhân mà còn làm suy giảm niềm tin xã hội, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh, uy tín hàng hóa Việt Nam và cả an ninh quốc gia”, Đại tá Viết Phương chia sẻ.

Nếu trước đây thực phẩm bẩn chủ yếu xuất hiện ở các chợ dân sinh thì nay chỉ cần mở điện thoại, người tiêu dùng cũng có thể trở thành mục tiêu của những người bán hàng gian dối. Theo ông Trần Việt Hùng, Trưởng Phòng Nghiệp vụ quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), thực phẩm vi phạm hiện diện ở hầu hết các kênh phân phối. Không chỉ trong các kho lạnh, cơ sở giết mổ, phương tiện vận chuyển hay điểm tập kết hàng hóa, nhiều sản phẩm còn được rao bán công khai trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội.

Lợi dụng sự phát triển mạnh của thương mại điện tử, nhiều đối tượng sử dụng tài khoản cá nhân, hội nhóm kín, livestream để che giấu danh tính, khiến việc truy xuất nguồn gốc gặp rất nhiều khó khăn. Ông Hùng kể, có những vụ lực lượng chức năng thu giữ tới 20-30 tấn thực phẩm đông lạnh quá hạn. Sau khi thu giữ, phải mất gần nửa tháng mới tiêu hủy hết vì số hàng đã phân hủy, bốc mùi nồng nặc.

Không chỉ thực phẩm tươi sống, nhiều sản phẩm giảm cân, thanh lọc cơ thể được quảng cáo rầm rộ bởi người nổi tiếng cũng bị phát hiện có nội dung sai sự thật, không đúng với kết quả kiểm nghiệm.

Bảo vệ bữa ăn từ gốc

Trong khi lực lượng chức năng nhìn thấy những lô hàng vi phạm thì tại bệnh viện, các bác sĩ lại chứng kiến hậu quả ở điểm cuối cùng của chuỗi thực phẩm. Theo Thượng tá, Tiến sĩ Lê Thị Hương Giang, Trưởng Ban Tiết chế dinh dưỡng, Bệnh viện 198 (Bộ Công an), thực phẩm bẩn không chỉ là những món ăn ôi thiu hay nhiễm hóa chất. Có những sản phẩm hoàn toàn đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm nhưng lại chứa quá nhiều đường, muối, chất béo và phụ gia. Chúng không khiến người sử dụng ngộ độc ngay lập tức, nhưng âm thầm làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ và nhiều bệnh mạn tính khác sau nhiều năm. Đó là cái giá của một lối sống tưởng như vô hại nhưng đang âm thầm bào mòn sức khỏe.



Theo Tiến sĩ, dược sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), nhiều quốc gia hiện đã chuyển sang quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) để truy xuất nguồn gốc từ đồng ruộng đến bàn ăn. Muốn ngăn chặn thực phẩm bẩn, việc kiểm soát phải bắt đầu từ nguyên liệu đầu vào, từ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, hóa chất trong chăn nuôi đến quy trình chế biến, bảo quản và lưu thông.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo người tiêu dùng cần cảnh giác với những sản phẩm có giá rẻ bất thường, không rõ nguồn gốc, quảng cáo quá mức trên mạng xã hội hoặc bán qua các tài khoản không xác thực. Việc lưu giữ hóa đơn, chứng từ và chủ động phản ánh các dấu hiệu vi phạm sẽ góp phần hỗ trợ cơ quan chức năng triệt phá các đường dây sản xuất, kinh doanh thực phẩm không an toàn.

Cuộc chiến với thực phẩm bẩn sẽ còn rất dài. Bởi, phía sau mỗi vụ việc bị phát hiện không chỉ là vài tấn hàng hóa bị tiêu hủy, mà còn là niềm tin của người tiêu dùng bị bào mòn. Và, khi những món ăn quen thuộc mỗi ngày cũng có thể trở thành nỗi lo, thì an toàn thực phẩm không còn là câu chuyện của riêng ngành y tế hay lực lượng quản lý thị trường. Đó là trách nhiệm của cả hệ thống quản lý, của doanh nghiệp làm ăn chân chính và của mỗi người tiêu dùng, để bữa cơm gia đình thực sự là nơi nuôi dưỡng sức khỏe, chứ không phải khởi đầu của những hiểm họa âm thầm.